Quy chuẩn an toàn cháy yêu cầu phần lớn các tầng và gian phòng có đông người phải có ít nhất hai lối ra thoát nạn, đặt cách xa nhau, vì một đám cháy hay một cột khói hoàn toàn có thể chặn một lối duy nhất ngay từ những phút đầu. Lối thứ hai là con đường còn lại khi lối thứ nhất không dùng được. Chỉ một số trường hợp nhỏ, ít người, đáp ứng thêm điều kiện mới được phép có một lối.
Bài này giải thích lý do của yêu cầu hai lối, thế nào là "phân tán" để hai lối không thành một, những trường hợp quy chuẩn cho phép một lối và vì sao các trường hợp đó vẫn cần thêm lớp an toàn. Số lượng người, diện tích, khoảng cách cụ thể để quyết định bao nhiêu lối là phần tính toán của người thiết kế theo bản quy chuẩn hiện hành; ở đây bạn nắm nguyên lý để tự kiểm và để hỏi đúng.
Một lối duy nhất thất bại theo những cách nào
Nhìn từ thực tế các vụ cháy nhà ở đô thị, đám cháy thường bắt đầu ở tầng trệt: chỗ để xe máy, chỗ sạc xe điện, kho hàng, bếp, bảng điện. Tầng trệt lại đúng là nơi có lối ra duy nhất của nhiều nhà ống. Khi lửa và khói xuất hiện ở đó, cầu thang thành ống khói, người ở trên bị chặn đường ra ngay lập tức. Đây là kịch bản kinh điển mà yêu cầu hai lối sinh ra để chặn.
Lối duy nhất còn thất bại theo những cách ít ồn ào hơn: cửa bị khoá trong đêm và chìa không ở đúng chỗ, hành lang bị chắn bởi đồ đạc, cửa cuốn mất điện không kéo lên được, đông người dồn về một cửa và chen nhau. Mỗi rủi ro đều có xác suất nhỏ, nhưng chỉ cần một trong số đó xảy ra đúng lúc có cháy là một lối thành không lối.
Lối thứ hai không loại bỏ rủi ro, nó làm cho rủi ro không còn là "tất cả hoặc không có gì". Nếu một hướng bị chặn, người ta quay sang hướng kia. Chính vì vậy, hai lối chỉ có ý nghĩa khi chúng không cùng bị chặn bởi một sự cố, và đó là chỗ nguyên tắc phân tán xuất hiện.
Nguyên tắc phân tán: hai lối phải thật sự là hai
Đặt xa nhau. Quy chuẩn yêu cầu các lối ra thoát nạn bố trí phân tán, có khoảng cách tối thiểu giữa chúng tính theo kích thước của tầng hoặc gian phòng. Ý tưởng đằng sau rất đơn giản: một đám cháy ở bất kỳ vị trí nào cũng không được chặn cả hai lối cùng lúc.
Không dùng chung một đoạn đường. Hai cửa ở hai đầu phòng nhưng cùng mở ra một hành lang cụt rồi cùng đổ về một cầu thang thì vẫn chỉ là một lối. Điều cần nhìn là đường đi từ mỗi cửa có tách nhau tới tận chỗ an toàn hay không.
Không phụ thuộc cùng một thiết bị. Hai lối cùng phải mở bằng một hệ khoá điện, hoặc cùng là cửa cuốn chạy bằng một mô tơ, thì mất điện là mất cả hai. Lối thoát nạn cần mở được bằng tay từ bên trong mà không cần chìa hay nguồn điện.
Người ở đâu cũng có hai hướng đi. Một tầng có hai cầu thang ở hai đầu nhưng phòng ở cuối hành lang cụt chỉ đi được về một phía thì người trong phòng đó thực chất chỉ có một hướng. Quy chuẩn có giới hạn riêng cho đoạn hành lang cụt vì lý do này.
Khi nào thường cần hai lối, khi nào có thể một lối
Bảng sau tóm tắt logic chung mà quy chuẩn áp dụng. Ngưỡng cụ thể (bao nhiêu người, bao nhiêu mét vuông, bao nhiêu tầng) khác nhau theo nhóm công năng và được sửa đổi theo thời gian, nên bảng chỉ ghi yếu tố quyết định.
| Tình huống | Xu hướng của quy chuẩn | Yếu tố quyết định |
|---|---|---|
| Gian phòng nhỏ, ít người, ví dụ một phòng ngủ | Thường được một cửa ra hành lang | Số người tối đa, diện tích, công năng phòng |
| Gian phòng đông người: hội trường, lớp học, phòng karaoke lớn, nhà hàng | Cần từ hai lối trở lên khi vượt ngưỡng người | Số chỗ, mật độ người, tính chất nguy hiểm cháy |
| Tầng của nhà nhiều tầng có nhiều căn hộ hoặc phòng thuê | Thường cần hai lối ra từ tầng | Diện tích tầng, chiều cao nhà, số người trên tầng |
| Nhà ở riêng lẻ của một hộ gia đình | Có quy định riêng, linh hoạt hơn | Số tầng, chiều cao, có kết hợp kinh doanh hay không |
| Nhà cao tầng | Cần hai lối trở lên kèm buồng thang được bảo vệ | Chiều cao, công năng, loại buồng thang |
Khi một nhà ở gia đình chuyển sang cho thuê nhiều phòng hoặc kinh doanh, nhóm công năng thay đổi và yêu cầu về số lối ra có thể thay đổi theo. Đây là chỗ nhiều người hụt: nhà xây đúng phép cho ở, nhưng dùng sai mục đích nên thành thiếu lối thoát.
Được một lối không có nghĩa là đủ an toàn
Những trường hợp quy chuẩn cho phép một lối ra thoát nạn thường đi kèm điều kiện bù: giới hạn số người, giới hạn số tầng, buồng thang phải được ngăn khói, phải có lối ra khẩn cấp lên mái hoặc ra ban công, hoặc có hệ thống báo cháy sớm. Điều kiện bù không thay được lối thứ hai, nó chỉ giảm xác suất lối duy nhất bị chặn.
Với nhà ở gia đình, cách nghĩ hợp lý là: nếu không có lối thoát nạn thứ hai đúng nghĩa thì ít nhất phải có một lối ra khẩn cấp dùng được thật, cả nhà biết và đã thử. Đó có thể là ban công có ô mở sang nhà bên đã thoả thuận với hàng xóm, cửa lên sân thượng không khoá chết, hay ban công đủ rộng để đứng chờ lực lượng cứu nạn. Chi tiết theo từng kiểu nhà có ở các bài chuyên về nhà ống, nhà trọ và chung cư.
Ngoài ra, phát hiện sớm là thứ kéo dài thời gian cho lối duy nhất. Đầu báo khói đặt ở chân cầu thang và khu để xe, cửa ngăn giữa khu để xe và cầu thang, không sạc xe điện qua đêm ở tầng trệt: các biện pháp này không tạo thêm lối, nhưng làm cho lối hiện có còn dùng được lâu hơn.
Số người quyết định cả số lối lẫn độ rộng
Hai lối là mức tối thiểu cho phần lớn tầng và gian phòng có nhiều người, nhưng chưa chắc là đủ. Khi số người tăng, quy chuẩn yêu cầu tổng chiều rộng các lối ra phải đủ để toàn bộ người trong khu vực thoát ra trong thời gian cho phép, và có trường hợp phải tăng lên ba, bốn lối. Một hội trường vài trăm chỗ với hai cửa nhỏ ở cùng một phía là ví dụ của việc đủ số lối trên giấy nhưng thiếu năng lực thoát người.
Cách nghĩ này có ích cho cả người đi xem sự kiện lẫn chủ cơ sở. Người đến một nhà hàng nhiều tầng hay quán karaoke đông khách nên quan sát xem có bao nhiêu lối ra và chúng nằm ở đâu ngay khi bước vào. Chủ cơ sở thì cần biết rằng mỗi lần kê thêm bàn, ngăn thêm phòng, nhận thêm khách, phép tính về lối ra mà người thiết kế đã làm có thể không còn đúng nữa.
Ở chiều ngược lại, khi một lối bị khoá hoặc bị chắn, toàn bộ dòng người dồn về lối còn lại. Lối đó được tính cho một nửa số người, nay phải gánh cả. Chen lấn ở cửa là nguyên nhân gây thương vong riêng, không kém khói. Vì vậy giữ thông thoáng cả hai lối mọi lúc quan trọng ngang với việc có đủ hai lối.
Cách tự kiểm hai lối ở tầng mình đang ở
Bạn có thể tự kiểm trong mười lăm phút, tốt nhất làm cùng một người nữa để một người đi, một người ghi:
- Đứng ở cửa phòng mình, tìm đường tới lối ra thứ nhất (thường là cầu thang chính) và đi thử tới tận tầng trệt, ra ngoài. Ghi lại chỗ nào bị chắn, cửa nào phải mở bằng chìa.
- Quay về, tìm lối thứ hai. Nếu không có cầu thang thứ hai, xác định lối ra khẩn cấp gần nhất: ban công, cửa lên mái, ô mở. Thử mở thật, đừng chỉ nhìn.
- Vẽ phác hai đường đi trên một tờ giấy. Nếu hai đường gặp nhau ở cùng một hành lang hoặc cùng một chân cầu thang trước khi ra ngoài, đánh dấu đó là điểm chung có thể bị chặn.
- Giả định cháy ở tầng trệt chỗ để xe. Hỏi: đường nào còn dùng được? Nếu câu trả lời là không đường nào, tầng của bạn đang chỉ có một lối thật.
- Ghi danh sách việc cần làm: dọn chỗ chắn, đổi ổ khoá, thoả thuận với chủ nhà hoặc ban quản lý về lối thứ hai, đặt đầu báo khói. Gửi danh sách cho người có trách nhiệm bằng văn bản hoặc tin nhắn để có dấu vết.
Nếu bạn là người thuê và phát hiện tầng mình chỉ có một lối thật, nói chuyện với chủ nhà trước. Khi trao đổi không có kết quả và rủi ro rõ ràng, bạn có quyền phản ánh tới cơ quan phòng cháy hoặc chính quyền cấp xã nơi có nhà.
Những dạng "hai lối giả" hay gặp
Trong khảo sát nhà cho thuê và cơ sở nhỏ, các dạng sau đây xuất hiện thường xuyên. Trên bản vẽ chúng trông như có hai lối, ngoài thực tế chỉ có một:
- Cầu thang thứ hai dẫn xuống kho hàng ở tầng trệt, cửa kho khoá ban đêm.
- Cầu thang thoát hiểm phía sau bị chủ nhà quây làm phòng giặt hoặc chỗ để đồ.
- Hai cầu thang nằm sát nhau, cùng đổ ra một sảnh nhỏ có cửa cuốn duy nhất.
- Cửa thoát hiểm ra hẻm sau bị hàng xóm xây lấn, chỉ hé được một gang tay.
- Thang sắt ngoài nhà bị gỉ, thiếu tay vịn, đoạn cuối cách mặt đất quá cao để bước xuống.
- Cửa thứ hai có khoá vân tay hoặc khoá từ, không có nút mở cơ khí bên trong khi mất điện.
Mỗi dạng trên đều sửa được, phần lớn không tốn kém. Khó nhất là phát hiện ra, vì người ta quen nhìn bản vẽ hoặc nghe lời giới thiệu mà không đi thử.
Câu hỏi thường gặp
Phòng ngủ trong nhà có cần hai cửa không?
Thông thường không. Quy chuẩn cho phép gian phòng nhỏ, ít người có một cửa ra hành lang hoặc khu vực chung. Yêu cầu hai lối chủ yếu đặt cho tầng, cho nhà nhiều người và cho gian phòng đông người. Dù vậy, phòng ngủ ở tầng cao trong nhà một cầu thang nên có cửa sổ hoặc ban công mở được để chờ cứu.
Hai lối thoát nạn phải cách nhau bao xa?
Quy chuẩn có công thức tối thiểu tính theo kích thước của tầng hoặc gian phòng, và có thể thay đổi theo lần sửa đổi. Nguyên lý là một đám cháy ở bất kỳ đâu không chặn được cả hai. Con số cụ thể cho công trình của bạn do người thiết kế tính và cơ quan phòng cháy đối chiếu theo bản hiện hành.
Ban công có thể tính là lối thoát nạn thứ hai không?
Thường không tính là lối thoát nạn mà là lối ra khẩn cấp, trừ khi ban công đó dẫn tiếp tới cầu thang hoặc đường xuống đáp ứng điều kiện của quy chuẩn. Ban công vẫn rất có giá trị vì là chỗ thoáng khói để chờ cứu hoặc sang nhà bên.
Nhà trọ nhiều tầng chỉ có một cầu thang có được phép không?
Còn tuỳ quy mô, số người, chiều cao và giải pháp bù mà công trình áp dụng. Nhà trọ là cơ sở có nhiều người không cùng hộ, nên yêu cầu thường chặt hơn nhà ở gia đình. Bạn nên hỏi cơ quan phòng cháy địa phương hoặc đơn vị tư vấn để biết chính xác trường hợp của mình.
Người thuê phát hiện lối thứ hai bị khoá thì làm gì?
Báo chủ nhà hoặc ban quản lý trước, bằng tin nhắn hoặc văn bản để có dấu vết, đề nghị mở hoặc thay khoá mở được từ bên trong. Nếu không được xử lý mà rủi ro rõ ràng, có thể phản ánh tới cơ quan cảnh sát phòng cháy hoặc chính quyền cấp xã nơi có nhà.
Có thiết bị nào thay được lối thoát thứ hai không?
Không thiết bị nào thay hẳn được. Thang dây, dây hạ chậm hay ống tụt là phương tiện cứu nạn bổ sung, đòi hỏi người dùng đã tập và không phù hợp với người già, trẻ nhỏ. Chúng hữu ích khi không còn đường nào khác, nhưng không được dùng làm lý do để bỏ qua lối thoát nạn.