Nhiều nhà trọ có dán một tờ sơ đồ thoát nạn ở chân cầu thang, nhưng hỏi người thuê thì ít ai từng nhìn kỹ. Có tờ vẽ ngược hướng nên người đứng trước nó phải xoay đầu mới hiểu, có tờ chỉ có một mũi tên duy nhất chỉ xuống cầu thang, có tờ dán sau cánh cửa luôn mở nên bị che cả năm. Một sơ đồ như vậy tồn tại để "có", không phải để dùng.
Bài này dành cho gia đình, chủ nhà trọ, người phụ trách văn phòng nhỏ muốn tự vẽ một sơ đồ thoát nạn đọc được trong lúc hoảng. Nó không thay bản vẽ thiết kế hay hồ sơ phòng cháy của cơ sở phải lập theo luật; nó là công cụ để người trong nhà nhớ đường. Khi có cháy, việc đầu tiên vẫn là báo cho mọi người, thoát ra và gọi 114.
Sơ đồ thoát nạn để làm gì, và để làm gì thì không
Một tờ sơ đồ thoát nạn tự vẽ phục vụ ba việc. Thứ nhất, nó là bản thống nhất của cả nhà: trước khi vẽ, mọi người phải ngồi lại xác định từng phòng có những đường ra nào, và chính buổi ngồi lại đó mới là phần giá trị nhất. Thứ hai, nó giúp người mới đến (người thuê mới, người thân ở chơi, người giúp việc) nắm nhanh cấu trúc ngôi nhà mà không phải đi một vòng. Thứ ba, nó là tờ giấy để lần sau diễn tập cầm theo, đánh dấu chỗ nào nghẽn, chỗ nào phải sửa.
Điều sơ đồ không làm được là thay cho trí nhớ của chân. Khi khói dày, không ai đứng đọc giấy. Người thoát được là người đã đi con đường đó vài lần lúc bình thường. Vì vậy sơ đồ nên được coi là bước đầu của một chuỗi: vẽ, đi thử theo sơ đồ, sửa sơ đồ, rồi tập định kỳ. Một tờ vẽ đẹp mà chưa ai đi theo nó lần nào thì chỉ là đồ trang trí.
Với cơ sở kinh doanh thuộc diện phải có hồ sơ phòng cháy, sơ đồ chỉ dẫn thoát nạn là một phần của hệ thống được kiểm tra; cách lập hồ sơ đó thuộc về chủ cơ sở làm việc với cơ quan phòng cháy, không nằm trong phạm vi bài này. Ở đây chỉ bàn tờ sơ đồ người trong nhà tự vẽ để hiểu và nhớ.
Trình tự vẽ từ khảo sát tới bản dán tường
Đừng bắt đầu bằng giấy bút. Bắt đầu bằng việc đi bộ. Trình tự dưới đây làm được trong một buổi chiều cuối tuần, cả nhà cùng tham gia càng tốt.
- Đi từ phòng xa lối ra nhất, đếm bước tới cửa chính, ghi lại các cửa phải mở trên đường đi, cửa nào khoá bằng gì, chìa để đâu.
- Tìm đường ra thứ hai cho từng tầng: ban công, sân thượng, cửa sổ có ô mở trên khung bảo vệ, lối sang mái nhà bên đã thoả thuận. Tầng nào không có đường thứ hai thì ghi rõ để xử lý sau, không vẽ đường tưởng tượng.
- Phác mặt bằng từng tầng trên giấy ô li, mỗi tầng một khung riêng, chỉ vẽ tường, cửa, cầu thang, ban công, cửa sổ. Bỏ hết đồ đạc trừ những thứ chắn đường như tủ lớn, xe máy, kệ hàng.
- Đánh dấu vị trí người đọc sẽ đứng khi nhìn sơ đồ, rồi xoay bản vẽ cho khớp với hướng người đó nhìn (giải thích kỹ ở mục sau).
- Vẽ đường ra chính bằng một màu, đường ra thứ hai bằng màu khác, ghi điểm tập kết bên ngoài nhà.
- Đi lại theo sơ đồ một lần với người chưa tham gia vẽ. Chỗ nào họ khựng lại hoặc hỏi "đi đâu tiếp" là chỗ sơ đồ còn mơ hồ.
- Chép sạch, dán ở vị trí đã chọn, giữ bản gốc trong túi hồ sơ gia đình để lần sau sửa.
Toàn bộ quá trình này không cần phần mềm. Nhiều gia đình thấy bản vẽ tay rõ ràng hơn bản in đẹp, vì người vẽ chỉ giữ lại những gì cần.
Xoay bản vẽ theo hướng người đọc: lỗi phổ biến nhất
Bản vẽ phải khớp với thế đứng của người nhìn. Nếu bạn đứng quay mặt vào tường nơi dán sơ đồ, thì phía trên tờ giấy phải là phía trước mặt bạn trong thực tế, bên trái tờ giấy là bên trái của bạn. Nghe hiển nhiên nhưng rất nhiều sơ đồ được vẽ theo hướng bắc ở trên, giống bản đồ, rồi dán ở một bức tường quay về hướng khác. Người đọc phải tự xoay hình trong đầu, việc mà lúc hoảng hầu như không ai làm nổi.
Mỗi chỗ dán là một bản vẽ riêng. Vì hướng nhìn khác nhau, tờ dán ở cửa phòng tầng ba không thể là bản sao y tờ dán ở chân cầu thang tầng một. Nhà trọ nhiều tầng nên vẽ một mặt bằng gốc rồi chép ra cho từng vị trí, xoay cho đúng chỗ đó.
Có dấu "bạn đang ở đây". Một chấm tròn đậm kèm mũi tên nhỏ chỉ hướng mặt là đủ. Thiếu dấu này, người đọc mất vài giây quý báu để tìm mình trên bản vẽ.
Ghi tầng thật, không ghi tầng theo cách gọi riêng. Có nhà gọi tầng trệt là "tầng một", có nhà gọi tầng hai là "lầu một". Trên sơ đồ, viết rõ cả cách gọi quen của nhà bạn để người thân lẫn người lạ đều hiểu, ví dụ "tầng 2 (lầu 1)".
Bộ ký hiệu tối giản cho sơ đồ tự vẽ
Không cần học hệ ký hiệu chuyên ngành. Một bộ nhỏ, dùng thống nhất cho mọi tầng, dễ đọc hơn nhiều so với bản vẽ có chục loại biểu tượng. Gợi ý bộ ký hiệu dưới đây; bạn có thể đổi màu, miễn là cả nhà thống nhất và có chú thích ở góc tờ giấy.
| Nội dung | Cách vẽ gợi ý | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đường ra chính | Mũi tên liền nét màu xanh lá | Vẽ liên tục từ "bạn đang ở đây" tới cửa ra ngoài trời, không đứt quãng |
| Đường ra thứ hai | Mũi tên nét đứt màu cam | Chỉ vẽ khi đường đó đã đi thử được thật |
| Cửa cần mở bằng chìa | Ô vuông nhỏ có chữ K | Ghi chỗ để chìa ngay cạnh ký hiệu |
| Nơi chờ cứu nếu không ra được | Hình tròn rỗng | Thường là phòng có cửa sổ ra mặt đường hoặc ban công |
| Bình chữa cháy, chăn chống cháy | Hình tam giác nhỏ | Chỉ vẽ thiết bị có thật và còn hạn |
| Điểm tập kết bên ngoài | Ngôi sao | Đặt ở mép giấy, kèm mô tả ngắn như "trước cổng nhà số bên cạnh" |
| Chỗ nguy hiểm, không đi qua | Dấu chéo đỏ | Ví dụ khu sạc xe, kho hàng dễ cháy ở tầng trệt |
Bộ ký hiệu càng ít thì người đọc càng nhanh. Nếu tờ sơ đồ của bạn cần hơn mười loại ký hiệu, nhiều khả năng bạn đang vẽ quá nhiều chi tiết không phục vụ việc thoát ra.
Dán ở đâu để mắt thật sự nhìn tới
Chỗ dán quyết định tờ sơ đồ có được đọc hay không. Vài vị trí đã chứng tỏ hiệu quả trong nhà ở và nhà trọ:
- Mặt trong cửa phòng ngủ hoặc cửa phòng trọ, ngang tầm mắt người lớn đứng, vì đó là chỗ người ta nhìn mỗi lần ra khỏi phòng.
- Đầu cầu thang mỗi tầng, ở bức tường đối diện bước chân cuối cùng, nơi người đi lên dừng lại tự nhiên.
- Cạnh công tắc điện chính của mỗi tầng hoặc cạnh chỗ treo chìa khoá chung.
- Với gia đình có trẻ nhỏ, thêm một bản ở tầm mắt trẻ trong phòng của con, vẽ to và ít chi tiết hơn.
- Không dán sau cánh cửa luôn mở, không dán trong góc tối, không dán ở chỗ hơi nước bếp làm phai mực.
- Không đặt sơ đồ ở vị trí duy nhất là tầng trệt: người cần nó nhất là người ở tầng trên.
Nhiều chủ nhà trọ bọc sơ đồ trong túi nhựa trong hoặc ép plastic để không rách, và ghi ngày vẽ ở góc dưới. Ngày vẽ giúp bạn biết khi nào sơ đồ đã cũ so với hiện trạng ngôi nhà.
Những chỗ sơ đồ hay nói sai
Vẽ đường ra thứ hai mà chưa đi thử. Phổ biến nhất là mũi tên chỉ ra sân thượng trong khi cửa tum khoá bằng ổ khoá chìa ngoài, hoặc chỉ sang mái nhà bên mà hàng xóm đã xây tường cao. Một mũi tên sai tệ hơn không có mũi tên, vì nó dẫn người ta vào ngõ cụt.
Sơ đồ không cập nhật sau khi sửa nhà. Ngăn thêm phòng, làm gác lửng, đổi khung bảo vệ ban công đều làm đường ra thay đổi. Gắn việc sửa sơ đồ vào việc sửa nhà: xong công trình là vẽ lại.
Dồn hết vào một tờ. Nhà ống năm tầng vẽ cả năm mặt bằng chen chúc trên khổ giấy nhỏ thì không ai đọc được. Mỗi chỗ dán chỉ cần mặt bằng tầng đó cộng một hình đứng nhỏ cho thấy cầu thang dẫn xuống đâu.
Chữ quá nhiều. Tờ sơ đồ không phải nội quy. Lời dặn dài (không dùng thang máy, chạm cửa trước khi mở) nên tách ra một tờ khác, sơ đồ chỉ giữ hình và vài chữ chỉ hướng.
Bỏ qua người không đọc được. Người lớn tuổi mắt kém, trẻ chưa biết chữ, người nước ngoài thuê trọ đều cần hiểu sơ đồ. Ưu tiên màu sắc và mũi tên, hạn chế dựa vào chữ.
Đưa sơ đồ vào buổi tập đầu tiên
Ngay tuần dán sơ đồ, tổ chức một lần đi theo nó với cả nhà hoặc các phòng trọ trên cùng một tầng. Mỗi người đứng ở phòng mình, nhìn tờ sơ đồ gần nhất, rồi đi đúng con đường được vẽ cho tới điểm tập kết. Không cần còi, không cần bấm giờ ở lần đầu; mục tiêu là kiểm tra bản vẽ có khớp với thực tế không.
Người cầm bản gốc đi sau cùng, ghi lại ba loại vấn đề: chỗ người đi khựng lại vì không hiểu, chỗ vật cản mà sơ đồ không nhắc, chỗ đường ra thứ hai hoá ra không dùng được. Sau buổi đi, sửa bản gốc rồi chép lại các tờ dán tường. Lần tập sau mới thêm yếu tố khó hơn như tắt đèn hoặc chặn một lối.
Ví dụ giả định: một nhà trọ bốn tầng dán sơ đồ chỉ đường ra thứ hai qua sân thượng sang nhà bên. Lần đi thử đầu tiên, người thuê phát hiện cửa tum được chủ nhà khoá thêm một ổ từ tháng trước để chống trộm. Nhờ buổi đi thử, chủ nhà thay bằng chốt mở được từ bên trong, và sơ đồ mới có giá trị thật. Sơ đồ giúp phát hiện vấn đề, buổi đi thử mới là thứ sửa được vấn đề.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ở riêng của gia đình có bắt buộc phải dán sơ đồ thoát nạn không?
Với nhà ở riêng lẻ chỉ để ở, sơ đồ tự vẽ là việc nên làm chứ không phải giấy tờ nộp cho ai. Nhà ở kết hợp kinh doanh, nhà trọ, cơ sở đông người thì có thể thuộc diện phải đáp ứng yêu cầu phòng cháy riêng; bạn nên đối chiếu quy định hiện hành hoặc hỏi cơ quan phòng cháy nơi mình.
Có nên dùng mẫu sơ đồ in sẵn trên mạng không?
Mẫu in sẵn chỉ hữu ích ở phần bộ ký hiệu và cách trình bày. Mặt bằng thì phải là nhà bạn, vẽ theo đúng hướng nơi dán. Một sơ đồ chung chung không có "bạn đang ở đây" và không khớp cầu thang thật sẽ không giúp ai tìm đường lúc khói dày.
Sơ đồ nên vẽ bằng tay hay nhờ người vẽ trên máy tính?
Cách nào cũng được, miễn là rõ, đúng hướng và người trong nhà đã đi thử theo nó. Bản vẽ tay do chính người ở vẽ thường ít sai thực tế hơn, vì người vẽ biết cửa nào hay kẹt, chỗ nào hay để xe. Bản máy tính tiện khi phải in nhiều tờ cho nhà trọ.
Bao lâu thì nên vẽ lại sơ đồ một lần?
Không có mốc cố định cho nhà ở. Nguyên tắc là vẽ lại mỗi khi nhà thay đổi: ngăn phòng, làm gác, đổi cửa, đổi khung bảo vệ, đổi chỗ để xe. Ngoài ra, mỗi lần diễn tập nên mang bản gốc theo để sửa những gì buổi tập phát hiện ra.
Nhà chỉ có một cầu thang và không có đường ra thứ hai thì vẽ thế nào?
Vẽ trung thực: đường ra chính bằng cầu thang, và đánh dấu một nơi chờ cứu ở mỗi tầng, thường là phòng có cửa sổ hoặc ban công ra mặt đường. Đồng thời ghi việc cần làm để có đường ra thứ hai, như mở ô trên khung bảo vệ hoặc thoả thuận lối sang mái nhà bên.
Sơ đồ thoát nạn có cần ghi số 114 không?
Nên có một dòng ngắn ở góc tờ: thoát ra trước, gọi 114 khi đã ở nơi an toàn, không quay lại lấy đồ. Đây là số khẩn cấp quốc gia nên ai cũng cần nhớ. Không nên ghi thêm số điện thoại riêng của ai lên tờ dán tường ở nơi công cộng như nhà trọ.