Thang bộ đặt ngoài nhà có thể được tính là lối thoát nạn — quy chuẩn gọi là thang bộ loại 3, tức thang bên ngoài để hở — nhưng chỉ khi đáp ứng các điều kiện về vật liệu, kích thước, độ dốc, chiếu nghỉ, lan can và việc được bảo vệ khỏi lửa phụt ra từ các ô cửa xung quanh. Thang leo thẳng đứng, thang quá dốc, thang xoắn hẹp thường không đạt các điều kiện đó và chỉ được coi là lối ra khẩn cấp hoặc thang phục vụ chữa cháy.
Ở đô thị Việt Nam, rất nhiều nhà ống, nhà trọ, quán xá gắn thêm thang sắt phía sau hoặc bên hông làm "lối thoát hiểm". Bài này giúp bạn phân biệt thang nào thật sự là lối thoát, thang nào chỉ là lớp dự phòng, những lỗi khiến một thang ngoài nhà trở thành bẫy, và cách bảo trì. Việc thiết kế và lắp thang mới thuộc người có chuyên môn và có thể cần thủ tục xây dựng, phòng cháy theo quy định hiện hành.
Vì sao thang ngoài nhà hấp dẫn và vì sao nó không tự động an toàn
Thang ngoài nhà có một ưu điểm lớn: nó ở ngoài trời, khói không tích tụ được như trong cầu thang kín giữa nhà. Với nhà ống chỉ có một cầu thang bên trong, một thang ngoài ở phía sau là cách gần như duy nhất để có đường thoát thứ hai mà không phải đập phá kết cấu bên trong. Vì vậy nhiều chủ nhà trọ, chủ quán chọn giải pháp này.
Nhưng ngoài trời cũng có nghĩa là thang chịu mưa nắng, gỉ sét, rêu trơn, và nằm sát tường có cửa sổ. Khi phòng bên trong cháy, lửa và khí nóng phụt ra qua cửa sổ có thể chặn đúng đoạn thang đi ngang qua. Thang lại thường được làm vội, bằng thép mỏng, không có lan can đủ cao, đoạn cuối lơ lửng trên mặt đất hoặc dẫn xuống một khoảng sân bị khoá kín.
Kết quả là cùng một hình dạng "thang sắt phía sau nhà", có thang là lối thoát nạn thật, có thang chỉ là lối khẩn cấp dùng khi không còn cách nào, và có thang trở thành bẫy trong đúng lúc cần nó.
Các dạng thang ngoài nhà thường gặp
Bảng dưới phân biệt các dạng thang ngoài nhà theo khả năng được tính là lối thoát nạn. Kết luận cho từng công trình phụ thuộc thiết kế cụ thể và ý kiến cơ quan có thẩm quyền.
| Dạng thang | Mô tả | Thường được xem là | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Thang bộ ngoài nhà có bậc, chiếu nghỉ, lan can | Thang đi bộ bình thường, đổi hướng ở chiếu nghỉ | Có thể là lối thoát nạn nếu đạt điều kiện quy chuẩn | Cần kiểm vật liệu, kích thước, độ dốc, bảo vệ khỏi lửa phụt từ cửa sổ |
| Thang xoắn ốc ngoài trời | Thang quanh một trục, bậc hình rẻ quạt | Bị hạn chế làm lối thoát nạn; chỉ một số trường hợp ít người | Hẹp, khó đi với trẻ nhỏ, người già, người mang vác |
| Thang leo thẳng đứng có lồng bảo vệ | Thang bậc sắt gắn vào tường, leo bằng tay chân | Thang phục vụ chữa cháy hoặc lối khẩn cấp, không phải lối thoát nạn | Không dùng được với phần lớn người thường khi hoảng loạn |
| Thang dây, thang gấp cất trong phòng | Thiết bị treo ra cửa sổ khi cần | Phương tiện cứu nạn bổ sung | Phải tập trước; không thay được lối thoát |
Câu hỏi cần đặt khi nhìn một thang ngoài nhà không phải "có thang chưa", mà là "ai trong nhà mình đi được thang này lúc nửa đêm, trong mưa, khi đang hoảng".
Điều kiện để thang ngoài nhà làm được việc của lối thoát nạn
Vật liệu không cháy, kết cấu đủ chịu lực. Thang phải đứng vững khi gặp nhiệt và khi nhiều người cùng đi. Thép cần được bảo vệ chống gỉ; chân thang và liên kết vào tường phải chắc. Gỗ, tre, vật liệu dễ cháy không phù hợp.
Kích thước, độ dốc, chiếu nghỉ hợp lý. Bậc đủ rộng để đặt cả bàn chân, độ dốc vừa phải để đi xuống mặt hướng về phía trước, có chiếu nghỉ ở chỗ đổi hướng. Thang quá dốc buộc người phải quay mặt vào thang để leo xuống, khi đó nó không còn là thang đi bộ.
Lan can và tay vịn liên tục. Lan can đủ cao, không có khe hở lớn để trẻ chui qua; tay vịn chạy suốt chiều dài thang. Trong mưa và bóng tối, tay vịn là thứ giữ người không trượt ngã.
Được bảo vệ khỏi lửa phụt ra từ nhà. Đoạn tường mà thang đi sát qua không nên có cửa sổ, ô thoáng thông với phòng bên trong, hoặc các ô đó phải được xử lý ngăn cháy. Quy chuẩn có yêu cầu về khoảng cách và cách bảo vệ này.
Cửa từ trong nhà ra thang mở được ngay. Mỗi tầng có cửa ra thang, mở theo chiều thoát, không khoá chết, không bị khung bảo vệ cố định chặn. Thang tốt mà cửa ra thang khoá ổ treo thì vô dụng.
Dẫn tới nơi an toàn trên mặt đất. Chân thang phải chạm đất ở chỗ có đường đi tiếp ra phố hoặc khoảng sân mở, không dẫn vào hẻm cụt có cổng khoá hay sân sau bị quây kín.
Lỗi khiến thang ngoài nhà thành bẫy
Những lỗi dưới đây gặp nhiều ở thang được gắn thêm sau khi nhà đã xây:
- Cửa từ phòng ra thang là cửa sổ có khung sắt bảo vệ, phải mở khoá mới ra được.
- Đoạn thang cuối dừng ở mái tôn tầng một, phải nhảy xuống mặt đất.
- Chân thang dẫn vào khoảng sân sau bị hàng xóm hoặc chính chủ nhà quây lưới, khoá cổng.
- Thang đi sát cửa sổ phòng bếp, phòng để đồ, nơi dễ phát cháy nhất.
- Bậc thang bằng tôn mỏng, gỉ thủng, rêu trơn; liên kết vào tường đã lỏng.
- Thang bị dùng làm chỗ phơi đồ, để chậu cây, chất đồ cũ, thu hẹp lối đi.
- Thang bị quây lưới kín toàn bộ để chống trộm, không còn chỗ ra ở tầng nào.
Nếu bạn thuê một phòng có "thang thoát hiểm phía sau", hãy đi thử thang đó từ cửa phòng mình xuống tận mặt đất và ra tới đường. Đi thử một lần lúc bình thường là cách duy nhất để biết nó có dùng được không. Nếu trong nhà có người già hoặc trẻ nhỏ, nên rủ họ đi thử cùng, vì thang hợp với người khoẻ chưa chắc hợp với họ.
Bảo trì thang ngoài nhà theo định kỳ
Thang ngoài trời xuống cấp nhanh hơn thang trong nhà. Chủ nhà, chủ cơ sở có thể theo lịch đơn giản:
- Hằng tháng: đi hết thang, dọn đồ để trên thang, kiểm cửa ra thang ở mỗi tầng mở được, kiểm cổng hoặc lối ra dưới chân thang không bị khoá.
- Sau mỗi mùa mưa bão: kiểm gỉ sét ở bậc, chân thang, mối hàn, chốt liên kết vào tường; kiểm rêu trơn và vệ sinh.
- Hằng năm: nhờ thợ có kinh nghiệm kiểm tra kết cấu, sơn chống gỉ lại những chỗ bong, siết hoặc thay bu lông, kiểm lan can còn chắc.
- Sau mỗi lần cải tạo nhà: rà lại xem có cửa sổ mới, ô thoáng mới mở ra sát thang không, có khung bảo vệ mới chặn cửa ra thang không.
- Ghi lại ngày kiểm, việc đã làm và ảnh trước sau vào sổ, để có căn cứ khi được kiểm tra hoặc khi có tranh chấp.
Bảo trì thang là chi phí nhỏ, đều đặn. Thang để mục đến mức phải thay mới thường tốn hơn nhiều so với vài lần sơn và siết bu lông.
Góc người thuê trọ và người đi làm: nhìn thang ngoài nhà thế nào
Khi đi xem phòng trọ, căn hộ dịch vụ hay chỗ làm việc trong nhà phố, câu giới thiệu "có thang thoát hiểm phía sau" nghe rất yên tâm. Nhưng bạn nên tự đi xem thang đó trước khi ký. Hỏi chủ nhà cửa ra thang ở tầng của bạn nằm ở đâu, có khoá không, chìa ở đâu; đi thử từ cửa phòng ra thang, xuống tận mặt đất, ra tới đường. Để ý bậc có gỉ thủng không, lan can có lung lay không, chân thang có bị cổng khoá không.
Nếu phòng bạn ở cuối hành lang, xa cầu thang trong, thang ngoài có thể là con đường quan trọng nhất của bạn khi có sự cố. Hãy thoả thuận rõ với chủ nhà về việc giữ cửa ra thang mở được từ bên trong, ghi vào hợp đồng hoặc ít nhất là tin nhắn. Khi thấy thang bị chất đồ, bị quây kín hay cửa bị khoá, báo chủ nhà ngay và giữ lại dấu vết trao đổi. Người cùng tầng thường có chung mối lo, cùng lên tiếng sẽ dễ được xử lý hơn.
Lắp thêm thang ngoài nhà: những câu hỏi trước khi làm
Gắn thang ngoài nhà là thay đổi kết cấu và hình thức công trình, có thể liên quan tới cấp phép xây dựng, ranh giới với nhà bên cạnh, khoảng lùi và yêu cầu phòng cháy. Với nhà cho thuê hoặc kinh doanh, thang mới có được tính vào giải pháp thoát nạn hay không còn phụ thuộc vào việc nó có đáp ứng quy chuẩn và được cơ quan có thẩm quyền chấp nhận. Thủ tục cụ thể bạn hỏi chính quyền cấp xã và cơ quan phòng cháy nơi có nhà.
Trước khi gọi thợ, hãy tự trả lời: thang sẽ đặt ở mặt nào của nhà, phía đó có đất trống hay là hẻm chung; cửa ra thang ở mỗi tầng sẽ mở ở đâu, có phải phá tường không; chân thang dẫn tới đâu; tường dọc thang có cửa sổ nào cần xử lý. Mang các câu trả lời này đi hỏi người có chuyên môn thiết kế, không nên để thợ hàn quyết định kích thước và độ dốc theo thói quen.
Nếu điều kiện không cho phép làm thang đúng nghĩa, một lối ra khẩn cấp lên sân thượng hoặc sang nhà bên đã thoả thuận, cộng với ngăn cháy khu để xe và báo khói sớm, có thể là lựa chọn thực tế hơn. Đó không phải lối thoát nạn thứ hai theo quy chuẩn, nhưng là lớp an toàn có thật.
Câu hỏi thường gặp
Thang sắt phía sau nhà có thay được cầu thang thứ hai không?
Có thể, nếu thang đáp ứng điều kiện của thang bộ ngoài nhà theo quy chuẩn về vật liệu, kích thước, độ dốc, lan can, bảo vệ khỏi lửa và lối ra dưới đất. Thang leo thẳng đứng, thang quá dốc hay thang xoắn hẹp thường chỉ được coi là lối ra khẩn cấp.
Thang xoắn ốc ngoài trời có an toàn để thoát hiểm không?
Thang xoắn ốc hẹp, bậc rẻ quạt phía trong gần như không có chỗ đặt chân, khó đi với trẻ nhỏ, người già hay khi đông người. Quy chuẩn hạn chế dùng loại này làm thang thoát nạn. Nếu nhà bạn chỉ có thang xoắn, hãy coi nó là lối dự phòng và đi thử thường xuyên.
Lắp thang thoát hiểm ngoài nhà có phải xin phép không?
Có thể cần, vì đây là thay đổi kết cấu và hình thức công trình, có thể ảnh hưởng ranh giới, khoảng lùi và yêu cầu phòng cháy. Bạn nên hỏi chính quyền cấp xã và cơ quan phòng cháy nơi có nhà trước khi làm, đặc biệt với nhà cho thuê hoặc kinh doanh.
Có nên quây lưới thang ngoài nhà để chống trộm không?
Có thể quây một phần nếu vẫn giữ được lối ra ở mỗi tầng và ở chân thang, với cửa mở được từ phía trong không cần chìa. Quây kín toàn bộ biến thang thành lồng, mất hẳn chức năng thoát hiểm. Hãy ưu tiên khoá mở được từ bên trong thay vì hàn chết.
Thang ngoài nhà đi sát cửa sổ có sao không?
Có rủi ro. Khi phòng bên trong cháy, lửa và khí nóng phụt ra qua cửa sổ có thể chặn đúng đoạn thang đi ngang qua. Quy chuẩn có yêu cầu về việc bảo vệ thang khỏi các ô cửa xung quanh; với thang đã có, nên hỏi người có chuyên môn về cách xử lý.
Khi cháy, nên đi thang trong hay thang ngoài?
Đi theo lối nào không có khói và dẫn ra ngoài an toàn. Nếu cầu thang trong đã có khói, thang ngoài thường là lựa chọn tốt hơn vì thoáng. Trước hết hãy gọi 114 hoặc nhờ người khác gọi, đóng cửa phòng sau lưng, và không quay lại lấy đồ.