Với người già, trẻ nhỏ và người khó đi lại sống ở tầng cao, an toàn khi có cháy phụ thuộc gần như hoàn toàn vào những gì gia đình đã chuẩn bị từ trước: ai đi cùng ai, người đó đi được bao nhiêu tầng, nếu không đi được thì chờ ở đâu, và ai biết họ đang chờ ở đó. Lúc chuông báo cháy kêu không phải lúc bắt đầu nghĩ những câu đó.
Bài này dành cho gia đình có ông bà, có con nhỏ, có người ngồi xe lăn, người đang hồi phục sau mổ, người khiếm thị, khiếm thính ở chung cư cao tầng. Nội dung là cách chuẩn bị ở mức gia đình và toà nhà; với người có bệnh lý cụ thể, cần hỏi thêm bác sĩ điều trị về khả năng gắng sức của họ.
Vì sao tầng cao làm mọi thứ khác đi
Ở nhà thấp tầng, người lớn có thể bế trẻ hoặc dìu ông bà ra ngoài trong một hai phút. Ở tầng hai mươi, đó là hàng trăm bậc thang, trong buồng thang có thể đông người, có thể có khói ở đâu đó phía dưới. Người già có bệnh tim, phổi, khớp có thể phải dừng nhiều lần; trẻ nhỏ đi bộ được vài tầng rồi đòi bế; người ngồi xe lăn hoàn toàn không đi được thang bộ.
Điều đó không có nghĩa họ không có cách an toàn. Nó có nghĩa là với họ, "chạy ra ngoài" không phải lựa chọn mặc định, và gia đình cần chuẩn bị hai phương án song song: đi xuống khi còn kịp và còn sức, hoặc chờ ở một chỗ được bảo vệ và chắc chắn có người biết họ ở đó.
Mỗi nhóm người cần một kiểu hỗ trợ khác nhau. Người khiếm thị đi được thang bộ nhưng cần người dẫn và cần biết trước số bậc, chỗ rẽ; người khiếm thính đi được nhưng có thể không nghe thấy chuông và thông báo qua loa; người đang hồi phục sau mổ hay mang thai những tháng cuối có thể đi được vài tầng rồi phải dừng. Gộp tất cả vào một câu chung "người yếu thì chờ" là bỏ qua những người hoàn toàn có thể tự xuống nếu được giúp đúng cách.
Thêm một yếu tố hay bị bỏ qua: giờ giấc. Nhiều vụ cháy nhà ở xảy ra vào ban đêm. Người già và trẻ nhỏ ngủ say, người khiếm thính không nghe chuông, người uống thuốc ngủ tỉnh dậy chậm. Phương án của gia đình phải tính cho kịch bản nửa đêm, không chỉ cho buổi chiều có đủ người ở nhà.
Phân vai trong nhà: ví dụ giả định cho một gia đình
Ví dụ giả định dưới đây là một gia đình bốn thế hệ ở tầng hai mươi hai. Bạn thay tên người và nhiệm vụ theo nhà mình; điều quan trọng là mỗi người cần hỗ trợ có một người được giao cụ thể.
| Người | Cần hỗ trợ gì | Ai phụ trách | Phương án chính, phương án dự phòng |
|---|---|---|---|
| Bà nội, 82 tuổi, đi chậm, đau khớp gối | Dìu, nghỉ giữa các tầng | Bố | Xuống thang bộ nếu thang sạch; không đi được thì chờ ở gian lánh nạn hoặc trong căn hộ đóng kín |
| Ông ngoại ngồi xe lăn | Không đi được thang bộ | Chú (ở cùng tầng) và ban quản lý đã biết trước | Chờ ở chỗ được bảo vệ trên tầng, báo vị trí qua 114 và ban quản lý |
| Con gái 9 tuổi | Đi được, cần người nắm tay | Mẹ | Xuống cùng mẹ, biết điểm tập kết dưới sân |
| Con trai 2 tuổi | Phải bế | Mẹ hoặc người lớn khoẻ nhất còn lại | Bế xuống; đêm khuya thì người ngủ gần bé nhất phụ trách |
| Người giúp việc mới | Chưa biết lối thoát | Bố giới thiệu trong tuần đầu | Biết hai buồng thang và điểm tập kết |
Viết phân vai ra giấy, dán ở chỗ cả nhà thấy, và nói rõ với từng người. Khi nhà có khách ở lại dài ngày, nói thêm cho họ biết.
Đo sức đi thang bộ khi bình thường
Không ai biết ông bà mình đi được bao nhiêu tầng nếu chưa thử. Một buổi thử nhẹ nhàng, có chuẩn bị, cho bạn con số thật để lập phương án:
- Hỏi bác sĩ điều trị nếu người đó có bệnh tim mạch, hô hấp hoặc vừa phẫu thuật, xem có nên thử không và thử tới mức nào.
- Chọn giờ vắng, đi cùng ít nhất hai người, mang theo nước và điện thoại.
- Đi xuống từng tầng một, nghỉ ở chiếu nghỉ khi cần, ghi lại sau bao nhiêu tầng thì người đó mệt rõ.
- Dừng ngay khi có dấu hiệu khó thở, đau ngực, chóng mặt; đi thang máy về.
- Với trẻ nhỏ, biến buổi thử thành cuộc đi bộ khám phá: đếm tầng, tìm đèn xanh trên cửa, không dùng lời doạ cháy.
- Ghi kết quả vào tờ phân vai: nếu bà chỉ đi được khoảng mười tầng mà nhà ở tầng hai mươi hai, phương án chính của bà nên là chờ ở chỗ được bảo vệ, không phải đi bộ hết.
Con số đó có thể buồn, nhưng biết trước vẫn tốt hơn nhiều so với phát hiện ra giữa cầu thang lúc có khói.
Nếu không xuống được: chờ ở đâu và chờ thế nào
Gian lánh nạn nếu toà nhà có. Hỏi ban quản lý vị trí gian lánh nạn trên tầng mình hoặc tầng gần nhất. Đó là chỗ được thiết kế để người không tự đi xuống chờ lực lượng cứu nạn.
Căn hộ của chính mình, đóng kín. Khi không có gian lánh nạn hoặc không tới được, ở lại căn hộ, đóng cửa chính, chèn khe, chọn phòng có cửa sổ xa đám cháy. Đây vẫn là lựa chọn có cơ sở, không phải bỏ cuộc.
Không chờ ở hành lang, sảnh thang máy thường hay giữa cầu thang. Những chỗ đó có thể nhiễm khói và cản đường người khác thoát.
Báo vị trí bằng mọi kênh. Gọi 114, báo ban quản lý, nhắn người thân đã xuống được báo trực tiếp với lực lượng cứu nạn ở dưới: toà nào, tầng nào, căn nào, ai đang ở đó, cần hỗ trợ gì.
Một người ở lại cùng nếu an toàn. Người già và người khuyết tật thường hoảng hơn khi bị để lại một mình. Nếu căn hộ chưa bị khói, có người ở cùng giúp họ bình tĩnh và giữ liên lạc.
Báo trước với ban quản lý toà nhà
Lực lượng cứu nạn tới một toà nhà có hàng trăm căn hộ không thể biết căn nào có người không đi được nếu không ai nói. Đây là việc gia đình nên làm ngay:
- Đề nghị ban quản lý ghi nhận căn hộ có người cần hỗ trợ khi thoát nạn, kèm loại hỗ trợ: không đi được thang bộ, khiếm thính, khiếm thị, đang thở oxy tại nhà.
- Hỏi ban quản lý họ sẽ dùng danh sách đó thế nào khi có sự cố: ai giữ, ai báo cho lực lượng cứu nạn.
- Thông tin y tế chỉ nêu ở mức cần thiết cho thoát nạn; không cần cung cấp chẩn đoán chi tiết.
- Cập nhật khi tình trạng thay đổi: ông bà về ở cùng, người nhà vừa mổ, con mới sinh.
- Với người khiếm thính, hỏi về thiết bị báo cháy có đèn nháy hoặc rung có thể lắp trong căn hộ, và đề nghị hàng xóm cùng tầng gõ cửa báo khi có chuông.
- Thoả thuận với một hai hàng xóm tin cậy cùng tầng: khi có chuông báo cháy mà người nhà bạn đi vắng, họ sẽ gõ cửa kiểm tra.
Danh sách cư dân cần hỗ trợ là thông tin cá nhân; ban quản lý cần giữ kín và chỉ dùng cho mục đích an toàn. Bạn có quyền hỏi họ cách bảo quản thông tin đó.
Một túi nhỏ đặt sẵn gần cửa
Người cần hỗ trợ thường phụ thuộc vào vài món đồ mà lúc vội rất dễ quên. Một túi nhỏ treo gần cửa ra vào, chuẩn bị sẵn, giúp cả nhà không phải đi tìm:
- Thuốc dùng hằng ngày cho vài ngày và tờ ghi tên thuốc, liều, tên bác sĩ điều trị, để người khác đọc được nếu người bệnh không nói được.
- Kính mắt dự phòng, máy trợ thính và pin dự phòng, gậy chống hoặc khung tập đi gấp gọn nếu dùng được trên cầu thang.
- Đèn pin nhỏ, còi, khăn mặt dày để che mũi miệng khi đi qua chỗ có mùi khói.
- Bản chụp giấy tờ tuỳ thân, thẻ bảo hiểm y tế, số liên lạc của người thân ghi trên giấy, phòng khi điện thoại hết pin.
- Với trẻ nhỏ: một bộ quần áo, tã, sữa pha sẵn hoặc đồ ăn nhẹ, một món đồ chơi nhỏ quen thuộc giúp trẻ bình tĩnh.
- Với người ngồi xe lăn: biết trước có mang xe theo được không; nếu phải để xe lại, có tấm chăn mỏng để giữ ấm khi chờ.
Túi phải nhẹ, một tay xách được, và kiểm tra lại vài tháng một lần để thay thuốc hết hạn, pin hết điện. Nguyên tắc vẫn là người trước, đồ sau: không quay lại tìm túi nếu đã có khói, và không để việc lấy túi làm chậm việc rời căn hộ.
Dạy trẻ ở tầng cao mà không làm trẻ sợ
Trẻ sống ở chung cư cao tầng thường quen đi thang máy tới mức không biết thang bộ ở đâu. Việc đầu tiên là cho trẻ biết có một con đường khác: dẫn trẻ đi tìm buồng thang bộ, đếm số cửa từ nhà tới đó, chỉ đèn xanh phía trên cửa. Giọng điệu nên như một chuyến khám phá toà nhà, không phải bài giảng về cháy.
Dạy trẻ ba điều đơn giản: nghe chuông báo cháy thì tìm bố mẹ hoặc người lớn gần nhất, không trốn dưới gầm giường hay trong tủ; không đi thang máy khi có chuông; xuống tới dưới thì đứng ở chỗ hẹn và chờ, không chạy đi tìm người. Lặp lại vài tháng một lần, nhất là sau kỳ nghỉ dài.
Trẻ lớn hơn có thể được giao một việc nhỏ, ví dụ cầm đèn pin hoặc nắm tay em. Có việc để làm giúp trẻ bớt hoảng. Đừng giao cho trẻ trách nhiệm dẫn người già; đó là việc của người lớn. Danh mục phương án và diễn tập của trang có bài riêng về cách tập cho trẻ, bạn có thể đọc thêm khi lập kế hoạch cho cả nhà.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà không chịu tập đi thang bộ vì ngại, làm sao thuyết phục?
Đừng bắt đầu bằng chuyện cháy. Có thể rủ ông bà đi bộ xuống vài tầng như một hoạt động vận động nhẹ, đi cùng con cháu, rồi tăng dần. Nếu ông bà thật sự không đi được, chấp nhận điều đó và chuyển sang phương án chờ ở chỗ được bảo vệ, báo trước với ban quản lý.
Nhà có người thở oxy tại nhà thì cần lưu ý gì thêm?
Bình hoặc máy tạo oxy làm đám cháy cháy mạnh hơn nếu có nguồn lửa gần. Giữ xa bếp, nến, nhang, đồ sưởi. Khi có cháy, không dùng oxy gần chỗ có lửa. Báo ban quản lý và 114 rằng căn hộ có người dùng oxy để lực lượng cứu nạn biết. Hỏi bác sĩ về bình oxy xách tay nếu phải di chuyển.
Có nên mua ghế thoát hiểm chuyên dụng cho người không đi được cầu thang không?
Ở một số nước có loại ghế chuyên dụng giúp đưa người xuống cầu thang, nhưng chỉ an toàn khi người dùng đã được tập và buồng thang đủ rộng. Nếu gia đình tính tới, nên hỏi ban quản lý và người có chuyên môn về việc dùng trong toà mình. Thiết bị không thay được việc báo trước vị trí.
Trẻ nhỏ ở nhà với người giúp việc, phải dặn người giúp việc những gì?
Hai buồng thang ở đâu, không đi thang máy khi có chuông, bế trẻ nhỏ nhất trước, gọi 114 và gọi bố mẹ khi đã ở chỗ an toàn, điểm tập kết dưới sân. Đi cùng người giúp việc một lần từ căn hộ tới buồng thang và xuống tới sân trong tuần đầu.
Người khiếm thính ở một mình thì làm sao biết có cháy?
Có thiết bị báo khói kèm đèn nháy mạnh hoặc bộ rung đặt dưới gối. Bạn có thể hỏi ban quản lý về việc lắp loại phù hợp, đề nghị hàng xóm tin cậy gõ cửa khi có chuông và đăng ký nhận tin nhắn cảnh báo từ toà nhà nếu có hệ thống đó.
Ban quản lý không có danh sách cư dân cần hỗ trợ thì phải làm sao?
Bạn có thể đề nghị bằng văn bản để họ lập, kèm giải thích lý do an toàn. Trong lúc chờ, tự báo cho bảo vệ trực sảnh và cho hàng xóm cùng tầng biết. Khi có sự cố, người thân đã xuống được báo trực tiếp với lực lượng cứu nạn vị trí người còn ở trên.