Buồng thang bộ thoát nạn là cầu thang được bao kín bằng tường và cửa, tách khỏi phần còn lại của tầng, để khi có cháy người đi xuống trong một không gian ít khói, đi thẳng ra ngoài. Quy chuẩn an toàn cháy phân loại cả cầu thang lẫn buồng thang thành nhiều loại, từ buồng thang thông thường có cửa sổ thông gió tới buồng thang không nhiễm khói có quạt tạo áp suất dương. Nhà càng cao, càng đông người thì loại buồng thang yêu cầu càng cao.
Bài này giải thích các loại thang và buồng thang bằng lời thường, vì sao cầu thang hở giữa nhà lại nguy hiểm, những thứ không được đặt trong buồng thang, và dấu hiệu cho thấy buồng thang ở chỗ bạn ở đã không còn làm được việc của nó. Việc chọn loại buồng thang cho một công trình thuộc về người thiết kế; bạn nắm nguyên lý để tự kiểm và phản ánh đúng chỗ.
Cầu thang khác buồng thang ở chỗ nào
Cầu thang là các bậc và chiếu nghỉ để đi lên xuống. Buồng thang là cái "hộp" bao quanh cầu thang, gồm tường, cửa và hệ thông gió. Khi có cháy, khói nóng luôn tìm đường đi lên, và một cầu thang hở giữa nhà là đường đi lên lý tưởng: khói từ tầng trệt bốc thẳng lên các tầng trên, lấp đầy cầu thang trước cả khi lửa lan tới.
Buồng thang có tường và cửa tự đóng giữ khói ở phía ngoài. Người từ các tầng mở cửa bước vào buồng thang, cửa đóng lại sau lưng, và họ đi xuống trong một không gian còn thở được. Đó là lý do quy chuẩn coi cửa vào buồng thang bộ là một lối ra thoát nạn ở các tầng trên: bước qua cửa đó nghĩa là đã ra khỏi vùng nguy hiểm trực tiếp.
Nhà ở riêng lẻ thường có cầu thang hở, không có buồng thang, và quy chuẩn có cách tiếp cận riêng cho loại nhà này. Còn chung cư, nhà trọ nhiều tầng, văn phòng, khách sạn thì buồng thang là xương sống của toàn bộ phương án thoát nạn.
Các loại thang và buồng thang theo cách phân loại của quy chuẩn
QCVN 06:2022/BXD phân loại cầu thang và buồng thang thoát nạn như sau. Phần mô tả dưới đây diễn đạt lại bằng lời thường; điều kiện áp dụng từng loại cho công trình nào thì đối chiếu bản quy chuẩn hiện hành.
| Loại | Mô tả ngắn | Ý nghĩa với người dùng |
|---|---|---|
| Thang bộ loại 1 | Thang bên trong nhà, đặt trong buồng thang | Là dạng thang thoát nạn chính của nhà nhiều tầng |
| Thang bộ loại 2 | Thang bên trong nhà, để hở | Khói dễ lan theo; bị hạn chế dùng làm lối thoát nạn ở nhà cao, đông người |
| Thang bộ loại 3 | Thang bên ngoài nhà, để hở | Thoáng khói, nhưng chịu thời tiết và cần đúng điều kiện mới được tính |
| Buồng thang L1 | Có lỗ cửa trên tường ngoài ở mỗi tầng để lấy sáng, thông gió | Khói thoát ra ngoài qua các ô cửa này |
| Buồng thang L2 | Lấy sáng, thông gió tự nhiên qua lỗ mở trên mái | Dùng ở nhà không quá cao theo quy chuẩn |
| Buồng thang N1 | Không nhiễm khói, vào từ tầng qua một khoảng đệm hở ngoài trời như ban công, lô gia | Người phải đi qua khoảng thoáng trước khi vào buồng thang |
| Buồng thang N2 | Không nhiễm khói, có áp suất không khí dương bên trong khi cháy | Quạt thổi khí sạch vào, đẩy khói ra ngoài |
| Buồng thang N3 | Không nhiễm khói, vào qua khoang đệm có áp suất dương | Hai lớp cửa và khoang đệm giữ khói lại |
Với buồng thang có quạt tăng áp, cảm giác cửa nặng khi mở là bình thường lúc hệ thống chạy. Đó là dấu hiệu hệ thống đang làm việc chứ không phải cửa hỏng.
Những gì không được có trong buồng thang
Đồ đạc và vật dễ cháy. Xe đạp, tủ giày, thùng các tông, chậu cây, nệm cũ để ở chiếu nghỉ vừa làm hẹp lối đi vừa là chất cháy ngay trong đường thoát. Buồng thang phải trống.
Chỗ sạc xe điện, bình gas, bảng điện không được che chắn. Đây là các nguồn phát cháy. Đặt chúng trong buồng thang là đặt mồi lửa ngay trong lối thoát của cả toà nhà. Quy chuẩn hạn chế việc bố trí đường ống khí đốt, thiết bị kỹ thuật trong buồng thang.
Phòng, kho, quầy dựng thêm. Có nơi tận dụng gầm thang hoặc chiếu nghỉ rộng để làm kho, phòng bảo vệ, quầy bán hàng. Việc này vừa thêm chất cháy vừa tạo lỗ thủng trên vỏ bọc của buồng thang.
Lỗ mở thông với tầng. Ô thoáng khoét trên tường buồng thang, cửa sổ thông sang hành lang, ống kỹ thuật xuyên qua tường không bịt kín đều là đường cho khói vào. Buồng thang chỉ thật sự là buồng khi vỏ bọc liền.
Buồng thang phải đưa người tới đâu
Một buồng thang tốt ở các tầng trên mà ở tầng trệt lại đổ ra một sảnh chất đầy xe máy, rồi mới tới cửa ra đường, thì chuỗi thoát nạn đứt ở mắt xích cuối. Quy chuẩn yêu cầu buồng thang thoát nạn dẫn ra ngoài trời trực tiếp hoặc qua sảnh, hành lang được ngăn cách theo điều kiện cụ thể. Người đi xuống tới chân thang phải thấy ngay đường ra.
Ở chiều ngược lại, buồng thang không nên dẫn người xuống tầng hầm theo quán tính. Nhiều toà nhà có buồng thang chạy liền từ tầng trên xuống hầm; khi hoảng loạn trong khói, người ta cứ đi xuống mãi và lạc vào tầng hầm đầy khói. Quy chuẩn có yêu cầu ngăn cách hoặc bố trí riêng phần thang xuống hầm. Nếu toà nhà bạn ở có buồng thang liền như vậy, hãy nhớ tầng nào là tầng ra ngoài, đánh dấu trong đầu bằng một chi tiết dễ nhận như màu tường, cửa kính hay chiếu nghỉ rộng.
Phía trên, lối lên mái từ buồng thang có thể là một phần phương án ở một số loại nhà, nhưng không phải nơi nào cũng vậy. Đừng mặc định chạy lên mái là an toàn nếu chưa biết từ mái có đường đi tiếp hay không.
Dấu hiệu buồng thang chỗ bạn ở đã không còn an toàn
Bạn không cần đo đạc gì để nhận ra các dấu hiệu sau, chỉ cần đi bộ từ tầng mình xuống tầng trệt một lần:
- Cửa vào buồng thang ở một hay nhiều tầng luôn mở, bị chèn hoặc đã tháo tay co.
- Cửa buồng thang bị khoá ở chiều từ tầng vào thang, hoặc khoá ở tầng trệt phía ra ngoài.
- Có đồ đạc, xe cộ, thùng hàng ở chiếu nghỉ hoặc trên bậc.
- Đèn chiếu sáng trong buồng thang tắt, hỏng, không có đèn sự cố.
- Có mùi khói thuốc lá, nấu ăn từ hành lang lọt vào nhiều — dấu hiệu vỏ bọc buồng thang có chỗ hở.
- Buồng thang có quạt tăng áp nhưng chưa bao giờ thấy ban quản lý chạy thử.
- Tay vịn lỏng, bậc thang vỡ, mặt bậc trơn.
Ghi lại, chụp ảnh và gửi ban quản lý hoặc chủ nhà. Buồng thang là tài sản chung; một người chèn cửa cho tiện là cả toà nhà mất lối thoát chính.
Hệ thống đi kèm buồng thang: cư dân nên biết những gì
Quạt tăng áp. Ở buồng thang N2, N3, quạt đặt trên mái hoặc tầng kỹ thuật sẽ chạy khi hệ thống báo cháy kích hoạt, thổi khí ngoài trời vào buồng thang để giữ áp suất cao hơn hành lang. Quạt chỉ có ích khi được bảo trì và chạy thử định kỳ; cư dân có quyền hỏi ban quản lý lần chạy thử gần nhất là khi nào.
Chiếu sáng sự cố. Khi mất điện lưới, đèn sự cố trong buồng thang phải tự sáng để người đi xuống nhìn được bậc. Buồng thang tối om trong lúc mất điện thường ngày là dấu hiệu chắc chắn đèn sự cố đã hỏng hoặc chưa từng được lắp.
Đánh số tầng và chỉ dẫn hướng ra. Trên tường chiếu nghỉ nên có ký hiệu tầng và chỉ dẫn tầng nào ra được ngoài trời. Trong khói, người đi xuống rất dễ mất đếm số tầng; một dấu hiệu rõ ở tầng thoát ra giúp họ không đi lạc xuống hầm.
Thông tin liên lạc với lực lượng cứu nạn. Một số toà nhà cao tầng có điểm chờ, điện thoại nội bộ hoặc khu vực dành cho người khó di chuyển chờ cứu gần buồng thang. Hỏi ban quản lý những vị trí này nằm ở đâu, vì người già, người khuyết tật trong nhà bạn có thể cần đến.
Vì sao cửa buồng thang phải luôn đóng
Trong thực tế vận hành, cửa buồng thang là thứ bị chèn mở nhiều nhất. Cư dân thấy nặng, thấy bất tiện khi xách đồ, thấy bí. Nhưng cửa buồng thang mở là cách nhanh nhất để biến buồng thang thành ống khói. Với buồng thang có tăng áp, một cửa bị chèn mở làm áp suất không giữ được, khói tràn vào ở mọi tầng.
Một số toà nhà dùng cửa có bộ giữ cửa mở bằng nam châm điện, nối với hệ thống báo cháy: bình thường cửa mở cho tiện đi lại, khi có báo cháy thì nam châm nhả và cửa tự đóng. Đây là giải pháp hợp lệ khi được thiết kế và nghiệm thu đúng. Còn chèn cửa bằng nêm gỗ, dây buộc, ghế dựa thì không bao giờ là giải pháp. Nếu thấy cửa buồng thang chung cư bị chèn, việc đơn giản nhất bạn làm được là gỡ chèn ra và báo cho ban quản lý biết.
Ban quản trị chung cư có thể đưa việc giữ cửa buồng thang đóng vào nội quy, kèm lý do bằng lời dễ hiểu dán ở chỗ hợp lý, thay vì chỉ cấm. Cư dân hiểu vì sao thì ít chèn cửa hơn. Với nhà trọ, chủ nhà nên nói rõ chuyện này ngay khi bàn giao phòng, cùng lúc với việc chỉ chỗ để xe và chỗ sạc. Thói quen nhỏ của từng người ở mỗi tầng mới là thứ quyết định buồng thang có còn là lối thoát hay không khi sự cố xảy ra lúc nửa đêm.
Câu hỏi thường gặp
Nhà phố của gia đình có bắt buộc phải có buồng thang kín không?
Nhà ở riêng lẻ có cách áp dụng riêng trong quy chuẩn và văn bản hướng dẫn, phụ thuộc số tầng, chiều cao và việc có kết hợp kinh doanh hay không. Nhiều nhà phố dùng cầu thang hở là phổ biến. Dù không bắt buộc, việc làm vách và cửa ngăn giữa khu để xe tầng trệt với cầu thang giúp giảm khói lan lên rất nhiều.
Buồng thang không nhiễm khói là gì?
Là buồng thang được thiết kế để khói không lọt vào hoặc bị đẩy ra ngoài khi có cháy, bằng cách bắt người đi qua khoảng thoáng ngoài trời trước khi vào thang, hoặc dùng quạt thổi khí sạch tạo áp suất dương. Loại này thường bắt buộc ở nhà cao tầng theo quy chuẩn.
Cửa buồng thang nặng khó mở có phải do hỏng không?
Không hẳn. Cửa buồng thang có tay co thuỷ lực nên có lực cản nhất định, và khi quạt tăng áp chạy thì cửa càng nặng hơn. Nếu bình thường cửa nặng tới mức người già, trẻ em không mở nổi thì nên báo ban quản lý chỉnh lực tay co.
Khi cháy có nên chạy lên sân thượng không?
Chỉ khi biết chắc từ sân thượng có đường đi tiếp hoặc đó là nơi được phương án thoát nạn của toà nhà chỉ định. Nguyên tắc chung là đi xuống và ra ngoài qua buồng thang. Nếu buồng thang phía dưới đã đầy khói, quay về phòng đóng cửa, chèn khe, gọi 114 và chờ cứu tại chỗ thoáng.
Có được để xe đạp ở chiếu nghỉ cầu thang chung cư không?
Không nên. Mọi đồ đạc trong buồng thang làm hẹp lối đi và thêm vật cháy vào đúng đường thoát của cả toà nhà. Phần lớn nội quy chung cư cũng cấm việc này. Hãy đề nghị ban quản lý bố trí chỗ để xe riêng thay vì để ở cầu thang.
Buồng thang tối, đèn hỏng thì báo ai?
Báo ban quản lý toà nhà hoặc chủ nhà để sửa. Buồng thang thoát nạn cần có chiếu sáng thường và chiếu sáng sự cố khi mất điện. Nếu báo nhiều lần không được xử lý, có thể phản ánh tới ban quản trị nhà chung cư hoặc cơ quan phòng cháy địa phương.