Khi đám cháy không nằm trong căn hộ của bạn, nguyên tắc là: còn đi được qua hành lang và buồng thang bộ mà không gặp khói dày thì xuống ngay; hành lang hoặc thang đã đầy khói thì ở lại căn hộ, đóng kín cửa, gọi 114 báo vị trí và chờ lực lượng cứu nạn. Không có một câu trả lời "luôn đi" hay "luôn ở" đúng cho mọi trường hợp; quyết định phụ thuộc vào chỗ đang cháy và tình trạng lối ra lúc bạn mở cửa.
Bài này gom các tình huống thường gặp ở chung cư cao tầng thành một bảng quyết định, kèm ba phép thử nhanh trước khi bước ra khỏi căn hộ và cách biến căn hộ thành chỗ chờ an toàn nếu phải ở lại. Nội dung là kiến thức phổ thông để cư dân chuẩn bị trước; khi có sự cố, chỉ dẫn của lực lượng chữa cháy và của phương án thoát nạn riêng toà nhà bạn ở luôn được ưu tiên.
Vì sao ở chung cư không có quy tắc "cứ chạy ra là xong"
Ở nhà ống thấp tầng, lời khuyên phổ biến là ra khỏi nhà càng nhanh càng tốt. Ở chung cư cao tầng, đường ra dài hơn nhiều: từ cửa căn hộ ra hành lang, qua cửa buồng thang bộ, rồi đi bộ xuống hàng chục tầng. Nếu khói đã tràn vào hành lang hay buồng thang, chính quãng đường đó trở thành chỗ nguy hiểm nhất. Phần lớn thương vong trong các vụ cháy nhà là do hít khói chứ không phải do lửa chạm tới người, và khói di chuyển trong nhà cao tầng nhanh hơn người đi bộ trên cầu thang.
Ngược lại, một căn hộ chung cư được thiết kế để làm một khoang tương đối kín: tường, sàn và cửa đi chính có khả năng ngăn cháy trong một khoảng thời gian nhất định theo quy chuẩn hiện hành (QCVN 06 về an toàn cháy cho nhà và công trình). Khi cửa đóng kín và đám cháy ở chỗ khác, căn hộ thường giữ được không khí sạch hơn hành lang trong một thời gian. Đó là cơ sở của lựa chọn "ở lại, đóng cửa, báo vị trí", mà nhiều tài liệu nước ngoài gọi là trú ẩn tại chỗ.
Nhưng ở lại không phải lựa chọn mặc định an toàn. Căn hộ có cửa đã bị thay bằng loại kém chịu lửa, có ô thông gió trổ ra hành lang, hay đám cháy đang ở ngay căn bên cạnh thì khả năng ngăn khói kém hơn nhiều. Vì vậy quyết định phải dựa vào hai thông tin: đám cháy ở đâu so với bạn, và lối ra đang trong tình trạng nào ngay lúc đó.
Bảng quyết định theo vị trí đám cháy
Bảng dưới là cách nghĩ phổ biến trong các hướng dẫn an toàn cháy nhà cao tầng, áp cho cư dân bình thường. Toà nhà của bạn có thể có phương án riêng (ví dụ quy định sơ tán theo từng nhóm tầng); khi đó làm theo phương án và hướng dẫn qua loa của ban quản lý.
| Tình huống | Lựa chọn thường đúng | Điều cần tránh |
|---|---|---|
| Cháy ngay trong căn hộ của bạn | Ra ngay, đóng cửa căn hộ sau lưng để giữ lửa và khói lại, báo động cho hàng xóm cùng tầng, xuống bằng thang bộ, gọi 114 khi đã ở chỗ an toàn | Ở lại chữa cháy khi lửa đã lan khỏi chỗ bắt đầu; quay vào lấy đồ |
| Cháy ở căn hộ khác cùng tầng | Kiểm tra cửa và hành lang; còn sạch thì đi về phía buồng thang xa đám cháy; khói đã dày thì ở lại, đóng cửa, chèn khe, gọi 114 | Đi ngang qua cửa căn hộ đang cháy; mở cửa buồng thang rồi để ngỏ |
| Cháy ở tầng dưới | Nếu thang bộ còn sạch thì xuống; gặp khói trong thang thì rời thang ở tầng gần nhất còn sạch hoặc quay về căn hộ, báo vị trí | Cố đi xuyên qua đoạn thang đầy khói vì nghĩ "chỉ vài tầng" |
| Cháy ở tầng trên | Thường có thời gian hơn; xuống bằng thang bộ một cách bình tĩnh | Chạy lên phía đám cháy để xem; đi thang máy |
| Không biết cháy ở đâu, chỉ nghe chuông | Mặc đồ, cầm điện thoại và chìa khoá, làm ba phép thử ở cửa, nghe thông báo của ban quản lý; lối ra sạch thì xuống | Ngồi chờ xem có phải báo giả không mà không làm gì |
Điểm chung của mọi dòng trong bảng: quyết định được đưa ra ở cửa căn hộ, sau khi kiểm tra, chứ không phải lúc đã đứng giữa hành lang. Một khi đã ra ngoài mà gặp khói dày, lùi lại vào căn hộ hoặc vào tầng gần nhất còn sạch thường an toàn hơn cố đi tiếp.
Ba phép thử trước khi mở cửa căn hộ
Ba việc này mất chưa tới một phút nhưng cho bạn biết bên ngoài đang thế nào:
- Áp mu bàn tay lên mặt cửa ở phía trên, rồi chạm nhanh vào tay nắm kim loại. Cửa hoặc tay nắm nóng rõ rệt nghĩa là phía ngoài có thể đang cháy hoặc có khói rất nóng: không mở, chuyển sang phương án ở lại.
- Nhìn khe dưới cửa và quanh mép cửa. Khói đang luồn vào qua khe là dấu hiệu hành lang đã nhiễm khói; chèn khe lại và ở lại.
- Nếu cửa nguội và không thấy khói luồn vào, đứng nép sau cánh cửa, dùng chân chặn và hé cửa thật chậm. Thấy khói dày hoặc hơi nóng phả vào thì đóng ngay. Hành lang sạch hoặc chỉ hơi mờ thì ra, đóng cửa căn hộ sau lưng, đi về buồng thang bộ gần nhất.
Đóng cửa căn hộ sau lưng là việc nhỏ nhưng quan trọng: nếu bạn phải quay lại, căn hộ vẫn còn là chỗ ít khói; nếu cháy trong căn hộ bạn, cánh cửa đóng giữ lửa và khói không tràn ra hành lang mà hàng xóm đang dùng để thoát. Không khoá cửa bằng chìa từ bên ngoài, để lực lượng cứu nạn vào kiểm tra được khi cần.
Nếu phải ở lại: biến căn hộ thành chỗ chờ an toàn
Đóng mọi cửa giữa bạn và đám cháy. Cửa chính, cửa phòng, cửa bếp đều đóng. Mỗi lớp cửa làm chậm khói thêm một chút. Tắt điều hoà và quạt hút nếu chúng có thể kéo không khí từ hành lang hay ống chung vào.
Chèn kín khe cửa. Dùng khăn tắm, chăn, áo dày làm ướt nếu có nước, chèn vào khe dưới cửa chính và dán kín ô thông gió nếu căn hộ có ô trổ ra hành lang.
Gọi 114 và nói rõ vị trí. Tên toà nhà, số tầng, số căn, số người đang ở cùng, có ai là người già, trẻ nhỏ, người khó đi lại không. Báo thêm cho ban quản lý toà nhà nếu bạn có cách liên lạc với họ. Lực lượng cứu nạn ưu tiên những vị trí họ biết chắc có người.
Chọn phòng có cửa sổ hoặc ban công ở phía xa đám cháy. Ở đó bạn có không khí, có chỗ ra tín hiệu (vẫy khăn sáng màu, đèn điện thoại khi tối), và lực lượng bên ngoài nhìn thấy được. Chỉ mở cửa sổ khi bên ngoài không có khói bốc lên từ tầng dưới; nếu khói đang bốc lên thì đóng lại.
Giữ liên lạc và nghe chỉ dẫn. Để điện thoại đủ pin, theo dõi thông báo qua loa toà nhà hoặc nhóm cư dân. Khi được hướng dẫn di chuyển thì làm theo; đừng tự ý ra hành lang chỉ vì sốt ruột.
Không nhảy, không tự tụt xuống từ trên cao. Ở chung cư cao tầng, những lựa chọn này gần như không có đường sống. Chờ trong căn hộ đã đóng kín và báo vị trí là cơ hội tốt hơn nhiều.
Nếu quyết định xuống: đi thế nào trên thang bộ
Xuống thang bộ là đường thoát chính của chung cư cao tầng. Vài điều giúp quãng đường đó an toàn hơn:
- Đi theo thang bộ gần nhất nằm xa phía đám cháy. Nhiều toà có hai buồng thang trở lên; biết trước thang thứ hai nằm ở đâu là việc nên làm ngay hôm nay.
- Đóng cửa buồng thang sau khi đi qua. Cửa buồng thang được làm để giữ khói ngoài; mở toang rồi bỏ đó là để khói vào đường của mọi người.
- Đi bên phía tay vịn, giữ tốc độ đều, không chen lấn. Nhường lối cho lực lượng chữa cháy đi ngược lên.
- Gặp khói trong buồng thang ở phía dưới: đừng đi xuyên qua. Rời thang ở tầng gần nhất còn sạch, đi sang buồng thang khác nếu có, hoặc vào căn hộ, phòng kín gần đó và gọi 114 báo vị trí.
- Không dùng thang máy, kể cả khi nó vẫn chạy, trừ khi lực lượng chữa cháy trực tiếp hướng dẫn.
- Ra khỏi toà nhà thì đi tới điểm tập kết, báo với người phụ trách là bạn đã ra, đặc biệt nếu bạn biết còn ai ở lại tầng nào.
Với người già hoặc người khó đi lại, xuống nhiều tầng có thể quá sức. Lúc đó lựa chọn an toàn hơn thường là ở lại một chỗ đã đóng kín và báo chính xác vị trí, thay vì cố đi rồi dừng giữa cầu thang.
Lên sân thượng có phải là lối thoát không
Nhiều người có phản xạ chạy lên mái vì nghĩ ở đó thoáng và có thể được cứu từ trên cao. Ở chung cư Việt Nam, đây thường không phải lựa chọn tốt. Khói và hơi nóng đi lên; buồng thang dẫn lên mái có thể biến thành ống dẫn khói. Cửa lên mái ở nhiều toà được khoá vì lý do an ninh hoặc chỉ mở bằng cơ chế riêng, nên bạn có thể lên tới nơi mà không ra được. Cứu nạn bằng trực thăng trên mái nhà dân cư không phải là phương án phổ biến.
Ngoại lệ là khi phương án thoát nạn của toà nhà ghi rõ mái là khu vực lánh nạn, hoặc khi lực lượng cứu nạn hướng dẫn bạn lên đó. Một số toà rất cao có tầng lánh nạn ở giữa thân nhà; đó là chỗ được thiết kế để chờ, khác với mái nhà thông thường.
Cách chắc chắn nhất là hỏi ban quản lý toà nhà từ trước: toà mình có tầng hay gian lánh nạn không, mái có được dùng làm lối thoát không, cửa lên mái mở thế nào khi có báo cháy. Câu trả lời cho các câu hỏi đó nên được biết trước khi có chuông báo, không phải lúc đang đứng giữa thang.
Chuẩn bị từ hôm nay để lúc đó quyết nhanh
Quyết định đúng trong vài phút đầu phụ thuộc phần lớn vào những gì bạn đã biết từ trước. Danh sách ngắn để làm trong tuần này:
- Đi bộ một lần từ cửa căn hộ tới cả hai buồng thang bộ, đếm số cửa phải qua và xem cửa có mở được dễ dàng không.
- Kiểm tra cửa chính căn hộ: có tự đóng không, khe dưới cửa rộng bao nhiêu, có ô thông gió trổ ra hành lang không.
- Để sẵn một chiếc khăn tắm dày gần cửa và một đèn pin nhỏ ở chỗ dễ lấy khi mất điện.
- Thống nhất trong nhà: ai đi cùng người già, ai cầm điện thoại gọi 114, gặp nhau ở đâu dưới sân.
- Lưu cách liên lạc với ban quản lý toà nhà trong điện thoại và hỏi họ về phương án thoát nạn, tầng hay gian lánh nạn nếu có.
- Tham gia buổi diễn tập của toà nhà khi được thông báo; đó là lần duy nhất bạn được đi thử lối thoát khi có người hướng dẫn.
Không cần nhớ hết mọi chi tiết. Chỉ cần hai việc: biết đường tới thang bộ thứ hai, và biết làm ba phép thử ở cửa. Hai điều đó đủ để bạn không phải đoán trong lúc hoảng.
Câu hỏi thường gặp
Nghe chuông báo cháy nhưng không thấy khói, có cần xuống không?
Nên chuẩn bị đi ngay và làm ba phép thử ở cửa. Nếu hành lang và thang bộ sạch, xuống là lựa chọn an toàn vì bạn không biết đám cháy đang ở đâu và sẽ lan thế nào. Đừng ngồi chờ xác nhận báo giả; nếu đúng là báo giả, bạn chỉ mất vài phút đi bộ.
Ở lại trong căn hộ thì chờ được bao lâu?
Không có con số chung. Thời gian phụ thuộc vào kết cấu toà nhà, chất lượng cửa căn hộ, vị trí và quy mô đám cháy. Vì vậy khi ở lại phải gọi 114 báo vị trí ngay, chèn kín khe cửa, chọn phòng có cửa sổ xa đám cháy, và làm theo hướng dẫn khi lực lượng cứu nạn liên lạc.
Đã xuống được nửa đường thì gặp khói dày thì sao?
Đừng cố đi xuyên qua. Rời buồng thang ở tầng gần nhất còn sạch, đóng cửa buồng thang lại, tìm buồng thang khác nếu có hoặc vào một căn hộ, phòng kín gần đó. Gọi 114 báo đang ở tầng nào, phía nào của toà nhà.
Có nên gõ cửa báo hàng xóm trước khi xuống không?
Nếu cháy trong căn hộ bạn hoặc bạn là người phát hiện đầu tiên, hô to và gõ cửa các căn gần nhất trên đường ra thang là việc nên làm, miễn là không làm bạn chậm lại quá lâu. Đừng quay ngược vào khu đang có khói để báo từng nhà; hãy báo lực lượng cứu nạn về những căn bạn biết có người.
Ban quản lý thông báo qua loa bảo ở yên, có nên nghe theo không?
Một số toà nhà có phương án sơ tán theo từng nhóm tầng để tránh dồn người vào thang cùng lúc. Nếu thông báo rõ ràng và căn hộ của bạn chưa bị khói, nên làm theo và chuẩn bị sẵn sàng. Nếu khói đã vào căn hộ, gọi 114 báo tình trạng thực tế của mình.
Thú cưng thì xử lý thế nào khi phải xuống gấp?
Nếu thú cưng ở ngay cạnh và có thể bế hoặc dắt đi trong vài giây thì mang theo. Không đi tìm thú cưng trốn dưới gầm giường khi đã có khói. Báo với lực lượng cứu nạn là căn hộ còn thú nuôi; họ sẽ xử lý khi an toàn.