Gia đình nào từng tập thoát nạn thì thường tập vào buổi sáng cuối tuần: đèn sáng, mọi người tỉnh táo, cửa mở sẵn. Buổi tập như vậy vẫn có ích, nhưng nó bỏ qua điều kiện của những đám cháy nhà ở đáng sợ nhất, là lúc nửa đêm, cả nhà đang ngủ, điện có thể đã mất, khói làm mắt cay và không nhìn thấy gì.
Bài này hướng dẫn cách đưa yếu tố ban đêm vào buổi tập một cách an toàn: kiểm tra ai thức dậy được khi có báo động, ai phải đánh thức ai, làm sao đi theo đường thoát khi không có ánh sáng, và mở được khoá cửa bằng tay khi không nhìn thấy ổ khoá. Đây là buổi tập, không phải thử thách; mọi bước đều phải giữ an toàn cho người lớn tuổi và trẻ nhỏ. Khi có cháy thật, ra ngoài trước rồi gọi 114.
Vì sao ban đêm là bài kiểm tra thật
Khi ngủ, khứu giác của con người gần như không đánh thức được mình. Nhiều người tin rằng ngửi thấy mùi khét sẽ tỉnh, nhưng đó là một niềm tin không có cơ sở chắc chắn: khói có thể làm người ngủ mê đi hơn chứ không làm họ tỉnh dậy. Đó là lý do thiết bị báo khói và tiếng gọi của người khác quan trọng hơn mọi kỹ năng thoát hiểm khác vào ban đêm.
Ban đêm cũng là lúc nhà khoá kín nhất. Cửa cuốn đã hạ, cổng đã khoá, cửa tum đã chốt, chìa khoá có khi nằm trong túi áo của một người. Ánh sáng thì phụ thuộc vào điện, mà khi cháy, điện có thể bị ngắt hoặc chính đường dây là nguồn cháy. Trong tình huống đó, ai đã từng lần đường trong bóng tối, đã từng tự mở khoá mà không nhìn thấy ổ khoá, sẽ có lợi thế lớn.
Cuối cùng, người vừa bị đánh thức thường mất một lúc để hiểu chuyện gì đang xảy ra. Trẻ nhỏ có thể khóc, người lớn tuổi có thể lú lẫn, người uống thuốc ngủ có thể rất khó gọi dậy. Buổi tập ban đêm giúp cả nhà biết rõ ai cần được đánh thức, ai cần được dắt, và khoảng thời gian thật để mọi người ra khỏi giường.
Chuẩn bị trước buổi tập ban đêm
Buổi tập ban đêm cần chuẩn bị kỹ hơn buổi tập ban ngày, vì nguy cơ vấp ngã cao hơn. Những việc dưới đây nên làm trước đó một vài ngày.
- Dọn đường thoát: cầu thang, hành lang, lối từ giường tới cửa phòng không được có đồ đạc, dây điện, giày dép. Đây vừa là chuẩn bị cho buổi tập, vừa là việc nên làm thường xuyên.
- Thử thiết bị báo khói (nếu có) bằng nút thử của nó, xem tiếng chuông có nghe được từ mọi phòng ngủ khi cửa đóng không.
- Đặt một đèn pin nhỏ hoặc đèn ngủ cạnh mỗi giường của người lớn, ở chỗ với tay là tới.
- Thống nhất ngầm với người lớn trong nhà về thời điểm tập (ví dụ khoảng hai, ba tiếng sau khi đi ngủ), nhưng không nói trước với trẻ để kiểm tra phản ứng thật, nếu trẻ đã từng tập ban ngày và không bị ám ảnh.
- Báo trước với hàng xóm sát vách nếu buổi tập có tiếng chuông, tiếng gọi lớn, để không ai hoảng hay gọi người tới nhầm.
- Người lớn tuổi, người có bệnh tim mạch, người mới phẫu thuật thì không nên tham gia phần đi cầu thang trong tối; họ có thể tập phần nhận báo động và chờ ở điểm chờ cứu.
Nếu gia đình chưa từng tập ban ngày, hãy tập ban ngày ít nhất một lần trước. Buổi tập ban đêm là bước thứ hai, không phải bước đầu.
Ai đánh thức ai: phân công trước khi đi ngủ
Bắt đầu từ người khó tự thức dậy nhất. Liệt kê từng người trong nhà và hỏi thật: người này có tự thức dậy khi chuông báo khói kêu không? Trẻ dưới khoảng mười tuổi, người ngủ say, người lớn tuổi nghe kém, người uống thuốc ngủ thường là câu trả lời "không chắc". Mỗi người như vậy cần một người lớn cụ thể có trách nhiệm đánh thức họ.
Ghép theo vị trí phòng ngủ. Người phụ trách đánh thức nên ngủ ở cùng tầng hoặc phòng kế bên, để không phải đi xuyên qua khói. Nếu ông bà ngủ tầng trệt còn người con phụ trách ngủ tầng bốn, cách phân công đó không thực tế.
Cách đánh thức hiệu quả. Gọi to tên, lay vai, bật đèn nếu có điện. Nói ngắn và cụ thể: "Có cháy, dậy, đi theo con". Không giải thích dài. Với trẻ nhỏ, bế hoặc dắt luôn chứ không chờ trẻ tỉnh hẳn.
Người thứ hai dự phòng. Mỗi người cần được đánh thức nên có thêm một người thứ hai biết nhiệm vụ này, phòng khi người chính đi vắng hoặc không tiếp cận được. Ghi phân công lên mặt sau sơ đồ thoát nạn của gia đình.
Lần đường khi không thấy gì
Trong khói dày, đèn pin cũng chỉ soi được một khoảng ngắn vì ánh sáng bị khói tán xạ. Vì vậy, cách đi đáng tin nhất là đi theo tường hoặc tay vịn cầu thang. Trong buổi tập, mỗi người có thể thử nhắm mắt (hoặc tắt hết đèn) và đi từ giường ra cửa phòng bằng cách để một tay chạm tường, tay kia đưa ra phía trước ngang ngực để dò vật cản. Người lớn đi kèm bên cạnh để giữ an toàn.
Khi ra khỏi phòng, cần biết đi theo tường bên nào thì tới cầu thang. Đây là chi tiết rất ít nhà để ý: ở hành lang có hai phía, đi nhầm phía có thể dẫn vào nhà vệ sinh hay phòng kho. Buổi tập giúp mỗi người nhớ "ra cửa rẽ trái, tay phải vịn tường" chẳng hạn. Trên cầu thang, luôn nắm tay vịn, đi từng bậc, không chạy.
Trong cháy thật, khói và khí nóng dồn lên cao, không khí sát sàn thường dễ thở hơn. Vì vậy, khi có khói, cúi thấp hoặc bò sát sàn là kỹ năng quen thuộc. Trong buổi tập, có thể cho mọi người tập cúi thấp đi một đoạn ngắn trên sàn phẳng ở tầng trệt, nhưng không tập bò trên cầu thang trong tối vì dễ ngã. Mục tiêu là cơ thể quen với tư thế, không phải mô phỏng đầy đủ.
Mở khoá không cần nhìn: kiểm từng loại khoá trong nhà
Rất nhiều nhà có cửa khoá bằng chìa, bằng mã số hoặc khoá vân tay. Ban đêm, khi mất điện hoặc khói làm mắt không mở được, từng loại khoá đặt ra vấn đề khác nhau. Bảng dưới đây giúp bạn biết cửa nào cần tập mở trong tối và cửa nào nên đổi cách khoá.
| Loại khoá | Vấn đề ban đêm | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Ổ khoá chìa phía trong | Phải tìm chìa, cắm đúng chiều trong tối | Treo chìa ở móc cố định ngay cạnh cửa, tập mở bằng tay nhiều lần |
| Chốt gài, then cài | Thường dễ mở, nhưng đôi khi ở vị trí cao, trẻ không với tới | Kiểm tra vị trí chốt, cân nhắc thêm chốt ở tầm thấp |
| Khoá mã số, vân tay | Có thể không hoạt động khi hết pin hoặc mất điện, phụ thuộc thiết kế | Biết rõ cách mở cơ học từ bên trong, tập mở khi tắt đèn |
| Cửa cuốn | Nặng, có thể không chạy khi mất điện nếu không có bộ lưu điện | Biết cách mở tay hoặc có cửa phụ dùng được |
| Ổ khoá treo ở cổng, cửa tum | Rất khó mở trong tối, nhất là khi khoá ngược phía ngoài | Không khoá chết lối thoát bằng ổ khoá treo; ưu tiên chốt mở được từ bên trong |
Trong buổi tập ban đêm, cho mỗi người lớn thử mở cửa ra ngoài trời ở tầng mình trong bóng tối. Nếu ai đó loay hoay quá lâu, đó là dấu hiệu cần đổi chỗ để chìa hoặc đổi loại khoá.
Đầu giường nên có gì, không nên có gì
Đèn pin nhỏ ở chỗ cố định. Đặt trên bàn đầu giường hoặc móc cạnh giường, luôn ở đúng một chỗ để với tay trong tối là chạm. Đèn pin dùng pin rời nên được thử mỗi lần diễn tập; đèn sạc thì để ý đừng để cạn.
Dép và kính ở chỗ dễ lấy. Người cận nặng hoặc người lớn tuổi cần kính để nhìn đường; dép giúp không giẫm phải mảnh vỡ. Hai thứ này đặt cạnh giường theo thói quen, không cần tìm. Nhưng không mất thời gian đi tìm nếu chúng không ở đó.
Điện thoại để gần nhưng không sạc dưới gối. Điện thoại cần để gọi 114 khi đã ra ngoài. Tuy vậy, sạc điện thoại trên giường, dưới gối, trên nệm là thói quen nên bỏ, vì pin và cục sạc có thể nóng lên khi bị che kín. Đặt điện thoại sạc trên mặt bàn cứng cạnh giường.
Không chặn đường từ giường ra cửa. Ghế, giỏ đồ, quạt cây, dây nối ổ điện đặt giữa giường và cửa phòng là thứ gây vấp trong buổi tập ban đêm. Buổi tập là dịp tốt để mỗi người tự nhìn lại góc ngủ của mình.
Cửa phòng ngủ đóng khi ngủ. Nhiều tài liệu an toàn cháy khuyên đóng cửa phòng ngủ khi ngủ, vì cửa đóng làm chậm khói vào phòng, cho người bên trong thêm thời gian. Nếu nhà bạn có báo khói trong phòng, cửa đóng không làm bạn bỏ lỡ tín hiệu.
Sau buổi tập ban đêm: ghi gì và sửa gì
Buổi tập ban đêm thường phát hiện ra những vấn đề mà ban ngày không ai thấy. Ngay sáng hôm sau, cả nhà ngồi lại vài phút và ghi lại:
- Ai không tỉnh dậy khi chuông kêu, và người phụ trách mất bao lâu để đánh thức được họ.
- Chỗ nào trên đường đi bị vấp, va, hoặc phải dừng lại vì không biết hướng.
- Cửa nào mở chậm, khoá nào phải loay hoay.
- Đèn pin có ở đúng chỗ không, còn pin không.
- Có ai sợ hãi quá mức, cần được tập riêng hoặc tập nhẹ hơn ở lần sau.
- Những thay đổi cần làm: dời giường ai gần cửa hơn, gắn thêm đèn ngủ, đổi khoá, thêm thiết bị báo khói ở phòng nào.
Đặt lịch cho lần tập ban đêm tiếp theo sau khi đã sửa những gì cần sửa, có thể vài tháng một lần. Khi có thay đổi lớn trong nhà như thêm người ở, trẻ lớn lên chuyển phòng, sửa nhà, thì nên tập lại sớm hơn.
Câu hỏi thường gặp
Tập thoát nạn ban đêm có làm trẻ sợ hãi không?
Có thể, nếu tập đột ngột mà trẻ chưa từng tập ban ngày hoặc người lớn làm quá căng thẳng. Hãy tập ban ngày trước, giải thích bằng giọng bình tĩnh, và với trẻ nhỏ có thể báo trước rằng tối nay sẽ có một lần tập, để trẻ biết chuyện gì đang xảy ra.
Không có thiết bị báo khói thì tập ban đêm thế nào?
Một người lớn thức sẵn sẽ làm tín hiệu báo động bằng cách gõ cửa, gọi to hoặc dùng còi. Tuy vậy, buổi tập sẽ cho thấy ngay rằng không có thiết bị báo khói thì việc phát hiện cháy lúc ngủ hoàn toàn phụ thuộc vào may mắn. Đó là lý do nhiều gia đình lắp báo khói sau buổi tập này.
Người lớn tuổi có nên tham gia đi cầu thang trong tối không?
Không nên ép. Người lớn tuổi, người có bệnh tim mạch hoặc dễ ngã có thể tham gia phần nhận báo động, ngồi dậy, cầm đèn pin, rồi được người thân dắt đi khi đèn đã bật. Mục tiêu là biết thời gian và cách hỗ trợ họ, không phải thử sức bền của họ.
Có nên tắt cầu dao để tập đúng như lúc mất điện không?
Nên dùng cách đơn giản và an toàn hơn là tắt đèn bằng công tắc, giữ điện cho tủ lạnh và thiết bị y tế nếu có. Tắt cầu dao tổng có thể làm cửa cuốn, khoá điện tử ngừng hoạt động theo cách bạn chưa lường trước, nên chỉ làm khi có người lớn hiểu rõ hệ thống điện trong nhà.
Bao lâu nên tập ban đêm một lần?
Không có mốc bắt buộc cho nhà ở. Nhiều gia đình chọn tập vài tháng một lần sau khi đã quen với buổi tập ban ngày, và tập lại khi có thay đổi lớn trong nhà. Quan trọng hơn tần suất là sửa ngay những gì buổi tập trước đã phát hiện.
Nếu có người không chịu dậy trong buổi tập thì sao?
Đó chính là thông tin quý của buổi tập. Ghi lại, rồi tìm cách xử lý: dời phòng người đó gần người phụ trách hơn, thêm chuông báo trong phòng, hoặc giao hai người cùng có nhiệm vụ đánh thức. Không trách người ngủ say; khả năng thức dậy không phải là chuyện ý chí.