Cửa ngăn cháy là cửa được thử nghiệm để giữ được tính toàn vẹn và khả năng cách nhiệt trong một khoảng thời gian khi một phía đang cháy, còn cửa ngăn khói là cửa được làm kín để hạn chế khói lọt qua. Nhiều cửa trong công trình phải đạt cả hai. Điểm chung quan trọng nhất: cả hai chỉ có tác dụng khi cửa đóng kín, vì vậy chúng luôn đi kèm cơ cấu tự đóng.
Bài này giải thích các ký hiệu bạn sẽ gặp trên hồ sơ và tem cửa, những vị trí trong nhà ở và chung cư thường cần cửa ngăn cháy, cách nhận ra một cửa chỉ "trông giống" cửa chống cháy, và những thói quen làm cửa mất tác dụng. Việc chọn chủng loại, giới hạn chịu lửa cụ thể cho từng vị trí do người thiết kế xác định theo quy chuẩn hiện hành.
Cửa ngăn cháy làm được gì và không làm được gì
Một cửa ngăn cháy tốt không dập được lửa và không làm cho phía bên kia hoàn toàn an toàn. Việc của nó là mua thời gian: giữ lửa và khí nóng ở một phía đủ lâu để người ở phía bên kia thoát ra, và để lực lượng chữa cháy tiếp cận. Thời gian này được đo bằng phút trong phòng thử nghiệm, theo các tiêu chí kỹ thuật cụ thể.
Trong cách ghi của quy chuẩn, giới hạn chịu lửa của cấu kiện dùng các chữ cái. E là tính toàn vẹn, tức cửa không nứt, không hở để lửa và khí nóng xuyên qua. I là khả năng cách nhiệt, tức mặt phía không cháy không nóng lên quá mức gây cháy lan hay bỏng người đứng gần. Con số đi kèm là số phút đạt được, ví dụ cách viết EI 60 nghĩa là cửa giữ được cả hai tiêu chí trong 60 phút trong điều kiện thử nghiệm. Vị trí nào cần bao nhiêu phút là phần của người thiết kế.
Cửa ngăn khói giải quyết một vấn đề khác: khói lạnh hơn và đi xa hơn lửa rất nhiều, len qua khe dưới cửa, khe bản lề, lỗ khoá. Một cửa gỗ thường đóng kín vẫn để lọt đủ khói làm hành lang không thở được sau vài phút. Cửa ngăn khói có gioăng kín quanh khung và khe dưới được xử lý, nhờ đó giữ được lối thoát phía bên kia sạch lâu hơn.
Phân biệt nhanh các loại cửa trong công trình
Bảng dưới giúp bạn phân biệt các loại cửa hay bị gọi chung là "cửa chống cháy". Tên gọi thương mại trên thị trường có khi không khớp với khái niệm kỹ thuật, nên điều cần xem là hồ sơ thử nghiệm và kiểm định chứ không phải tên.
| Loại cửa | Mục đích chính | Dấu hiệu nhận biết | Vị trí thường gặp |
|---|---|---|---|
| Cửa ngăn cháy | Giữ lửa, khí nóng ở một phía trong thời gian xác định | Có hồ sơ thử nghiệm, tem kiểm định, khung và cánh đặc, gioăng chịu nhiệt | Cửa buồng thang, phòng kỹ thuật, ranh giới khoang cháy |
| Cửa ngăn khói | Hạn chế khói lọt qua | Gioăng kín bốn cạnh, khe dưới được xử lý, tự đóng | Cửa buồng thang, khoang đệm, hành lang |
| Cửa ngăn cháy và khói | Cả hai mục đích | Có đủ đặc điểm của cả hai | Cửa buồng thang không nhiễm khói, khoang đệm |
| Cửa thép thường, cửa gỗ đặc | Chống trộm, cách âm | Không có hồ sơ thử nghiệm chịu lửa | Cửa căn hộ, cửa phòng ở nhà dân |
Cửa thép thường nặng và chắc nhưng không phải là cửa ngăn cháy. Thép mỏng dẫn nhiệt rất tốt, khung có thể vênh khi nóng, khe hở mở ra. Đừng suy từ chất liệu ra khả năng chịu lửa.
Những vị trí trong nhà ở thường cần cửa ngăn cháy, ngăn khói
Tuỳ loại công trình, quy chuẩn yêu cầu hoặc khuyến khích ngăn cháy ở các ranh giới sau. Nhà dân không phải nơi nào cũng bắt buộc, nhưng hiểu logic thì biết nên ưu tiên chỗ nào khi cải tạo:
- Giữa khu để xe hoặc kho hàng tầng trệt và cầu thang lên phần ở. Đây là ranh giới cứu người quan trọng nhất ở nhà ống, vì phần lớn đám cháy bắt đầu ở khu để xe, sạc xe điện, kho hàng.
- Cửa vào buồng thang bộ ở mỗi tầng của chung cư, nhà trọ, văn phòng, khách sạn.
- Cửa căn hộ ra hành lang chung ở chung cư, theo thiết kế của từng dự án, để cháy trong một căn không tràn ra hành lang là lối thoát của cả tầng.
- Cửa phòng kỹ thuật điện, phòng máy phát, phòng rác, kho chứa trong toà nhà.
- Ranh giới giữa phần kinh doanh và phần ở trong nhà ở kết hợp kinh doanh, theo yêu cầu của văn bản hiện hành về loại nhà này.
Nếu chỉ có điều kiện làm một cửa, hãy ưu tiên cửa giữa khu để xe và cầu thang. Một cánh cửa tự đóng đúng loại ở vị trí này có thể giữ cầu thang sạch khói đủ lâu để cả nhà xuống hoặc ra ban công chờ cứu.
Vì sao cửa ngăn cháy phải tự đóng
Cửa mở thì không ngăn gì cả. Giới hạn chịu lửa ghi trên tem chỉ đúng khi cửa đóng kín trong khung. Một cửa ngăn cháy bị chèn mở có giá trị bằng một lỗ trống trên tường.
Con người không nhớ đóng cửa khi hoảng loạn. Người chạy qua cửa trong lúc cháy hầu như không quay lại đóng. Cơ cấu tự đóng làm việc đó thay họ, mỗi lần, không cần ai nhớ.
Cửa hai cánh cần bộ chỉnh thứ tự đóng. Với cửa hai cánh có gờ chặn, cánh này phải đóng trước cánh kia thì mới khít. Bộ điều chỉnh thứ tự đóng hỏng là lý do nhiều cửa hai cánh luôn hở một khe ở giữa.
Ngưỡng và khe dưới cũng là một phần của cửa. Khe giữa mép dưới cánh và mặt sàn là đường đi ưa thích của khói. Cửa ngăn khói thường có ngưỡng hoặc thanh chắn tự hạ khi đóng; lát lại sàn mà không chỉnh cửa sẽ làm khe này thay đổi, hoặc cửa cọ sàn không tự đóng được nữa.
Giữ cửa mở hợp lệ chỉ bằng thiết bị liên động. Ở nơi qua lại nhiều, cửa có thể được giữ mở bằng nam châm điện nối với báo cháy, tự nhả khi có báo động. Mọi cách giữ cửa mở khác — nêm, móc, dây — đều làm hỏng chức năng của cửa.
Những thói quen làm cửa ngăn cháy mất tác dụng
Cửa ngăn cháy được nghiệm thu đúng, sau vài năm sử dụng có thể đã thành cửa thường vì những thay đổi nhỏ:
- Tháo tay co cho nhẹ cửa, hoặc tay co hỏng mà không thay.
- Khoan thêm lỗ để lắp khoá điện tử, mắt thần, móc treo đồ, làm thủng lớp vật liệu bên trong.
- Thay ổ khoá, bản lề bằng loại thường không chịu nhiệt.
- Lắp thêm ô kính thường để lấy sáng.
- Gioăng bị bóc, rách hoặc sơn đè lên làm mất khả năng trương nở.
- Cắt bớt chân cửa cho dễ đóng khi nền lát lại cao hơn, để lại khe dưới lớn.
- Dán, treo trang trí bằng vật liệu dễ cháy lên mặt cửa.
Khi cải tạo căn hộ, nhiều người muốn thay cửa căn hộ cho đẹp. Nếu cửa đó là cửa ngăn cháy theo thiết kế toà nhà, hãy hỏi ban quản lý trước và chỉ thay bằng cửa có hồ sơ chịu lửa tương đương.
Với chủ nhà trọ, khi bàn giao phòng nên dặn người thuê rằng cửa buồng thang và cửa ngăn khu để xe không được chèn mở, không được treo đồ lên. Một câu dặn lúc nhận phòng thường hiệu quả hơn nhiều tấm giấy dán trên tường mà không ai đọc.
Tự kiểm một cửa ngăn cháy trong năm phút
Bạn không cần dụng cụ chuyên môn để biết một cửa ngăn cháy còn làm được việc hay không. Với mỗi cửa buồng thang, cửa căn hộ, cửa giữa khu để xe và cầu thang, làm lần lượt:
- Tìm tem kiểm định hoặc nhãn thông tin trên cạnh cánh cửa hoặc khung, thường ở phía bản lề. Không có tem không chắc là cửa kém, nhưng là lý do để hỏi chủ nhà hoặc ban quản lý về hồ sơ.
- Mở cửa hết cỡ rồi thả tay. Cửa phải tự đóng và sập chốt, không dừng lại giữa chừng, không bật ngược.
- Đóng cửa, nhìn quanh bốn cạnh khi đèn phía bên kia đang bật. Thấy ánh sáng lọt qua khe lớn là khói cũng sẽ lọt qua.
- Sờ dọc gioăng trên khung: còn liền, không bong, không bị sơn đè cứng lại.
- Kiểm mặt cửa có lỗ khoan mới, ô kính lắp thêm, móc treo, vật dán dễ cháy không.
- Với cửa hai cánh, đóng thử xem hai cánh có khép đúng thứ tự và khít ở giữa không.
Ghi kết quả kèm ảnh, gửi ban quản lý hoặc chủ nhà. Phần lớn lỗi như tay co yếu, gioăng bong, chốt không sập sửa được trong một buổi bởi thợ quen việc.
Mua và lắp cửa ngăn cháy: những điều cần hỏi
Cửa ngăn cháy thuộc nhóm phương tiện phòng cháy mà văn bản hiện hành yêu cầu kiểm định trước khi đưa vào sử dụng; danh mục cụ thể và cơ quan kiểm định bạn đối chiếu theo quy định hiện hành. Khi mua, hãy hỏi hồ sơ thử nghiệm giới hạn chịu lửa, giấy chứng nhận kiểm định, và xem tem kiểm định trên cánh hoặc khung. Một bộ cửa đạt chuẩn là cả bộ: cánh, khung, bản lề, khoá, tay co, gioăng cùng được thử nghiệm với nhau, không phải chỉ riêng cánh cửa.
Lắp đặt cũng quan trọng ngang chất lượng cửa. Khe giữa khung và tường phải được chèn bằng vật liệu chịu lửa, không phải bọt nở thông thường. Cửa phải đóng khít, không cọ sàn, tay co chỉnh đủ lực để đóng hẳn nhưng không quá nặng với người già và trẻ nhỏ. Sau khi lắp, hãy đứng thử mở bằng một tay, thả ra, xem cửa có tự đóng sập vào khoá không.
Bài không nêu tên hãng hay giá. Chi phí của một bộ cửa ngăn cháy phụ thuộc kích thước, số cánh, thời gian chịu lửa, phụ kiện và điều kiện lắp; hãy yêu cầu báo giá tách riêng từng phần để so sánh.
Câu hỏi thường gặp
Cửa thép dày có phải cửa chống cháy không?
Không nhất thiết. Khả năng chịu lửa phụ thuộc cấu tạo cả bộ cửa, vật liệu bên trong, gioăng, khung và cách lắp, và phải được chứng minh bằng thử nghiệm. Cửa thép thường có thể vênh, hở khe và truyền nhiệt nhanh khi gặp lửa. Hãy xem hồ sơ thử nghiệm và tem kiểm định thay vì đánh giá theo độ dày.
EI 60 nghĩa là gì?
Đó là cách ghi giới hạn chịu lửa: E là tính toàn vẹn, I là khả năng cách nhiệt, 60 là số phút cửa giữ được cả hai tiêu chí trong điều kiện thử nghiệm tiêu chuẩn. Con số này không có nghĩa phía bên kia an toàn tuyệt đối đúng 60 phút trong mọi đám cháy thật.
Nhà ống có cần cửa chống cháy không?
Nhà ở riêng lẻ không phải mọi trường hợp đều bắt buộc, tuỳ quy mô và việc có kết hợp kinh doanh. Tuy vậy, một cửa tự đóng ngăn giữa khu để xe tầng trệt và cầu thang là cải tạo có giá trị an toàn cao nhất cho nhà ống, nên cân nhắc dù không bắt buộc.
Có được thay cửa căn hộ chung cư bằng cửa gỗ đẹp hơn không?
Nếu cửa căn hộ là cửa ngăn cháy theo thiết kế được duyệt của toà nhà, việc thay bằng cửa thường làm giảm an toàn của cả hành lang và có thể vi phạm nội quy. Hãy hỏi ban quản lý trước, và nếu thay thì chọn cửa có hồ sơ chịu lửa tương đương.
Gioăng trên cửa chống cháy dùng để làm gì?
Có hai loại thường gặp: gioăng kín khói để chặn khói lạnh lọt qua khe, và gioăng trương nở gặp nhiệt sẽ phồng lên lấp kín khe giữa cánh và khung. Gioăng bị bóc, sơn đè hoặc rách thì cửa mất một phần khả năng ngăn cháy, ngăn khói.
Bao lâu nên kiểm tra cửa ngăn cháy một lần?
Nên kiểm tra định kỳ theo quy trình bảo trì của toà nhà và bất cứ khi nào thấy cửa không tự đóng kín. Người dùng có thể tự kiểm hàng tháng: mở hết cỡ, thả ra, xem cửa có đóng sập vào khoá, gioăng còn nguyên, không có lỗ khoan mới.