Quy chuẩn an toàn cháy đặt ra mức tối thiểu cho chiều rộng và chiều cao thông thuỷ của lối đi, cửa, cầu thang trên đường thoát nạn, giới hạn chiều dài quãng đường phải đi, và cấm những thứ làm người thoát nạn vấp ngã hay chậm lại. Con số cụ thể phụ thuộc loại công trình, số người phải thoát qua và bậc chịu lửa của nhà; điều không đổi là nguyên tắc: thông thuỷ thật, không phải trên bản vẽ.
Bài này giải thích logic của từng nhóm yêu cầu, chỉ ra những vật cản hay gặp ở nhà dân, nhà trọ, quán xá, và hướng dẫn cách tự kiểm bằng thước dây và một lượt đi bộ. Bài không ghi các con số cứng vì chúng phụ thuộc trường hợp và được sửa theo từng lần sửa đổi quy chuẩn; khi cần, người thiết kế hoặc cơ quan phòng cháy sẽ đối chiếu bản hiện hành cho bạn.
"Thông thuỷ" nghĩa là gì và vì sao quan trọng
Thông thuỷ là khoảng trống thật sự người đi qua được, đo từ mép vật nhô ra này tới mép vật nhô ra kia. Một hành lang xây rộng nhưng có tủ điện nhô ra, tay vịn, bồn cây, kệ giày hai bên thì chiều rộng thông thuỷ là phần còn lại ở giữa, không phải khoảng cách giữa hai bức tường.
Tương tự, chiều cao thông thuỷ là khoảng từ mặt sàn tới vật thấp nhất phía trên: dầm, ống nước, máng đèn, biển treo, khung cửa. Trong khói, người đi khom hoặc bò, nên vật treo thấp không gây va đập. Nhưng trong bóng tối mà chưa có khói, người đi thẳng lưng và vội vàng; một ống nước ngang tầm trán ở chiếu nghỉ là đủ làm người ngã ra giữa cầu thang.
Quy chuẩn đặt mức tối thiểu cho cả hai chiều để dòng người đi qua không bị nghẽn và không bị chấn thương. Chiều rộng còn được tính theo số người: càng nhiều người phải thoát qua một lối, lối đó càng phải rộng. Đó là lý do một cửa hay một hành lang hợp lệ khi nhà dùng để ở, nhưng không còn đủ khi nhà chuyển sang cho thuê nhiều phòng hoặc kinh doanh đông khách.
Các nhóm yêu cầu về hình học của đường thoát nạn
Bảng dưới gom các nhóm yêu cầu chính, kèm lý do và cách tự nhận ra vấn đề. Mức cụ thể của từng nhóm đối chiếu quy chuẩn hiện hành theo loại công trình.
| Nhóm yêu cầu | Lý do | Dấu hiệu có vấn đề |
|---|---|---|
| Chiều rộng thông thuỷ của lối đi, hành lang, cửa | Đủ cho số người thoát qua, tránh nghẽn | Hai người đi ngược chiều phải nghiêng người, đồ đạc chiếm một bên |
| Chiều cao thông thuỷ | Tránh va đầu khi vội trong bóng tối | Ống, dầm, máng đèn, cánh quạt thấp trên lối đi |
| Chiều dài đường thoát nạn | Ra tới lối ra trước khi khói đặc | Phòng ở cuối hành lang dài, phải đi vòng qua nhiều phòng khác |
| Hành lang cụt | Đi vào ngõ cụt thì phải quay lại qua vùng khói | Dãy phòng trọ ở cuối hành lang chỉ thông về một phía |
| Bậc và chênh cốt | Tránh vấp ngã khi không nhìn rõ chân | Một bậc lẻ giữa hành lang, gờ cửa cao, sàn lệch cốt không có dốc |
| Cầu thang | Đi xuống nhanh, đều chân, không trượt | Bậc cao thấp không đều, bậc rẻ quạt, thang xoắn hẹp, thiếu tay vịn |
Một hành lang có thể đạt nhóm này nhưng hỏng nhóm khác. Khi tự kiểm, hãy đi qua từng nhóm thay vì chỉ nhìn tổng thể "thấy cũng rộng".
Cầu thang trên đường thoát: những chi tiết hay bị xem nhẹ
Bậc phải đều. Chân người đi xuống tự lặp nhịp theo bậc đầu tiên. Một bậc cao hoặc thấp hơn các bậc khác, thường gặp ở bậc đầu và bậc cuối khi nền được lát lại, là chỗ người ta vấp ngã nhiều nhất.
Bậc rẻ quạt và thang xoắn bị hạn chế. Ở bậc rẻ quạt, phía trong gần trục gần như không có chỗ đặt chân. Thang xoắn ốc hẹp chỉ đi được một người, không có chiếu nghỉ. Quy chuẩn hạn chế dùng các dạng này làm thang thoát nạn, chỉ cho phép trong một số trường hợp ít người.
Tay vịn liên tục và chắc. Trong khói và bóng tối, tay vịn là thứ dẫn đường. Tay vịn đứt quãng, lỏng chân hoặc bị cột đồ lên làm người ta mất điểm tựa đúng lúc cần nhất.
Mặt bậc không trơn. Đá bóng, gạch men trơn, đặc biệt khi ướt do nước chữa cháy hoặc mưa tạt, làm tăng nguy cơ trượt ngã. Nẹp chống trơn ở mũi bậc là cải tạo rẻ và hiệu quả.
Lan can đủ cao, không leo được. Ở cầu thang và hành lang có khoảng trống phía ngoài, lan can giữ cho người bị chen lấn không ngã qua. Lan can thấp, có thanh ngang cho trẻ leo, hoặc bị tháo một đoạn để chuyển đồ đạc là rủi ro ngay cả ngày thường.
Chiếu nghỉ không bị chiếm. Chiếu nghỉ là chỗ dòng người đổi hướng và nghỉ chân; đặt tủ, chậu cây, xe đạp ở đó làm thắt cổ chai ngay khúc quanh.
Vật cản hay gặp nhất ở nhà dân, nhà trọ và quán xá
Phần lớn vật cản không nằm trong thiết kế ban đầu, mà xuất hiện dần theo thói quen sử dụng. Danh sách dưới gom những thứ gặp nhiều nhất:
- Xe máy, xe điện dựng kín lối vào tầng trệt, nhất là ban đêm khi cả nhà đã về.
- Hàng hoá, thùng các tông, bao bì chất ở hành lang và chân cầu thang của nhà ở kết hợp buôn bán.
- Tủ giày, giá phơi đồ, máy giặt đặt ở hành lang chung của nhà trọ, chung cư mini.
- Bàn ghế kê thêm ra lối đi giữa của quán ăn, quán cà phê vào giờ đông.
- Vách ngăn tạm, rèm, bình phong dựng lên để chia không gian, che mất lối ra hoặc đèn chỉ dẫn.
- Dây điện, ống nước đi nổi trên sàn hoặc vắt ngang tầm đầu trên lối đi.
- Cửa phòng, cửa tủ mở ra hành lang, khi mở hết làm hẹp lối đi.
Cách xử lý không cần quy chuẩn: lối thoát là chỗ không để gì cả. Nếu thiếu chỗ chứa đồ, giải pháp là tìm chỗ khác, không phải thu hẹp lối thoát thêm một chút.
Tự kiểm bằng thước dây và một lượt đi bộ
Bạn chỉ cần thước dây, đèn pin và điện thoại để chụp ảnh. Làm lần lượt:
- Đi từ phòng xa nhất tới cửa ra ngoài trời, đếm bước hoặc ghi thời gian. Nếu quãng đi phải vòng vèo qua phòng khác, ghi lại.
- Đo chiều rộng thông thuỷ ở chỗ hẹp nhất của hành lang, cầu thang và các cửa trên đường đi, tính cả vật nhô ra. Ghi số đo kèm ảnh.
- Ngẩng lên dọc đường đi, tìm vật treo thấp: ống, dầm, máng đèn, quạt, giá treo. Đo chiều cao tới mép dưới của vật thấp nhất.
- Nhìn xuống sàn: có bậc lẻ, gờ cửa cao, chỗ sàn lệch cốt, thảm cuộn mép không. Đánh dấu bằng ảnh.
- Đi lên xuống cầu thang chậm, đặt tay lên tay vịn suốt quãng đường, ghi chỗ tay vịn đứt hoặc lỏng, bậc nào cao thấp khác thường.
- Mang số đo và ảnh hỏi người có chuyên môn hoặc cơ quan phòng cháy nếu nghi ngờ lối đi chưa đạt, đặc biệt khi nhà đang cho thuê hoặc kinh doanh.
Lần kiểm đầu tiên thường phát hiện nhiều thứ hơn bạn nghĩ. Đừng sửa tất cả cùng lúc; ưu tiên dọn vật cản và xử lý chỗ vấp ngã trước, vì đó là việc rẻ và nhanh nhất.
Chiều dài đường thoát nạn: vì sao khoảng cách quan trọng
Khói tích tụ dưới trần rồi hạ thấp dần. Thời gian từ lúc phát hiện cháy tới lúc lớp khói xuống ngang mũi người đứng có thể chỉ vài phút ở phòng kín, trần thấp. Quy chuẩn vì vậy giới hạn quãng đường xa nhất từ một chỗ bất kỳ trong phòng hoặc trong căn hộ tới lối ra thoát nạn gần nhất, và giới hạn này chặt hơn khi công trình chứa vật liệu dễ cháy hoặc có nhiều người không quen lối.
Chiều dài được đo theo đường người đi thật, vòng qua bàn ghế, vách ngăn, chứ không phải đường chim bay. Một văn phòng mở được chia lại bằng vách kính và tủ hồ sơ có thể làm quãng đi thật dài gần gấp đôi, dù lối ra không hề dịch chuyển. Nhà trọ ngăn thêm phòng ở cuối dãy cũng tạo ra những vị trí xa lối ra hơn mức người thiết kế đã tính.
Đoạn hành lang cụt là trường hợp đặc biệt của chiều dài: người ở cuối đoạn cụt phải đi ngược về phía có thể đang có khói mới gặp được ngã rẽ. Khi bạn chọn phòng thuê hay chỗ ngồi làm việc, phòng ở đầu dãy gần cầu thang, hoặc nằm giữa hai cầu thang, luôn an toàn hơn phòng ở cuối hành lang cụt.
Khi kích thước không còn đủ vì thay đổi công năng
Kích thước lối thoát được tính cho một số người cụ thể. Nhà ống ba tầng của một gia đình năm người có cầu thang hẹp vẫn ổn; cũng nhà đó chia thành mười phòng trọ cho hai mươi người, hoặc tầng trệt thành quán ăn ba chục chỗ, thì cùng cầu thang đó phải gánh gấp nhiều lần số người. Không có gì trong nhà thay đổi, nhưng lối thoát đã thiếu.
Đây là lý do khi chuyển nhà ở sang cho thuê, kinh doanh, người chủ nên hỏi lại yêu cầu phòng cháy áp dụng cho công năng mới. Thủ tục và điều kiện phòng cháy của cơ sở kinh doanh là phần việc riêng, không nằm trong bài này, nhưng câu hỏi về kích thước lối thoát nên được đặt ra ngay từ lúc tính chuyện chia phòng, kê bàn, chứ không phải sau khi đã cải tạo xong.
Ở chiều ngược lại, người thuê cũng có thể dùng logic này để đánh giá trước khi ký hợp đồng. Hỏi xem toà nhà có bao nhiêu phòng, bao nhiêu người ở, rồi nhìn cầu thang và lối ra tầng trệt. Một cầu thang hẹp, một cửa cuốn tầng trệt phục vụ vài chục người là dấu hiệu rõ ràng rằng lối thoát không theo kịp số người, dù chủ nhà có giới thiệu thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Hành lang nhà trọ phải rộng tối thiểu bao nhiêu?
Quy chuẩn có mức tối thiểu cho chiều rộng thông thuỷ, phụ thuộc loại công trình và số người phải thoát qua, và có thể thay đổi giữa các lần sửa đổi. Bài không ghi con số cứng; bạn nên hỏi cơ quan phòng cháy địa phương hoặc người thiết kế để được đối chiếu đúng bản hiện hành cho trường hợp của mình.
Thang xoắn ốc có được dùng làm thang thoát nạn không?
Quy chuẩn hạn chế dùng thang xoắn ốc và thang có bậc rẻ quạt làm thang thoát nạn, chỉ cho phép trong một số trường hợp ít người theo điều kiện cụ thể. Với nhà nhiều người dùng chung, thang xoắn hẹp thường không thể là lối thoát chính.
Có được để xe máy ở hành lang tầng trệt nếu vẫn chừa lối đi không?
Lối đi còn lại phải đủ chiều rộng thông thuỷ theo yêu cầu và xe không được là nguồn cháy ngay trên đường thoát. Xe máy, xe điện chứa xăng và pin, dựng sát lối ra là rủi ro kép. Tốt nhất bố trí chỗ để xe tách khỏi đường thoát và có ngăn cách.
Hành lang cụt là gì và vì sao nguy hiểm?
Hành lang cụt là đoạn hành lang chỉ thông về một phía. Người ở cuối đoạn cụt chỉ có một hướng đi, và nếu khói xuất hiện ở phía đó thì họ bị kẹt. Quy chuẩn giới hạn chiều dài đoạn hành lang cụt vì lý do này.
Một bậc lẻ giữa hành lang có sao không?
Có. Bậc lẻ hoặc chênh cốt nhỏ là chỗ người vấp ngã nhiều nhất khi đi vội trong bóng tối hoặc khói, vì mắt không nhận ra. Quy chuẩn hạn chế các chênh cốt kiểu này trên đường thoát nạn; nếu phải có, nên làm dốc thoải hoặc đánh dấu rõ và có chiếu sáng.
Vật treo thấp trên lối đi có cần xử lý không?
Nên xử lý. Chiều cao thông thuỷ trên đường thoát có mức tối thiểu để người đi không va đầu khi vội. Ống nước, máng đèn, giá treo đồ ngang tầm đầu ở chiếu nghỉ, hành lang nên được nâng lên, dời đi hoặc bọc và đánh dấu rõ.