Phương án thoát nạn của một gia đình thường được nghĩ cho những người sống ở đó hằng ngày. Nhưng ngôi nhà không chỉ có những người ấy: ông bà dưới quê lên chơi một tuần, cháu họ lên thành phố thi đại học ở nhờ, bạn bè ngủ lại sau một buổi tối, người giúp việc mới đến làm. Những người này không biết cầu thang nào dẫn lên sân thượng, chìa cửa cuốn để đâu, ban công nào có ô mở.
Bài này đề xuất một bản dặn năm phút cho bất kỳ ai ngủ lại nhà bạn lần đầu, cách điều chỉnh phương án gia đình khi có thêm người, và những sai lầm hay gặp. Không cần biến buổi tiếp khách thành buổi huấn luyện; chỉ cần vài câu và một vòng đi ngắn trước khi đi ngủ. Khi có cháy thật, ra ngoài trước, gọi 114 sau.
Vì sao người ngủ lại là người dễ gặp nguy nhất
Người mới đến một ngôi nhà không có bản đồ trong đầu. Khi bị đánh thức giữa đêm trong một căn phòng lạ, họ mất thời gian để nhớ ra mình đang ở đâu, cửa phòng ở phía nào, cầu thang ở bên trái hay bên phải. Trong khói và bóng tối, vài giây do dự đó có thể rất đắt.
Người ngủ lại cũng hay được xếp vào những chỗ không phải phòng ngủ chính: phòng khách tầng trệt sát chỗ để xe, phòng làm việc trên tầng tum, gác lửng, sofa ở phòng sinh hoạt tầng trên cùng. Nhiều chỗ trong số đó là nơi rủi ro hơn trong nhà ống: gần nguồn cháy ở tầng trệt, hoặc ở tầng cao nhất nơi khói dồn lên.
Thêm nữa, ông bà lớn tuổi, người có bệnh, trẻ nhỏ đi theo khách đều cần hỗ trợ nhiều hơn khi thoát nạn. Nhưng người trong nhà thường không nghĩ tới việc phân công ai phụ trách họ, vì phương án gia đình được viết khi họ chưa tới. Một vài phút trước khi đi ngủ đủ để lấp khoảng trống này.
Cũng cần nhớ rằng người ngủ lại thường không biết thói quen riêng của ngôi nhà: cửa cuốn phải nhấc tay mới lên được, ổ khoá cổng phải xoay hai vòng, công tắc cầu thang nằm ở chân thang chứ không ở đầu thang, bậc thang thứ ba ở chiếu nghỉ hơi cao. Người trong nhà làm những việc này mà không cần nghĩ; người lạ thì vấp phải từng thứ một. Bản dặn ngắn trước giờ ngủ chính là để chuyển những thói quen ngầm đó thành vài câu nói rõ ràng.
Bản dặn năm phút trước khi đi ngủ
Có thể làm ngay khi đưa khách lên phòng, như một phần tự nhiên của việc chỉ chỗ nhà vệ sinh, công tắc đèn. Nói nhẹ nhàng, không làm khách lo.
- Chỉ cửa phòng và hướng ra cầu thang: "Ra cửa rẽ phải là cầu thang xuống".
- Chỉ đường ra thứ hai từ tầng đó nếu có: cửa ban công, cửa lên sân thượng, cách mở chốt.
- Chỉ chỗ treo chìa cửa chính, cửa cuốn hoặc cổng, và cách mở trong trường hợp mất điện.
- Nói tín hiệu báo động của nhà: chuông báo khói (nếu có) kêu thế nào, hoặc người nhà sẽ gọi to.
- Nói điểm tập kết bên ngoài: "Ra tới ngoài thì đứng ở gốc cây trước nhà bên kia đường".
- Dặn ba điều ngắn: không đi thang máy gia đình khi có cháy, không quay lại lấy đồ, ra ngoài rồi mới gọi 114.
- Hỏi khách có cần hỗ trợ gì khi đi lại ban đêm không, như đèn ngủ, gậy, người dắt.
Năm phút này nghe có vẻ trịnh trọng, nhưng nếu nói tự nhiên, phần lớn khách sẽ thấy được quan tâm. Với ông bà, có thể dặn lặp lại vào sáng hôm sau trong lúc đi cùng một vòng nhà.
Xếp chỗ ngủ cho người ngủ lại theo lối thoát
Chỗ ngủ của khách ảnh hưởng lớn tới khả năng thoát ra. Bảng dưới đây gợi ý cách xếp khi nhà có nhiều lựa chọn.
| Người ngủ lại | Chỗ nên ưu tiên | Chỗ nên tránh |
|---|---|---|
| Ông bà, người lớn tuổi | Tầng thấp, gần cầu thang, gần người phụ trách đánh thức | Tầng tum, gác lửng, phòng phải đi qua phòng khác |
| Trẻ nhỏ đi theo khách | Cùng phòng với bố mẹ của trẻ | Phòng riêng ở tầng khác với bố mẹ |
| Bạn bè, thanh niên | Phòng có cửa sổ hoặc ban công ra mặt đường | Sofa ở phòng sát khu để xe, khu sạc xe điện |
| Người giúp việc ở lại | Phòng có đường ra thứ hai, không phải kho hay gầm cầu thang | Phòng kho, gác xép không cửa sổ, phòng cuối dãy sát bếp |
| Khách có bệnh hô hấp, tim mạch | Gần lối ra, gần người thân | Tầng cao, xa người phụ trách |
Nếu nhà không có lựa chọn tốt, ít nhất hãy biết chỗ khách ngủ là chỗ rủi ro hơn và dặn kỹ hơn, đặt thêm đèn pin, phân công rõ ai đánh thức họ.
Người giúp việc mới: không chỉ dặn một lần
Người giúp việc ở lâu cần được tập như thành viên trong nhà. Họ thường ở nhà nhiều giờ nhất, nhiều khi ở một mình với trẻ nhỏ hoặc người già. Phương án thoát nạn của gia đình phải có họ, với vai trò rõ ràng: khi có sự cố mà chỉ có họ ở nhà, họ dẫn ai ra, đi đường nào.
Ngày đầu tiên: đi một vòng nhà. Chỉ cho họ tất cả các đường ra, chỗ treo chìa, cách mở cửa cuốn khi mất điện, chỗ đặt bình chữa cháy và cách dùng cơ bản, điểm tập kết. Ghi lại một tờ ngắn dán ở bếp hoặc phòng của họ.
Tuần đầu tiên: tập một lần. Cho họ tham gia một buổi tập có báo trước cùng gia đình, hoặc ít nhất một buổi đi bộ chậm. Tận mắt mở cửa tum, đi tới điểm tập kết thì họ mới nhớ.
Thói quen bếp núc và sạc điện. Nhiều đám cháy nhà ở bắt đầu từ bếp hoặc từ sạc điện. Dặn họ những quy tắc của nhà về bếp ga, ổ cắm, sạc xe điện, và khi thấy khói, mùi khét thì báo ngay, không tự xử lý đám cháy lớn.
Ngôn ngữ và trình độ đọc. Một số người giúp việc lớn tuổi đọc chữ khó khăn, hoặc là người dân tộc thiểu số chưa thạo tiếng phổ thông. Dùng hình ảnh, chỉ trực tiếp và hỏi lại để chắc họ hiểu.
Sai lầm hay gặp khi có khách
Những tình huống dưới đây xảy ra ở nhiều gia đình, thường vì chủ nhà ngại hoặc không nghĩ tới:
- Khoá cổng, khoá cửa cuốn rồi cất chìa trong phòng chủ nhà, khách ngủ tầng trệt không có cách nào mở.
- Xếp khách ngủ ở phòng khách sát chỗ để mấy chiếc xe máy, xe điện đang sạc qua đêm.
- Để ông bà ngủ một mình ở tầng tum vì "yên tĩnh", không ai được phân công đánh thức.
- Nhà có nhiều khách trong dịp lễ, giỗ, cưới: chăn chiếu, đồ đạc trải khắp cầu thang, hành lang, chặn lối.
- Chủ nhà quên mất khách đang ở trong nhà khi có sự cố, điểm danh thiếu người mà không biết.
- Ngại dặn vì sợ khách nghĩ nhà mình không an toàn.
Phần lớn những sai lầm này sửa được bằng một câu dặn, một lần dời chìa khoá, một lần sắp xếp lại chỗ ngủ. Chúng không tốn tiền, chỉ cần người chủ nhà nhớ tới.
Một mẹo nhỏ để không quên: gắn việc dặn đường vào một việc lần nào có khách cũng làm, như lúc đưa chăn gối hay chỉ chỗ tắm. Làm vài lần, nó thành thói quen của cả nhà, và các thành viên khác cũng tự dặn khi người lớn đi vắng.
Khi chính bạn là người ngủ lại nhà người khác
Phần lớn bài này viết cho chủ nhà, nhưng mỗi người cũng có lúc là khách: về quê ăn Tết, ở nhờ nhà bạn khi đi công tác, ngủ lại nhà người yêu, nhà họ hàng. Không phải chủ nhà nào cũng nghĩ tới chuyện dặn đường. Khi đó, bạn có thể tự làm phần của mình mà không làm ai phật lòng.
Trước khi đi ngủ, tự đi một vòng ngắn từ chỗ mình nằm ra tới cửa chính, để ý cầu thang ở phía nào, cửa nào khoá, chìa treo ở đâu. Một câu hỏi nhẹ nhàng như "chìa cổng để đâu, lỡ sáng sớm mình cần ra" là cách tự nhiên để biết điều quan trọng nhất. Nếu ngủ ở tầng trên, nhìn xem phòng có cửa sổ hay ban công ra phía ngoài không, cửa ra sân thượng mở thế nào.
Để điện thoại và đèn pin (hoặc đèn của điện thoại) ở chỗ với tay được, không sạc điện thoại dưới gối. Nếu đi cùng con nhỏ, cho con ngủ cùng phòng với mình. Nếu thấy điều gì đáng lo, như cả nhà chỉ có một cầu thang mà tầng trệt chật kín xe đang sạc, có thể góp ý nhẹ với chủ nhà vào sáng hôm sau. Nhiều gia đình chỉ cần một người nói ra là sẵn lòng thay đổi.
Cập nhật phương án gia đình khi nhà đông người
Những dịp nhà đông người như Tết, đám giỗ, đám cưới, mùa thi là lúc rủi ro tăng: bếp nấu nhiều, đồ đạc nhiều, người lạ nhiều, lối đi chật. Trước những dịp này, chủ nhà nên rà lại phương án: ai ngủ ở đâu, ai phụ trách đánh thức ai, cầu thang và lối ra có được dọn trống không, có ai mang theo xe điện cần chỗ sạc an toàn không.
Với danh sách điểm danh, hãy ghi tạm số người đang ở trong nhà mỗi đêm của dịp đó. Khi có sự cố, người điểm danh ở điểm tập kết biết phải đếm bao nhiêu người, chứ không chỉ đếm những thành viên thường ngày.
Ví dụ giả định: một gia đình ở nhà ống bốn tầng đón sáu người họ hàng lên ăn cưới. Chủ nhà dồn chăn chiếu ở chiếu nghỉ cầu thang tầng hai cho tiện, xếp hai thanh niên ngủ ở phòng khách tầng trệt cạnh ba chiếc xe máy. Buổi tối trước khi đi ngủ, người con trai đi một vòng, dời chăn chiếu vào phòng, đưa xe ra trước cửa hiên, chỉ cho mọi người chỗ treo chìa và điểm hẹn. Mười phút chuẩn bị đã loại được ba rủi ro lớn.
Câu hỏi thường gặp
Dặn khách về thoát nạn có làm khách thấy khó chịu không?
Nếu nói tự nhiên như khi chỉ chỗ nhà vệ sinh và công tắc đèn, phần lớn khách sẽ thấy được quan tâm. Không cần nói về nguy cơ cháy, chỉ cần nói "nếu có gì thì đi đường này, chìa ở đây". Người lớn tuổi thường còn thấy yên tâm hơn khi biết đường.
Ông bà lên chơi lâu ngày có cần tham gia buổi tập của gia đình không?
Nên, ở mức phù hợp với sức khoẻ. Ông bà có thể tham gia buổi tập trên giấy và đi bộ chậm. Quan trọng hơn là phương án gia đình được cập nhật: ai phụ trách ông bà, ông bà ngủ ở đâu, cần hỗ trợ gì khi đi cầu thang.
Người giúp việc theo giờ, không ngủ lại thì có cần dặn không?
Vẫn nên dặn ở mức cơ bản, vì họ có thể ở nhà một mình hoặc với trẻ, người già trong giờ làm. Chỉ cho họ đường ra, chỗ chìa khoá, cách mở cửa cuốn, điểm tập kết và quy tắc khi thấy khói, mùi khét.
Nhà nhỏ chỉ có một phòng ngủ, khách ngủ ở phòng khách thì sao?
Dọn lối từ chỗ khách ngủ ra cửa, không để xe máy hoặc xe điện sạc qua đêm sát chỗ đó, đặt một đèn pin gần, chỉ chìa cửa. Nếu có thiết bị báo khói, kiểm tra nó vẫn hoạt động. Với nhà nhỏ, những việc đơn giản này đã giảm đáng kể rủi ro.
Có nên đưa cho khách chìa khoá cửa chính khi họ ngủ lại không?
Không nhất thiết phải đưa chìa riêng, nhưng khách cần biết chỗ treo chìa cố định gần cửa và tự mở được khi cần. Điều quan trọng là không cất chìa trong phòng riêng của chủ nhà, nơi người khác không vào được giữa đêm.