Không dùng thang máy để thoát khi có cháy vì thang có thể dừng giữa chừng khi mất điện, có thể mở cửa đúng ra tầng đang có khói, và giếng thang có thể thành đường dẫn khói; trong khi đó khi hệ thống báo cháy kích hoạt, thang máy thông thường được thiết kế để về tầng định sẵn rồi ngừng phục vụ. Thang máy chữa cháy là loại khác, được bảo vệ riêng và dành cho lực lượng chữa cháy, cứu nạn điều khiển.
Biển nhắc "không sử dụng thang máy khi có cháy" ở sảnh thang chung cư quen tới mức ít ai nghĩ tới lý do. Bài này giải thích cơ chế, phân biệt thang thường và thang máy chữa cháy, và nói rõ trường hợp hiếm mà thang máy có thể được dùng để đưa người xuống: khi lực lượng chữa cháy trực tiếp điều khiển.
Chuyện gì xảy ra với thang máy khi có cháy
Thang máy là một hộp kim loại chạy trong giếng thang thông suốt từ dưới lên trên toà nhà. Khi cháy, ba rủi ro xuất hiện cùng lúc. Thứ nhất là điện: đám cháy có thể làm hỏng dây dẫn, hoặc nguồn điện cho phần khu vực cháy bị cắt để chữa cháy an toàn. Thang thường đang chạy có thể dừng giữa hai tầng, người bên trong bị kẹt trong lúc khói đang lan.
Thứ hai là cửa tầng. Thang máy đưa người tới tầng được gọi hoặc được bấm. Nếu có người ở tầng cháy bấm gọi, hoặc chính bạn bấm nhầm tầng, cửa có thể mở ra đúng chỗ đầy khói. Người trong cabin không biết trước bên ngoài thế nào cho tới khi cửa mở.
Thứ ba là khói. Giếng thang máy là một khoảng trống thẳng đứng, khói nóng có xu hướng đi lên theo đường đó. Khói có thể lọt vào cabin qua khe cửa và qua hệ thống thông gió của cabin. Trong không gian chật, vài phút hít khói có thể làm người ta lả đi trước khi ra được ngoài.
Ba rủi ro này không phụ thuộc vào thang mới hay cũ, đắt hay rẻ. Đó là lý do cả quy chuẩn trong nước lẫn hướng dẫn quốc tế đều coi buồng thang bộ là đường thoát nạn chính của nhà cao tầng, còn thang máy thông thường thì không.
Chế độ báo cháy của thang máy thông thường
Thang tự về tầng định sẵn. Ở nhiều toà nhà hiện đại, khi hệ thống báo cháy kích hoạt, tủ điều khiển thang nhận tín hiệu và đưa thang về tầng định sẵn, thường là tầng có lối ra ngoài, bỏ qua các lệnh gọi tầng khác.
Mở cửa và ngừng phục vụ. Tới tầng định sẵn, cửa mở cho người bên trong ra, rồi thang thôi nhận lệnh. Bạn bấm gọi ở tầng trên sẽ không có tác dụng, và đó là chủ ý của thiết kế.
Có thể có lựa chọn tầng thay thế. Nếu đám cháy được phát hiện ngay ở tầng định sẵn, một số hệ thống đưa thang về tầng khác. Cư dân không cần nhớ chi tiết này; chỉ cần biết thang có thể không đưa bạn tới nơi bạn muốn.
Không phải toà nào cũng giống nhau. Chung cư cũ có thể không có liên động giữa báo cháy và thang máy, hoặc có nhưng đã lâu không được thử. Kiểm định thang máy định kỳ và nghiệm thu PCCC mới là nơi xác nhận điều đó, không phải trí nhớ của ai.
Kết luận cho cư dân. Dù thang vẫn chạy khi bạn tới sảnh, đừng bước vào. Thang vẫn chạy có thể chỉ vì tín hiệu báo cháy chưa tới tủ điều khiển, hoặc liên động không hoạt động.
Thang máy thường và thang máy chữa cháy
Nhiều chung cư cao tầng có ít nhất một thang máy chữa cháy, nhìn bên ngoài có thể giống các thang khác. Khác biệt nằm ở cách bảo vệ và cách vận hành:
| Đặc điểm | Thang máy thông thường | Thang máy chữa cháy |
|---|---|---|
| Mục đích | Chở người, đồ hằng ngày | Hằng ngày có thể chở người như thường; khi cháy dành cho lực lượng chữa cháy, cứu nạn |
| Khi báo cháy kích hoạt | Về tầng định sẵn, mở cửa, ngừng phục vụ | Chuyển sang chế độ do lính chữa cháy điều khiển bằng công tắc, chìa riêng |
| Nguồn điện | Theo nguồn chung của toà nhà | Có nguồn ưu tiên, dự phòng theo yêu cầu quy chuẩn |
| Giếng thang và sảnh | Theo yêu cầu chung | Được bảo vệ ngăn cháy, ngăn khói; sảnh thường có tăng áp hoặc ngăn khói |
| Ai được dùng khi cháy | Không ai | Lực lượng chữa cháy; họ có thể dùng để đưa người cần hỗ trợ xuống |
Điểm cần nhớ: cư dân không tự gọi và tự dùng thang máy chữa cháy khi có cháy, kể cả khi biết nó là thang nào. Thang chỉ an toàn khi người điều khiển biết đám cháy ở đâu và tầng nào an toàn để dừng.
Người không tự đi cầu thang được thì sao
Đây là câu hỏi thực tế nhất và cũng khó nhất. Một người ngồi xe lăn ở tầng hai mươi không thể đi thang bộ; lời khuyên "không dùng thang máy" nghe như bỏ mặc họ. Thực ra, chính trường hợp này là một trong những lý do thang máy chữa cháy tồn tại: khi lực lượng chữa cháy tới, họ có thể dùng thang đó để đưa người cần hỗ trợ xuống, dưới sự kiểm soát của họ.
Việc của người cần hỗ trợ và gia đình là tới được chỗ an toàn nhất trên tầng, báo vị trí và chờ. Chỗ đó có thể là gian lánh nạn nếu toà nhà có, sảnh thang máy chữa cháy nếu được thiết kế ngăn khói, hoặc căn hộ của chính mình đã đóng kín. Gọi 114 và báo ban quản lý rằng ở tầng nào, căn nào có người không đi được.
Một số nước đang áp dụng khái niệm thang máy sơ tán, tức thang được thiết kế để chở người thoát nạn khi cháy theo quy trình chặt chẽ. Đó là hướng đi của thiết kế mới và không áp dụng cho thang máy thông thường ở chung cư hiện có. Đừng suy ra từ đó rằng bất kỳ thang nào cũng có thể dùng.
Gia đình có người cần hỗ trợ nên báo trước với ban quản lý để được ghi vào danh sách và phương án thoát nạn của toà nhà. Trong diễn tập, hỏi cụ thể: nếu có cháy, ai sẽ biết nhà mình có người không đi được, và họ sẽ tới bằng đường nào.
Giữ cho thang máy chữa cháy dùng được: việc của cả toà nhà
Thang máy chữa cháy chỉ có ích nếu lính chữa cháy vào được sảnh của nó, kích hoạt được chế độ chữa cháy và đi lên được tầng cần tới. Ở chung cư, những điều đó hay bị hỏng bởi các việc rất đời thường: sảnh thang ở tầng trệt hoặc tầng hầm bị chất hàng, xe đẩy, chậu cây; cửa sảnh thang bị chèn mở; thang chữa cháy được dùng làm thang chở hàng, chở vật liệu sửa nhà nên hay bị hỏng, phải dừng để sửa.
Đơn vị quản lý vận hành chịu trách nhiệm bảo trì thang và giữ sảnh thông thoáng, nhưng cư dân góp phần lớn vào việc sảnh có bị chất đồ hay không. Khi đăng ký chuyển nhà, sửa nhà, cư dân thường được chỉ định một thang để chở đồ; nên hỏi ban quản lý có tránh dùng thang chữa cháy cho việc này không, và nếu phải dùng thì có biện pháp bảo vệ cabin, cửa ra sao.
Một chi tiết hay bị bỏ qua là công tắc chế độ chữa cháy ở tầng định sẵn. Nó thường nằm sau một nắp kính hoặc nắp có khoá. Trẻ em nghịch, người không biết bấm thử có thể làm thang chuyển chế độ, gây phiền và làm hỏng thiết bị. Nếu thấy nắp bị vỡ hoặc mở, báo ban quản lý.
Cuối cùng, cư dân có quyền hỏi về kết quả kiểm định thang máy và lần thử chế độ chữa cháy gần nhất. Một câu hỏi lịch sự trong hội nghị nhà chung cư đủ để ban quản lý biết cư dân quan tâm tới chuyện này.
Nếu đang trong thang máy thì chuông báo cháy kêu
Tình huống này hiếm nhưng làm nhiều người hoảng. Trình tự dưới đây giúp bạn giữ bình tĩnh:
- Không bấm liên tục các nút tầng. Nếu thang có chế độ báo cháy, nó sẽ tự đưa bạn về tầng định sẵn.
- Khi cửa mở ở bất kỳ tầng nào, nhìn ra trước: không có khói thì bước ra ngay và đi tới buồng thang bộ hoặc ra ngoài. Có khói thì bấm đóng cửa và bấm tầng thấp hơn, an toàn hơn nếu thang còn nhận lệnh.
- Nếu thang dừng giữa chừng, bấm nút chuông hoặc nút gọi liên lạc khẩn cấp trong cabin, nói rõ toà nhà, thang số mấy, có bao nhiêu người.
- Gọi 114 bằng điện thoại nếu có sóng, báo đang kẹt thang ở toà nào, khoảng tầng nào, và có báo cháy.
- Không tự cạy cửa cabin để trèo ra giếng thang. Khe giữa cabin và cửa tầng rất nguy hiểm, và thang có thể chuyển động bất ngờ.
- Nếu khói bắt đầu lọt vào cabin, ngồi thấp, che mũi miệng bằng vải, tiếp tục báo qua nút liên lạc và điện thoại.
Đây là lý do thói quen tốt nhất là không vào thang máy ngay khi nghe chuông báo cháy, kể cả khi bạn nghĩ đó chỉ là báo giả.
Những hiểu lầm hay gặp về thang máy và cháy
Vài câu nghe hợp lý nhưng sai, thường được truyền trong nhóm cư dân:
- "Thang máy mới có máy phát dự phòng nên an toàn." Máy phát giúp thang không dừng giữa chừng khi mất điện lưới, nhưng không giải quyết chuyện cửa mở vào tầng có khói và khói lọt vào giếng thang.
- "Chỉ đi thang máy xuống vài tầng thì không sao." Không biết đám cháy ở đâu thì không biết vài tầng đó có an toàn hay không.
- "Thang máy chữa cháy thì cư dân dùng được." Chỉ khi lực lượng chữa cháy điều khiển. Tự dùng là dùng thang mà không biết điều kiện ở các tầng.
- "Đi thang bộ nhiều tầng còn nguy hiểm hơn." Đi thang bộ mệt, chậm nhưng có thể dừng, có thể quay lại, có thể đổi buồng thang. Trong thang máy bạn không làm được những việc đó.
- "Có biển cấm rồi thì không cần dạy." Nhiều người, nhất là trẻ em và người giúp việc mới, phản xạ đầu tiên là chạy tới thang máy. Phải nói cho họ biết trước.
Muốn thay đổi phản xạ, cách hiệu quả nhất là để cả nhà đi bộ theo thang thoát hiểm ít nhất một lần, xem nó dẫn tới đâu.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết thang nào trong toà nhà là thang máy chữa cháy?
Thang máy chữa cháy thường có ký hiệu riêng ở cửa tầng hoặc trong sảnh thang và có công tắc chế độ chữa cháy ở tầng định sẵn. Cách chắc nhất là hỏi ban quản lý. Biết để không chặn sảnh của nó bằng đồ đạc, không phải để tự dùng khi cháy.
Báo cháy giả thì thang máy cũng ngừng chạy, có phiền không?
Có, và đó là một lý do ban quản lý cần giảm báo cháy giả. Nhưng việc thang ngừng khi có tín hiệu là chức năng an toàn. Tắt liên động để khỏi phiền là đổi một chút tiện lợi lấy rủi ro rất lớn khi có cháy thật.
Thang máy có dùng được sau khi đám cháy đã được dập không?
Chỉ khi ban quản lý và đơn vị kỹ thuật thang máy kiểm tra, xác nhận an toàn. Nước chữa cháy, khói và nhiệt có thể làm hỏng thiết bị trong giếng thang. Đừng tự dùng chỉ vì thấy thang đã sáng đèn trở lại.
Nhà có trẻ nhỏ ở tầng cao, đi thang bộ xuống có quá sức không?
Trẻ lớn thường đi được nếu có người lớn cầm tay và đi đều. Trẻ nhỏ cần được bế hoặc địu, nên phân công người lớn khoẻ nhất trong nhà đảm nhận. Diễn tập đi bộ một vài tầng khi bình thường giúp bạn ước được sức của cả nhà.
Người ngồi xe lăn có nên nhờ hàng xóm khiêng xuống thang bộ không?
Khiêng người qua nhiều tầng thang bộ dễ gây ngã cho cả người được khiêng lẫn người khiêng nếu chưa được tập. Ưu tiên chờ ở chỗ được bảo vệ, báo vị trí cho 114 và ban quản lý. Chỉ di chuyển khi nơi đang ở trở nên nguy hiểm hoặc có hướng dẫn của lực lượng cứu nạn.
Kiểm định thang máy có kiểm tra chế độ báo cháy không?
Kiểm định an toàn thang máy và việc thử liên động với hệ thống báo cháy là hai phần có liên quan nhưng do các bên khác nhau thực hiện. Cư dân có thể hỏi ban quản lý lần thử liên động báo cháy với thang máy gần nhất là khi nào và kết quả ra sao.