Theo quy chuẩn an toàn cháy, cửa trên lối thoát nạn về nguyên tắc phải mở theo chiều người đi ra khỏi nhà, mở được ngay từ bên trong mà không cần chìa khoá, và không được là kiểu cửa phải kéo trượt, cuốn lên hay xoay vòng. Có một số ngoại lệ cho phòng nhỏ, ít người, nhưng với cửa ra ngoài nhà, cửa buồng thang và cửa của nơi đông người thì đây là yêu cầu nền tảng.
Lý do nằm ở hành vi của con người khi hoảng loạn: người ta lao về phía cửa và đẩy. Cửa mở vào trong lúc đó bị chính dòng người ép chặt lại. Bài này giải thích từng yêu cầu về cửa, các trường hợp ngoại lệ, chuyện khoá cửa chống trộm ban đêm mà vẫn giữ lối thoát, và cách tự kiểm cửa ở nhà, ở chỗ làm. Thông số kỹ thuật chi tiết (kích thước, giới hạn chịu lửa) do người thiết kế đối chiếu theo bản quy chuẩn hiện hành.
Vì sao cửa phải mở theo chiều đi ra
Khi nhiều người cùng chạy về một cửa, lực ép của đám đông dồn lên cánh cửa rất lớn. Nếu cánh cửa mở vào trong, người đứng đầu phải lùi lại mới kéo được cửa, mà người phía sau thì đang đẩy tới. Kết quả là cửa không mở được dù không hề khoá. Đây là bài học lặp đi lặp lại trong lịch sử các vụ cháy nơi đông người trên thế giới, và là lý do các quy chuẩn hiện đại đều yêu cầu cửa thoát nạn mở theo chiều thoát.
Với nhà ít người, áp lực đám đông không lớn, nhưng khói và bóng tối vẫn khiến động tác "đẩy" tự nhiên hơn động tác "kéo". Người đang bò thấp trong khói, một tay che mũi, sẽ dễ đẩy một thanh ngang hơn là tìm tay nắm để kéo về phía mình.
Chiều mở cũng phải không làm hẹp đường đi. Cửa mở ra hành lang mà chắn mất nửa hành lang, hoặc cửa buồng thang mở ra chiếu nghỉ làm vướng người đang đi xuống, là những lỗi mà quy chuẩn có điều khoản riêng để tránh. Vì vậy vị trí lắp cửa, độ lùi vào tường và hướng bản lề là các chi tiết mà người thiết kế tính toán cùng lúc.
Các yêu cầu cơ bản với cửa thoát nạn
Mở theo chiều thoát nạn. Cửa ra ngoài nhà, cửa vào buồng thang bộ, cửa trên hành lang chung thường phải mở theo hướng người đi ra. Một số cửa như cửa phòng có ít người, cửa phòng vệ sinh, cửa ra ban công được quy chuẩn cho phép mở vào trong theo điều kiện riêng.
Mở tự do từ bên trong. Người bên trong phải mở được cửa ngay mà không cần chìa, mã số, thẻ từ hay dụng cụ. Đây là yêu cầu hay bị vi phạm nhất, vì chủ nhà muốn chống trộm. Có nhiều loại khoá đáp ứng được cả hai mục tiêu, sẽ nói ở phần sau.
Kiểu cửa phù hợp. Cửa bản lề quay quanh trục đứng là kiểu cửa chuẩn cho thoát nạn. Cửa trượt, cửa xếp, cửa cuốn, cửa nâng và cửa quay vòng bị quy chuẩn hạn chế ở lối ra thoát nạn, trừ trường hợp có giải pháp riêng được chấp thuận, ví dụ cửa trượt tự động có cơ cấu bung ra như cửa bản lề khi có sự cố.
Tự đóng ở những vị trí cần ngăn khói. Cửa buồng thang bộ, cửa ngăn cháy, cửa giữa khu để xe và phần ở phải có tay co thuỷ lực hoặc cơ cấu tự đóng, để sau khi người đi qua thì cửa đóng lại giữ khói ở bên kia.
Kích thước đủ cho người đi. Chiều rộng và chiều cao thông thuỷ của cửa có mức tối thiểu tuỳ số người phải thoát qua. Cửa quá hẹp hoặc quá thấp làm chậm dòng người và dễ gây vấp, va đầu trong bóng tối.
Các kiểu cửa thường gặp và vị trí của chúng trong thoát nạn
Bảng dưới xếp các kiểu cửa phổ biến ở nhà phố, nhà trọ và cơ sở kinh doanh theo mức phù hợp làm cửa thoát nạn. Kết luận cho từng công trình cụ thể còn tuỳ hồ sơ thiết kế và ý kiến cơ quan phòng cháy.
| Kiểu cửa | Làm cửa thoát nạn | Lưu ý |
|---|---|---|
| Cửa bản lề mở ra ngoài, có tay đẩy hoặc thanh đẩy | Phù hợp nhất | Kiểm tay co, bản lề, không chèn chặn để cửa mở |
| Cửa bản lề mở vào trong | Chỉ ở trường hợp được phép như phòng ít người | Không phù hợp với cửa ra ngoài nhà của nơi đông người |
| Cửa cuốn | Không phù hợp làm lối thoát nạn | Mất điện là kẹt; nên có cửa đi bản lề riêng bên cạnh hoặc cửa phụ ngay trên tấm cuốn |
| Cửa kéo, cửa xếp | Hạn chế | Hay bị khoá bằng ổ treo; khi hoảng loạn rất khó thao tác |
| Cửa trượt tự động | Chỉ khi có cơ cấu mở thoát hiểm được chấp thuận | Phải mở được bằng tay hoặc bung ra khi mất điện |
| Cửa quay vòng | Không tính là lối thoát nạn | Cần cửa bản lề bên cạnh để thoát |
Nhà ống ở đô thị Việt Nam có đặc điểm là tầng trệt gần như chỉ có cửa cuốn, vừa là lối ra duy nhất vừa là kiểu cửa kém nhất để thoát. Giải pháp phổ biến và không tốn kém là làm thêm cửa đi nhỏ trên tấm cuốn hoặc một cửa bản lề bên cạnh, mở được từ trong không cần chìa.
Khoá chống trộm mà vẫn giữ được lối thoát
Mâu thuẫn giữa an ninh và thoát nạn là có thật, nhất là ở nhà trọ, cửa hàng và văn phòng nhỏ. Cách giải quyết đúng không phải là chọn một trong hai, mà là dùng loại khoá khoá được từ ngoài vào nhưng mở được từ trong ra. Khoá có núm vặn bên trong, khoá thanh đẩy thoát hiểm, then cài phía trong không cần chìa là những dạng đáp ứng được cả hai.
Khoá điện tử, khoá vân tay, khoá thẻ từ cần đặc biệt chú ý. Loại khoá từ giữ cửa bằng nam châm điện thì mất điện là nhả, đó là trạng thái an toàn cho thoát nạn nhưng không an toàn cho chống trộm. Loại chốt điện ngược lại có thể giữ chốt khi mất điện, đó là trạng thái nguy hiểm cho thoát nạn. Dù dùng loại nào, phía trong cửa phải có cách mở cơ khí bằng tay ngay tại cửa, và với hệ thống lớn thì khoá cần được liên động để tự nhả khi hệ thống báo cháy kích hoạt.
Ổ khoá treo ở cửa kéo, chìa khoá cất trong ngăn kéo tầng dưới, mã số chỉ chủ nhà biết: đây là những cách khoá biến lối thoát thành bức tường. Nếu nhà bạn đang khoá cửa kiểu này ban đêm, hãy thay bằng loại mở được từ bên trong trước khi bàn đến bất kỳ thiết bị cứu nạn nào khác.
Tự kiểm các cửa trên đường thoát của nhà mình
Lấy đèn pin, đi theo đường thoát từ phòng ngủ ra tới ngoài trời và làm lần lượt:
- Với mỗi cửa, đứng ở phía trong và thử mở bằng một tay, không dùng chìa. Nếu phải tìm chìa, nhập mã hay dùng sức nhiều, ghi lại.
- Kiểm chiều mở của cửa ra ngoài nhà và cửa cầu thang chung. Nếu cửa mở vào trong và đây là nơi nhiều người dùng, ghi lại để hỏi chủ nhà hoặc ban quản lý.
- Với cửa có tay co, mở hết cỡ rồi thả ra xem cửa có tự đóng kín không. Cửa đóng không sập, hở một khe lớn thì không ngăn được khói.
- Tìm xem có cửa nào đang bị chèn bằng nêm gỗ, móc, dây buộc để giữ mở thường xuyên. Đây là lỗi rất phổ biến ở cửa buồng thang chung cư và nhà trọ.
- Thử cửa cuốn ở chế độ kéo tay khi giả định mất điện. Nếu kéo tay không được hoặc mất nhiều phút, cửa cuốn không thể coi là lối thoát.
- Kiểm khoá điện tử: tìm nút mở cơ khí phía trong, thử mở khi đã ngắt nguồn của khoá nếu làm được an toàn.
Ghi kết quả vào một trang giấy và chụp ảnh. Nếu bạn là người thuê, gửi cho chủ nhà; nếu là chủ nhà, đây là danh sách việc sửa theo thứ tự ưu tiên.
Lỗi về cửa hay gặp ở nhà phố và cơ sở nhỏ
Những lỗi dưới đây thường không cố ý, chỉ hình thành dần theo thói quen sử dụng:
- Cửa thoát hiểm phía sau quán ăn bị dùng làm chỗ để thùng hàng, chỉ mở được khi dọn.
- Cửa buồng thang chung cư mini bị tháo tay co cho tiện đi lại, luôn mở toang.
- Cửa cuốn tầng trệt là lối ra duy nhất, cửa đi nhỏ trên tấm cuốn bị khoá thêm ổ treo.
- Cửa kính thuỷ lực của cửa hàng chỉ mở vào trong vì chủ tiệm muốn khách "dễ bước vào".
- Cửa lên sân thượng lắp khoá vân tay, phía trong không có núm vặn cơ.
- Cửa sổ thoát hiểm bị khung bảo vệ cố định che kín, ô mở có khoá mà không ai biết chìa ở đâu.
Phần lớn lỗi trên sửa được bằng cách thay ổ khoá, lắp lại tay co hoặc đổi chỗ để đồ. Chi phí nhỏ so với rủi ro, nhưng cần ai đó nhìn ra và chịu trách nhiệm làm.
Cửa thoát nạn ở nơi đông người: góc chủ cơ sở
Với nhà hàng nhiều tầng, quán karaoke, phòng tập, lớp học, yêu cầu về cửa chặt hơn nhà ở vì số người lớn và phần đông là người lạ không biết lối. Cửa ra thoát nạn ở những nơi này thường cần mở ra ngoài, có thanh đẩy thoát hiểm ở nơi đông người, có đèn chỉ dẫn phía trên và không bị che khuất bởi rèm, vách trang trí hay kệ hàng.
Phòng karaoke cách âm là trường hợp riêng: cửa dày, nặng, thường mở vào trong để cách âm tốt, đặt ở cuối hành lang dài và tối. Chủ cơ sở cần biết rằng thay đổi kiểu cửa, hướng mở hay thêm vách cách âm sau khi đã được nghiệm thu có thể làm công trình không còn đúng thiết kế phòng cháy được duyệt. Hồ sơ, điều kiện phòng cháy của cơ sở kinh doanh là phần việc riêng với cơ quan chức năng; ở đây chỉ nhắc rằng cửa là thứ đầu tiên đoàn kiểm tra nhìn vào.
Câu hỏi thường gặp
Cửa thoát hiểm bắt buộc phải mở ra ngoài à?
Với cửa ra ngoài nhà, cửa buồng thang bộ và cửa của nơi đông người, nguyên tắc là mở theo chiều thoát nạn, thường là ra ngoài. Quy chuẩn có ngoại lệ cho một số cửa như phòng ít người, phòng vệ sinh, cửa ra ban công. Trường hợp cụ thể của bạn cần đối chiếu bản quy chuẩn hiện hành hoặc hỏi người thiết kế.
Cửa cuốn có được tính là cửa thoát nạn không?
Thông thường không. Cửa cuốn phụ thuộc mô tơ và điện, kéo tay chậm, dễ kẹt khi biến dạng do nhiệt. Nhà phố chỉ có cửa cuốn nên làm thêm cửa đi bản lề bên cạnh hoặc cửa nhỏ trên tấm cuốn, mở được từ trong không cần chìa, để có lối ra dùng được khi mất điện.
Khoá vân tay có an toàn cho thoát nạn không?
Có thể an toàn nếu phía trong cửa có cách mở cơ khí ngay tại chỗ, không cần nguồn điện hay mã số. Trước khi mua, hãy hỏi rõ khoá giữ chốt hay nhả chốt khi mất điện, và thử mở từ bên trong bằng một tay trong bóng tối.
Có được chèn cửa buồng thang cho thoáng không?
Không nên. Cửa buồng thang được thiết kế tự đóng để giữ khói ngoài buồng thang. Chèn mở cửa làm buồng thang thành ống dẫn khói khi có cháy, khiến lối thoát chính của cả toà nhà không dùng được. Nếu cần thông gió, hãy hỏi ban quản lý về giải pháp khác.
Thanh đẩy thoát hiểm là gì và khi nào cần?
Đó là thanh ngang lắp trên mặt cửa, chỉ cần đẩy hoặc tì người vào là cửa mở, không cần xoay tay nắm. Thanh đẩy phù hợp với nơi đông người như nhà hàng, rạp, trường học, xưởng, vì người hoảng loạn hay đang mang vác vẫn mở được cửa ngay.
Thấy cửa thoát hiểm bị khoá ở nơi công cộng thì làm gì?
Báo ngay cho người phụ trách cơ sở để mở. Nếu không được xử lý, có thể phản ánh tới cơ quan cảnh sát phòng cháy hoặc chính quyền cấp xã nơi có cơ sở. Khi đang có cháy, gọi 114 và tìm lối ra khác theo đèn chỉ dẫn, không cố phá cửa khi khói đang dày.