Ở chung cư cũ nhiều tầng, thoát nạn thường khó hơn chung cư mới vì nhiều toà chỉ có một buồng thang, hành lang bị lấn dần qua năm tháng, ban công bị bịt bằng lồng sắt kín và hệ thống báo cháy, đèn sự cố thiếu hoặc đã hỏng. Cư dân không xây lại được toà nhà, nhưng có những việc làm được ngay: mở lại lối đi, làm ô mở trên lồng sắt, lắp đầu báo khói trong căn hộ và thoả thuận với hàng xóm về lối thoát thứ hai.
Bài dành cho người đang sống ở các toà chung cư, nhà tập thể xây từ nhiều thập kỷ trước ở các thành phố lớn. Phần cải tạo, xây lại chung cư cũ là chính sách lớn có quy trình riêng; bài chỉ tập trung vào những gì cư dân và ban quản trị làm được trong lúc chờ, để toà nhà an toàn hơn từ ngày mai.
Vì sao chung cư cũ có nhiều rủi ro hơn
Nhiều toà chung cư cũ được thiết kế theo yêu cầu của thời điểm xây, khi quy chuẩn an toàn cháy còn khác bây giờ. Có toà chỉ có một cầu thang bộ ở giữa, hành lang dài một phía hoặc hai phía, không có buồng thang kín có cửa ngăn khói, không có hệ thống báo cháy chung. Đó không phải lỗi của cư dân, nhưng là điều kiện mà cư dân phải biết để chuẩn bị.
Qua thời gian, rủi ro tăng thêm vì những thay đổi nhỏ: các nhà cơi nới ra hành lang, quây một đoạn hành lang làm bếp hay chỗ để xe, lắp lồng sắt ra ngoài ban công và cửa sổ để chống trộm, đi lại hệ thống điện nhiều lần, chất đồ ở chân cầu thang. Mỗi thay đổi có lý do riêng, nhưng cộng lại, đường thoát của cả toà hẹp dần và thêm nhiều vật dễ cháy.
Thêm vào đó, nhiều toà cũ không có đơn vị quản lý vận hành chuyên nghiệp, hoặc ban quản trị hoạt động hạn chế. Không ai được giao việc kiểm tra lối thoát định kỳ. Vì vậy ở chung cư cũ, vai trò tự quản của cư dân lớn hơn nhiều so với toà nhà mới.
Rủi ro thường gặp và việc cư dân làm được
Bảng dưới phân biệt việc cư dân tự làm, việc cần cả tầng hoặc cả toà, và việc cần ban quản trị hoặc chính quyền:
| Rủi ro | Cư dân tự làm được | Cần cả toà hoặc cơ quan có thẩm quyền |
|---|---|---|
| Chỉ có một cầu thang bộ | Biết lối thoát thứ hai có thể có (ban công liền kề, hành lang nối sang khối bên, mái); thoả thuận với hàng xóm | Đánh giá và cải tạo bổ sung lối thoát theo dự án, có người chuyên môn |
| Hành lang bị cơi nới, quây kín | Dỡ phần đồ đạc của nhà mình, mở lại lối đi | Xử lý phần xây dựng lấn chiếm theo quy định |
| Lồng sắt bịt kín ban công, cửa sổ | Làm ô mở có khoá mở nhanh từ bên trong | Ban quản trị đưa vào hướng dẫn chung cho cả toà |
| Không có hệ thống báo cháy chung | Lắp đầu báo khói độc lập trong căn hộ | Đề xuất lắp hệ thống chung, tìm nguồn kinh phí |
| Cầu thang không có đèn sự cố | Để đèn pin ở cửa nhà | Lắp đèn sự cố cho cầu thang chung |
| Điện cũ, đi dây chằng chịt | Kiểm tra điện trong căn hộ, không quá tải | Rà soát, cải tạo đường điện chung |
Cột giữa là những việc có thể bắt đầu trong tuần này. Cột phải cần thời gian, kinh phí và quy trình, nhưng không bắt đầu thì sẽ không bao giờ có.
Lồng sắt ban công: giữ an ninh mà vẫn có đường ra
Vì sao lồng sắt kín nguy hiểm. Khi cầu thang duy nhất bị khói chặn, ban công thường là chỗ cuối cùng có không khí và là nơi lực lượng cứu nạn tiếp cận bằng thang từ bên ngoài. Lồng sắt hàn kín biến ban công thành ngõ cụt.
Ô mở là giải pháp phổ biến. Một ô cửa trên lồng sắt đủ lớn cho người lớn chui qua, có bản lề và khoá mở nhanh từ bên trong. Khoá phải mở được bằng tay mà không cần chìa trong bóng tối.
Vị trí ô mở. Đặt ở chỗ không bị đồ đạc, chậu cây, máy giặt che. Chỗ lực lượng cứu nạn có thể tiếp cận từ bên ngoài và chỗ có thể sang ban công nhà bên là lựa chọn tốt.
Thuê thợ có kinh nghiệm. Cắt sửa lồng sắt ở tầng cao là việc nguy hiểm, cần thợ có thiết bị an toàn. Không tự cắt khi không có kinh nghiệm.
Tập mở. Cả nhà biết ô mở ở đâu, thử mở vài tháng một lần để khoá không bị gỉ kẹt. Cách làm chi tiết về lồng sắt, khung bảo vệ có ô mở được bàn kỹ hơn ở danh mục sửa nhà không bịt lối thoát của trang.
Lối thoát thứ hai ở toà chỉ có một cầu thang
Với toà nhà chỉ có một cầu thang bộ, câu hỏi quan trọng nhất là: nếu cầu thang có khói, còn đường nào? Tuỳ cấu trúc từng toà, có thể có:
- Ban công liền kề với nhà bên, nơi có thể sang được nếu hai nhà đã thoả thuận và không có vật cản cố định.
- Hành lang nối sang khối nhà bên cạnh, ở một số khu có nhiều toà nối nhau.
- Cửa lên mái nếu mái được thiết kế để đi lại và có đường xuống khác, điều cần hỏi người có chuyên môn chứ không tự suy đoán.
- Chờ ở căn hộ đã đóng kín và ra tín hiệu từ ban công cho lực lượng cứu nạn, khi không có đường nào khác.
Mỗi lựa chọn trên chỉ đáng tin khi đã được kiểm tra và thoả thuận từ trước. Một ban công mà hàng xóm đã quây kín, một cửa mái đã khoá nhiều năm không ai có chìa, đều không phải lối thoát. Không tự tạo lối thoát bằng thang dây tự chế hoặc dây buộc ga giường; rủi ro rơi ngã ở tầng cao rất lớn. Thiết bị thoát nạn hợp quy được bàn ở danh mục thiết bị của trang.
Một buổi tự quản cho cả tầng
Ở chung cư cũ, một buổi làm việc chung của cư dân một tầng có thể thay đổi nhiều hơn mọi văn bản:
- Hẹn một buổi tối cuối tuần, mời mọi nhà trong tầng, kể cả người thuê.
- Cùng đi một vòng từ đầu hành lang tới cầu thang, ghi những chỗ vướng: đồ đạc, phần cơi nới, dây điện, chỗ tối.
- Thống nhất những việc mỗi nhà tự làm trong một tháng: dọn đồ khỏi lối đi, kiểm tra lồng sắt của nhà mình.
- Thống nhất những việc cần đề xuất lên ban quản trị hoặc tổ dân phố: đèn cầu thang, bình chữa cháy chung, sửa điện.
- Lập danh sách nhà có người già, trẻ nhỏ, người khó đi lại để hàng xóm biết mà hỗ trợ.
- Thoả thuận về ban công liền kề nếu có thể dùng làm lối sang nhau.
- Hẹn ba tháng sau đi lại một vòng xem việc đã làm tới đâu.
Buổi làm việc không cần dài và không cần ai làm "trưởng". Chỉ cần một người đứng ra hẹn, và một tờ giấy ghi việc đã thống nhất.
Khi có cháy ở chung cư cũ: khác gì so với toà nhà mới
Trình tự cơ bản vẫn giống: báo động, kiểm tra cửa, xuống khi lối ra còn sạch, ở lại đóng kín khi lối ra có khói, gọi 114 báo vị trí. Khác biệt nằm ở chỗ chung cư cũ thường không có chuông chung, nên việc báo động phụ thuộc vào con người. Người phát hiện cháy phải hô to, gõ cửa các nhà gần nhất trên đường ra, và gọi 114 ngay, không chờ ai khác.
Cầu thang ở nhiều toà cũ là cầu thang hở, không có cửa ngăn khói, nối thẳng với hành lang các tầng. Khói từ một tầng có thể lan vào cầu thang rất nhanh. Vì vậy khi cầu thang đã có khói ở phía dưới, việc cố đi xuống càng nguy hiểm hơn so với toà mới có buồng thang kín. Phương án ở lại căn hộ, đóng cửa, chèn khe và ra tín hiệu từ ban công, qua ô mở của lồng sắt, trở nên quan trọng hơn.
Cửa căn hộ ở toà cũ thường là cửa gỗ hoặc cửa sắt thông thường, khả năng ngăn khói kém. Chèn khe dưới cửa bằng khăn ướt, đóng cửa các phòng bên trong, chọn phòng có ban công xa phía cầu thang để chờ. Một chiếc khăn tắm và một xô nước để sẵn trong nhà tắm là chuẩn bị đơn giản nhưng có ích. Và một lần nữa: báo vị trí cho 114 càng cụ thể càng tốt, vì lực lượng cứu nạn có thể phải tiếp cận từ bên ngoài toà nhà.
Khi cần ban quản trị và chính quyền vào cuộc
Những việc như bổ sung cầu thang, lắp hệ thống báo cháy chung, cải tạo đường điện, xử lý phần xây dựng lấn chiếm hành lang vượt quá khả năng của từng nhà. Với những việc đó, kênh đầu tiên là ban quản trị nhà chung cư nếu toà có; toà chưa có ban quản trị thì cư dân có thể tổ chức hội nghị nhà chung cư theo quy định để bầu, hoặc làm việc qua tổ dân phố và chính quyền cấp xã, phường nơi toà nhà toạ lạc.
Một kiến nghị có kết quả thường gồm: mô tả cụ thể vấn đề, ảnh và vị trí, số hộ bị ảnh hưởng, đề xuất giải pháp, và chữ ký của nhiều hộ. Kiến nghị về an toàn cháy được nhìn nhận nghiêm túc hơn khi nó cụ thể và có nhiều người cùng ký. Cơ quan Công an phụ trách PCCC ở địa phương cũng là nơi có thể hướng dẫn chuyên môn về những gì cần làm.
Cuối cùng, nếu toà nhà nằm trong diện cải tạo, xây lại chung cư cũ, đó là quá trình kéo dài nhiều năm. Trong thời gian đó, toà nhà vẫn có người ở, vẫn cần an toàn. Đừng để việc chờ dự án lớn làm trì hoãn những việc nhỏ có thể làm ngay.
Câu hỏi thường gặp
Chung cư cũ không có chuông báo cháy, có nên tự lắp đầu báo khói trong căn hộ không?
Nên. Đầu báo khói độc lập chạy pin là thiết bị đơn giản giúp phát hiện khói sớm trong căn hộ, nhất là ban đêm. Chọn loại có kiểm định, lắp trên trần ở phòng ngủ và hành lang trong căn hộ, thử nút kiểm tra định kỳ và thay pin theo hướng dẫn.
Hàng xóm cơi nới ra hành lang từ lâu, giờ có làm gì được không?
Phần lấn chiếm phần sở hữu chung được xử lý theo quy định về quản lý nhà chung cư và xây dựng; việc xử lý cần ban quản trị, chính quyền cấp xã, phường. Cư dân có thể nêu vấn đề trong buổi họp tầng, hội nghị nhà chung cư hoặc gửi kiến nghị bằng văn bản, nhấn vào lý do an toàn thoát nạn.
Làm ô mở trên lồng sắt có làm mất an ninh không?
Ô mở có khoá chỉ mở được từ bên trong vẫn giữ được tác dụng chống đột nhập từ bên ngoài ở mức tương đương. Điều quan trọng là khoá mở nhanh bằng tay, không cần chìa, và cả nhà biết cách mở. Hỏi thợ có kinh nghiệm về kiểu khoá phù hợp.
Toà nhà không có ban quản trị thì ai lo việc an toàn chung?
Cư dân có quyền tổ chức hội nghị nhà chung cư để bầu ban quản trị theo quy định. Trong lúc chưa có, tổ dân phố và chính quyền cấp xã, phường là đầu mối. Các tầng vẫn có thể tự tổ chức làm những việc trong khả năng của mình như dọn lối đi, lắp đèn.
Có nên để thang dây trong nhà ở chung cư cũ tầng cao không?
Thang dây và thiết bị thoát nạn cá nhân chỉ an toàn khi là hàng hợp quy, phù hợp với độ cao, có điểm neo chắc chắn và người dùng đã được tập. Ở tầng cao, rủi ro khi dùng không đúng rất lớn. Hãy tham khảo người có chuyên môn trước khi mua, và ưu tiên các biện pháp như ô mở lồng sắt, đầu báo khói.
Cầu thang chung cư cũ bị tối, ai chịu trách nhiệm lắp đèn?
Cầu thang là phần sở hữu chung, nên việc chiếu sáng thuộc trách nhiệm quản lý phần sở hữu chung, qua ban quản trị hoặc đơn vị quản lý. Ở toà chưa có ai quản lý, cư dân có thể góp kinh phí theo thoả thuận hoặc kiến nghị chính quyền địa phương hỗ trợ.