Khi bước vào một nơi đông người, bạn chỉ cần khoảng 30 giây để làm ba việc: tìm lối ra thứ hai ngoài cửa mình vừa vào, nhìn xem đèn chỉ dẫn lối ra nằm ở đâu, và chọn chỗ ngồi sao cho từ đó đi tới lối ra không phải vượt qua quá nhiều người. Đó là toàn bộ thói quen. Nó không cần thiết bị, không cần học khoá nào, và làm lâu sẽ thành phản xạ như cài dây an toàn.
Lý do đơn giản: khi có khói hoặc có tiếng hô hoán, rất ít người kịp suy nghĩ. Phần lớn sẽ làm theo trí nhớ gần nhất, tức là quay về đúng cánh cửa đã đi vào. Nếu bạn đã biết sẵn một lối khác, bạn có lựa chọn trong khi người khác chỉ có một. Bài này đi qua từng bước quan sát, các dấu hiệu lối thoát có vấn đề, cách tính cho người đi cùng và việc nên làm khi thấy lối ra bị chặn.
Vì sao cửa bạn vừa đi vào thường không phải lối ra tốt nhất
Ở quán ăn, phòng tiệc hay hội trường, cửa chính thường được làm đẹp, rộng và gần chỗ đón khách. Nhưng chính vì ai cũng biết cửa đó, khi có sự cố đám đông sẽ dồn về một hướng. Hai, ba trăm người cùng đổ về một cánh cửa thì cửa rộng mấy cũng thành nút cổ chai, trong khi một cửa phụ ở góc phòng có khi vắng tanh.
Thứ hai, cửa chính nhiều khi nằm gần khu vực dễ phát sinh cháy: quầy bar có tủ lạnh và ổ cắm, khu bếp mở, nơi để máy phát hay bảng điện. Khói từ những chỗ đó có thể chặn cửa chính đầu tiên. Thứ ba, ở các toà nhà nhiều tầng, cửa bạn vào là cửa thang máy, mà thang máy không phải đường thoát khi có cháy.
Vì vậy quy chuẩn an toàn cháy của Việt Nam (QCVN 06 về an toàn cháy cho nhà và công trình) đặt nguyên lý chung là nơi tập trung nhiều người phải có từ hai lối ra thoát nạn trở lên, bố trí phân tán để một đám cháy không chặn được cả hai. Bạn không cần thuộc con số trong quy chuẩn; bạn chỉ cần biết lối thứ hai ấy tồn tại và nó ở đâu.
Ba mươi giây đầu tiên: nhìn theo thứ tự nào
Thứ tự dưới đây đi từ dễ thấy đến khó thấy, làm lúc đang chờ người dẫn bàn hay lúc đi tìm chỗ ngồi:
- Nhìn lên trần và phía trên các cửa. Đèn chỉ dẫn lối ra thường màu xanh lá, có hình người chạy và mũi tên. Đèn sáng tức là có nguồn; đèn tắt hoặc treo lủng lẳng là dấu hiệu đầu tiên của nơi lơ là.
- Đi theo mũi tên bằng mắt. Mũi tên chỉ về một hành lang hay cánh cửa nào đó. Nhìn xem cánh cửa ấy có thật không, có bị che bởi rèm, tủ, chồng ghế hay không.
- Xác định lối thứ hai. Nếu chỉ thấy một cửa, hỏi nhân viên một câu ngắn: "Ngoài cửa này còn lối nào ra không?". Câu hỏi bình thường, không ai thấy phiền.
- Đếm khoảng cách bằng thứ cụ thể. Ví dụ: "qua bốn bàn rồi rẽ trái", "hết dãy ghế thì tới cửa". Trong khói bạn không nhìn được xa, nhưng vẫn nhớ được số bàn.
- Ghi nhớ hướng cầu thang bộ nếu bạn đang ở trên tầng. Cầu thang bộ mới là đường xuống, không phải thang máy hay thang cuốn.
Làm vài lần, bạn sẽ thấy mình tự động liếc lên trần mỗi khi vào một nơi mới. Đó là dấu hiệu thói quen đã hình thành.
Chọn chỗ ngồi theo lối ra, không chỉ theo view đẹp
Ưu tiên chỗ có hai hướng đi. Bàn ở giữa phòng nhưng gần lối đi chính tốt hơn bàn đẹp ở góc trong cùng, nơi muốn ra phải len qua năm sáu bàn khác.
Tránh ngồi chặn trong góc cụt. Góc trong cùng của phòng riêng, khu VIP có một cửa, chỗ ngồi sau quầy hay sau cột lớn là những vị trí khó ra nhất khi đám đông bắt đầu di chuyển.
Ở hội trường, ngồi đầu hàng ghế khi đi cùng trẻ nhỏ hay người già. Bạn có thể rời đi trước mà không phải bắt cả hàng đứng dậy, và đứa trẻ không bị kẹt giữa hai người lớn.
Ở tầng trên, xem cầu thang bộ cách chỗ ngồi bao xa. Nếu muốn xuống phải đi qua khu bếp hay khu để két, đó là tuyến dễ có khói đầu tiên. Có thể chọn tầng thấp hơn hoặc chỗ gần cầu thang hơn.
Không để túi xách, xe đẩy chắn lối đi cạnh bàn mình. Lối đi giữa các bàn là đường thoát của người khác. Thứ bạn để dưới chân có thể làm ngã người đang vội.
Dấu hiệu lối thoát có vấn đề và bạn nên làm gì
Bảng dưới gom những điều bạn có thể tự thấy bằng mắt, không cần chuyên môn. Mục đích là quyết định ở lại, đổi chỗ hay báo người quản lý, không phải để bắt lỗi ai.
| Bạn thấy | Vì sao đáng lo | Bạn có thể làm |
|---|---|---|
| Đèn chỉ dẫn lối ra tắt hoặc bị che | Khi mất điện và có khói, đó là thứ duy nhất dẫn đường | Hỏi nhân viên lối ra; nhớ hướng bằng mốc khác |
| Cửa thoát bị khoá xích, chốt ngoài | Cửa có mà không mở được thì coi như không có | Báo quản lý ngay; nếu không ai xử lý, cân nhắc rời đi |
| Hành lang chất bàn ghế, két bia, hàng hoá | Lối hẹp lại, dễ vấp ngã khi đông người cùng đi | Ngồi gần lối còn thông; góp ý với chủ cơ sở |
| Chỉ có một cầu thang, nằm cạnh bếp | Khói từ bếp dễ chặn đúng đường xuống duy nhất | Chọn tầng thấp, hỏi có lối ra sân thượng hay nhà bên không |
| Phòng kín không cửa sổ, cửa chỉ mở từ ngoài | Không nghe thấy báo động, không tự ra được | Không ngồi phòng đó; yêu cầu phòng khác |
Nếu thấy nhiều dấu hiệu cùng lúc, đặc biệt là cửa thoát bị khoá trong giờ có khách, bạn có quyền không ở lại và có quyền phản ánh. Danh mục quyền và trách nhiệm về lối thoát trên trang này viết kỹ về cách phản ánh.
Tính cho người đi cùng: trẻ nhỏ, người già, người đi lại khó
Thói quen 30 giây của bạn chỉ trọn vẹn khi người đi cùng cũng biết. Với nhóm gia đình, cách gọn nhất là nói to một câu khi vừa ngồi: "Nếu có chuyện gì thì ra cửa bên kia, gặp nhau ở gốc cây trước cổng." Câu nói này mất ba giây, không làm ai sợ, nhưng tạo ra một điểm hẹn ngoài trời.
Điểm hẹn quan trọng vì khi sơ tán, các thành viên dễ bị tách ra theo dòng người. Nếu không có điểm hẹn, người ta có xu hướng quay vào tìm nhau, và đó là lúc nguy hiểm nhất. Điểm hẹn nên là chỗ cố định, dễ nhận, cách toà nhà một quãng: gốc cây, trạm xe buýt, góc ngã tư, không phải bãi giữ xe sát tường.
Phân người trước: một người lớn phụ trách một trẻ nhỏ hoặc một người già, nói rõ ai đi cùng ai. Người dùng xe lăn hay chống nạng nên ngồi gần lối ra ở cùng cao độ, tránh chỗ phải xuống bậc. Với trẻ lớn hơn, chỉ cho con thấy đèn xanh hình người chạy và nói: "Lạc nhau thì đi theo đèn này ra ngoài, đứng ở chỗ hẹn." Trẻ nhớ hình ảnh tốt hơn lời dặn dài.
Khi đám đông bắt đầu dồn về một hướng
Nguy hiểm ở nơi đông người không chỉ đến từ lửa và khói mà còn từ chính đám đông. Khi quá nhiều người cùng ép về một cửa, lực dồn từ phía sau có thể làm người phía trước ngã và không đứng dậy được. Dấu hiệu sớm là bạn bị đẩy đi mà không tự chọn được bước chân, hoặc thấy khó thở vì ngực bị ép.
Khi thấy dòng người bắt đầu đặc lại, đừng cố chen lên. Đi chéo theo hướng mép đám đông, tìm khoảng trống, hướng về lối ra thứ hai mà bạn đã ghi nhớ. Giữ hai tay co trước ngực như tạo một khoảng thở. Tránh đứng sát tường, cột, lan can hay góc hẹp, nơi lực ép dồn vào mạnh nhất. Nếu bị ngã, cố co người lại, che đầu và tìm cách đứng lên theo hướng dòng người đang đi.
Bạn cũng có thể làm đám đông an toàn hơn bằng cách không chạy, nói to với người bên cạnh hướng có lối thoát khác, và giúp người ngã đứng dậy khi còn có thể làm an toàn. Một người bình tĩnh nói rõ "bên này còn cửa" thường kéo được cả nhóm đi theo.
Nơi đông người ngoài trời: lễ hội, đêm nhạc, chợ đêm
Không có trần nhà không có nghĩa là không cần tìm lối ra. Ở một đêm nhạc ngoài trời, phố đi bộ ngày lễ hay khu chợ đêm, lối ra là những khoảng hở giữa hàng rào tạm, sân khấu, gian hàng và xe cộ đỗ hai bên. Khi có mưa giông bất chợt, sân khấu tạm gặp sự cố hay có tin đồn gây hoảng loạn, đám đông có thể đổ về một hướng y như trong nhà.
Thói quen vẫn vậy, chỉ đổi mốc: khi tới, nhìn xem hàng rào có những cửa mở nào, chỗ nào là lối cho xe cứu thương, khu vực nào thoáng nhất. Chọn chỗ đứng ở rìa hơn là giữa khối người sát sân khấu. Hẹn với người đi cùng một mốc dễ thấy nằm ngoài khu đông, không phải "chỗ cổng" vì cổng là nơi người dồn đến đầu tiên.
Tránh đứng trên lan can cầu, bờ kè, mái che tạm, hay sát các cột đèn, khung loa có dây giằng. Với trẻ nhỏ, viết sẵn số điện thoại của bố mẹ lên một mảnh giấy để trong túi áo con, không cần treo ra ngoài.
Khi thấy lối thoát bị chặn: góp ý, phản ánh và gọi 114 khi cần
Phần lớn các trường hợp lối thoát bị chặn không phải do ác ý mà do thói quen: nhân viên chất két bia ra hành lang cho tiện, khoá cửa phụ vì sợ khách trốn tiền, kéo rèm che cửa cho đẹp. Một câu góp ý lịch sự với người quản lý ca, như "Cửa phụ bên kia đang khoá xích, lỡ có chuyện thì khách không ra được", nhiều khi được xử lý ngay.
Nếu góp ý không có kết quả và bạn thấy rủi ro lớn, bạn có thể phản ánh tới lực lượng phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ nơi cơ sở hoạt động, hoặc qua kênh tiếp nhận phản ánh của chính quyền cấp xã nơi đó. Ghi lại thời gian, vị trí, mô tả ngắn và ảnh chụp lối thoát (không chụp mặt người) để phản ánh có căn cứ. Cách làm chi tiết nằm ở danh mục quyền và trách nhiệm.
Còn khi đã thấy khói, ngửi mùi khét bất thường hay nghe chuông báo cháy, đừng chờ ai xác nhận. Đi ra theo lối bạn đã ghi nhớ, báo cho người xung quanh, và gọi 114 khi đã ở chỗ an toàn. Nói rõ địa chỉ, tầng, loại cơ sở và có người mắc kẹt hay không. Gọi thừa còn hơn không ai gọi.
Câu hỏi thường gặp
Nơi nhỏ như quán cà phê một tầng có cần để ý lối thoát không?
Có, nhưng nhẹ nhàng hơn. Quán một tầng thường có cửa trước rộng, nên bạn chỉ cần để ý cửa có bị khoá trong giờ mở cửa không, lối đi có bị bàn ghế chặn kín không và khu bếp nằm ở đâu so với chỗ ngồi của mình.
Hỏi nhân viên về lối thoát có bị coi là bất lịch sự không?
Không. Đây là câu hỏi hợp lý của khách, giống như hỏi nhà vệ sinh ở đâu. Hỏi ngắn gọn, giọng bình thường. Nhân viên được tập huấn tốt sẽ trả lời ngay; nếu họ không biết, đó cũng là thông tin cho bạn về mức độ chuẩn bị của nơi đó.
Đèn chỉ dẫn lối ra màu đỏ và màu xanh khác nhau thế nào?
Ở nhiều nước và nhiều công trình mới, đèn lối ra màu xanh lá có hình người chạy. Một số nơi vẫn dùng kiểu chữ đỏ cũ. Bạn không cần phân biệt chuẩn nào, chỉ cần nhớ đèn đó chỉ hướng ra ngoài và đi theo mũi tên.
Có nên chụp ảnh lối thoát bị khoá để đăng lên mạng xã hội không?
Ảnh nên dùng để phản ánh với người quản lý hoặc cơ quan có thẩm quyền. Đăng công khai kèm tên cơ sở có thể gây tranh cãi và rủi ro pháp lý cho chính bạn nếu mô tả không chính xác. Ưu tiên kênh phản ánh chính thức trước.
Đi một mình thì có cần điểm hẹn không?
Điểm hẹn chủ yếu cho nhóm, nhưng đi một mình bạn vẫn nên xác định chỗ đứng an toàn cách toà nhà một quãng. Ra tới đó, bạn báo cho người quen biết mình đã an toàn và không quay lại lấy đồ.
Thói quen này có làm trẻ con sợ khi đi chơi không?
Không nếu bạn nói như một việc bình thường, giống như dặn cầm tay khi qua đường. Tránh kể chuyện cháy đáng sợ. Chỉ cho con thấy đèn xanh, nói chỗ hẹn và khen khi con tự tìm thấy lối ra ở lần đi sau.