Hệ thống chỉ dẫn thoát nạn và chiếu sáng sự cố có hai việc: cho người biết lối ra ở hướng nào, và cho người nhìn thấy đường đi khi điện lưới đã tắt. Quy chuẩn an toàn cháy và tiêu chuẩn quốc gia riêng về loại đèn này yêu cầu chúng có ở cửa ra, chỗ đổi hướng, cầu thang và các vị trí người dễ lạc, với nguồn điện dự phòng tự động bật khi mất điện.
Bài này không bàn chọn mua đèn loại nào mà tập trung vào câu hỏi của người dùng và người quản lý: chỗ nào cần có, nhìn thế nào để biết đặt đúng hay sai, và kiểm tra ra sao để chắc đèn còn sáng đúng lúc cần. Thông số như độ rọi, thời gian duy trì tối thiểu được quy định theo loại công trình trong văn bản hiện hành, bạn đối chiếu khi cần độ chính xác.
Hai thứ khác nhau hay bị gọi chung là "đèn exit"
Đèn chỉ dẫn thoát nạn là đèn có hình người chạy về phía cửa, mũi tên chỉ hướng, thường màu xanh lá trên nền sáng hoặc ngược lại. Nó trả lời câu hỏi "đi hướng nào". Đèn này luôn sáng trong lúc bình thường và tiếp tục sáng bằng nguồn dự phòng khi mất điện.
Đèn chiếu sáng sự cố là đèn rọi sáng sàn, bậc thang, lối đi khi điện lưới mất. Nó trả lời câu hỏi "nhìn thấy đường không". Loại phổ biến có hai bóng hướng xuống, gắn trên tường hành lang và cầu thang, bình thường tắt, chỉ bật khi mất điện.
Một hành lang chỉ có đèn chỉ dẫn mà không có chiếu sáng sự cố thì người ta biết hướng nhưng vấp ngã trên đường. Một cầu thang có chiếu sáng nhưng không có chỉ dẫn thì người ta thấy đường nhưng có thể đi lạc xuống tầng hầm. Vì vậy quy chuẩn yêu cầu cả hai, bố trí phối hợp với nhau dọc theo đường thoát nạn.
Ngoài hai loại trên, nhiều toà nhà còn có chiếu sáng sự cố cho khu vực cần tiếp tục làm việc khi mất điện như phòng điều khiển, phòng máy bơm chữa cháy, phòng trực. Đó là chuyện của người vận hành; với người ở và người làm, hai loại cần nhận ra là đèn chỉ hướng và đèn rọi đường.
Những vị trí thường phải có chỉ dẫn và chiếu sáng
Theo nguyên lý của quy chuẩn và tiêu chuẩn về chiếu sáng sự cố, các vị trí sau thường phải được bố trí. Số lượng, khoảng cách cụ thể tuỳ loại công trình:
- Phía trên mỗi lối ra thoát nạn, kể cả cửa vào buồng thang bộ và cửa ra ngoài trời ở tầng trệt.
- Mỗi chỗ đổi hướng trên hành lang, nơi người đi thẳng sẽ không còn nhìn thấy lối ra phía trước.
- Chỗ giao nhau của các hành lang, để người đứng ở ngã ba biết rẽ hướng nào.
- Trong buồng thang bộ, ở từng chiếu nghỉ, và đặc biệt ở tầng thoát ra ngoài để người không đi tiếp xuống hầm.
- Chỗ có chênh cốt, bậc lẻ, dốc trên lối đi, nơi người dễ vấp nếu không nhìn thấy sàn.
- Gần thiết bị chữa cháy, nút báo cháy, tủ điện để người tìm thấy chúng khi mất điện.
- Gian phòng lớn, đông người như hội trường, nhà hàng, xưởng, để tránh hoảng loạn khi tối hẳn.
Ở nhà ở riêng lẻ, không phải mọi vị trí trên đều bắt buộc, nhưng một đèn sự cố ở cầu thang và một ở lối ra tầng trệt là bổ sung nhỏ mà hữu ích cho mọi gia đình. Đèn loại cắm ổ điện, tự sáng khi mất điện, đặt ở chân cầu thang cũng là lựa chọn đơn giản cho nhà chưa đi dây riêng.
Đặt đúng chỗ nhưng sai cách: lỗi hay gặp
Bị che khuất. Đèn chỉ dẫn bị biển quảng cáo, rèm, cây cảnh, vách trang trí, máng điều hoà che mất. Từ hướng người đi tới không nhìn thấy đèn thì đèn coi như không có.
Chỉ sai hướng. Sau khi cải tạo, ngăn lại phòng, chuyển cửa, mũi tên vẫn chỉ về lối cũ đã bị bịt. Đây là lỗi nguy hiểm hơn cả không có đèn, vì nó dẫn người vào ngõ cụt.
Đặt quá cao trong không gian dễ tụ khói. Khói tích dưới trần, đèn đặt sát trần sẽ bị khói che sớm. Ở một số nơi, chỉ dẫn được bổ sung ở thấp gần sàn để người bò trong khói vẫn nhìn thấy.
Chiếu sáng sự cố chỉ có ở hành lang, không có ở cầu thang. Cầu thang là chỗ người dễ ngã nhất khi tối, nhưng lại hay bị bỏ sót vì bình thường "đã có đèn cầu thang". Đèn thường tắt khi mất điện; cần đèn sự cố riêng.
Nguồn dự phòng hỏng mà không ai biết. Đèn chỉ dẫn vẫn sáng lúc có điện, trông rất ổn, nhưng ắc quy bên trong đã chai. Khi mất điện, đèn tắt sau vài giây. Lỗi này chỉ phát hiện được bằng cách thử.
Nguồn điện dự phòng: các cách cấp điện thường gặp
Đèn sự cố và đèn chỉ dẫn phải sáng khi mất điện lưới, nên chúng cần nguồn riêng. Bảng so sánh các cách phổ biến ở mức nguyên lý:
| Cách cấp nguồn | Ưu điểm | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| Ắc quy tích hợp trong từng đèn | Lắp đơn giản, không cần đi dây riêng, hợp nhà nhỏ | Ắc quy chai theo thời gian, phải thử định kỳ từng đèn |
| Nguồn ắc quy tập trung cho cả hệ | Dễ quản lý, kiểm tra một chỗ | Dây dẫn tới đèn phải được bảo vệ chống cháy để không đứt giữa chừng |
| Máy phát dự phòng | Cấp điện lâu, cho nhiều thiết bị | Có khoảng trễ khi khởi động; thường vẫn cần ắc quy cho đèn sự cố |
| Biển, vạch phát quang không dùng điện | Không phụ thuộc nguồn, bổ sung tốt ở thấp gần sàn | Cần được chiếu sáng để "nạp" ánh sáng; chỉ là lớp bổ sung, không thay đèn |
Thời gian đèn phải duy trì sau khi mất điện được quy định theo loại công trình. Khi nghiệm thu, đơn vị thi công sẽ thử; khi sử dụng, trách nhiệm kiểm tra định kỳ thuộc về chủ nhà, chủ cơ sở hoặc ban quản lý.
Mức tối thiểu nên có ở nhà trọ, quán và văn phòng nhỏ
Cơ sở nhỏ thường không có hồ sơ thiết kế chiếu sáng sự cố bài bản, đèn được lắp rải rác theo kinh nghiệm của thợ điện. Yêu cầu cụ thể cho từng loại cơ sở do văn bản hiện hành và cơ quan phòng cháy xác định; còn theo nguyên lý, một nhà trọ nhiều tầng nên có ít nhất đèn chỉ dẫn ở mỗi cửa vào cầu thang và cửa ra tầng trệt, đèn chiếu sáng sự cố ở mỗi chiếu nghỉ và mỗi đoạn hành lang, và một đèn ở khu để xe nơi hay phát sinh cháy.
Quán ăn, quán cà phê nhiều tầng cần chú ý hơn vì khách không quen lối, lại hay dùng ánh sáng mờ để tạo không khí. Lối ra ở tầng trên, cầu thang phụ dẫn xuống bếp, cửa sau ra hẻm đều phải được chỉ dẫn rõ, không bị đèn trang trí lấn át. Văn phòng nhỏ trong nhà phố thì cần chỉ dẫn ở chỗ hành lang đổi hướng và ở cầu thang, vì người làm việc buổi tối hay ở lại một mình.
Nguyên tắc chung khi tự rà là đặt mình vào vị trí người lạ, giữa đêm, mất điện: từ bất kỳ chỗ nào trong nhà, có nhìn thấy dấu hiệu tiếp theo dẫn ra ngoài không, và có nhìn thấy sàn dưới chân không.
Tự kiểm hệ đèn mỗi tháng
Việc kiểm tra không cần thợ. Chọn một buổi tối, cầm theo điện thoại để ghi chép và làm theo trình tự:
- Đi dọc đường thoát nạn từ phòng xa nhất tới cửa ra ngoài, nhìn xem từ mỗi vị trí có thấy đèn chỉ dẫn tiếp theo không. Chỗ nào "mất dấu", ghi lại.
- Kiểm hướng mũi tên trên từng đèn có khớp với đường đi thật hiện nay không, nhất là sau khi cải tạo.
- Nhấn nút thử trên từng đèn, nếu có. Đèn sự cố phải bật sáng, đèn chỉ dẫn phải chuyển sang nguồn dự phòng mà không tắt.
- Định kỳ vài tháng một lần, ngắt cầu dao cấp cho mạch đèn trong một khoảng thời gian, đi kiểm xem đèn nào tắt sớm. Báo trước cho người trong nhà để tránh hoảng.
- Ghi lại đèn hỏng, đèn yếu, đèn bị che, rồi thay hoặc sửa. Lưu sổ kiểm tra với ngày tháng để lần sau so sánh.
Ở nhà trọ và cơ sở kinh doanh, sổ kiểm tra đơn giản như vậy cũng là bằng chứng bạn đã thực hiện trách nhiệm duy trì hệ thống, có ích khi đoàn kiểm tra đến.
Chỉ dẫn không chỉ là đèn: sơ đồ và lời dặn
Đèn chỉ dẫn hữu ích nhất với người không quen nơi đó. Với người ở lâu, thứ giúp họ thoát nhanh là đã biết sẵn lối thứ hai nằm ở đâu. Ở khách sạn, nhà nghỉ, nhà trọ, sơ đồ thoát nạn dán sau cửa phòng và một câu dặn lúc nhận phòng bổ sung cho đèn chỉ dẫn những thông tin mà một mũi tên không nói được: phòng mình ở đâu so với hai cầu thang, điểm tập kết ở đâu.
Ở gia đình, chỉ dẫn là thói quen: cả nhà biết đèn pin cất ở đâu, đã từng đi thử lối ra trong bóng tối, trẻ biết không đi thang máy khi cháy. Phần lập phương án và diễn tập có bài riêng trong danh mục khác; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng đèn sự cố chỉ là một phần của việc "biết đường ra", không phải toàn bộ.
Khi có cháy thật, việc đầu tiên vẫn là báo động và gọi 114. Đèn chỉ dẫn giúp bạn ra ngoài; lực lượng chữa cháy cần được báo sớm để vào trong.
Một lưu ý cuối: trong khói dày, đèn ở cao sẽ mờ dần trước. Khi đã phải cúi thấp hoặc bò, hãy dùng tay men theo tường về phía lối ra mà bạn đã ghi nhớ từ trước, thay vì đứng dậy tìm đèn. Đó là lý do việc đi thử lối ra khi còn bình thường có giá trị hơn bất kỳ chiếc đèn nào.
Câu hỏi thường gặp
Đèn exit và đèn sự cố khác nhau thế nào?
Đèn exit, hay đèn chỉ dẫn thoát nạn, cho biết hướng tới lối ra và luôn sáng. Đèn chiếu sáng sự cố rọi sáng lối đi khi mất điện, bình thường thường tắt. Hai loại bổ sung cho nhau: một cái chỉ hướng, một cái giúp nhìn thấy đường.
Đèn sự cố phải sáng bao lâu khi mất điện?
Thời gian tối thiểu được quy định theo loại công trình trong văn bản hiện hành và tiêu chuẩn quốc gia về đèn chiếu sáng sự cố, chỉ dẫn thoát nạn. Bài không ghi con số cứng; điều quan trọng với người dùng là thử định kỳ xem đèn có duy trì được như yêu cầu hay đã chai ắc quy.
Nhà ở gia đình có bắt buộc lắp đèn sự cố không?
Không phải mọi nhà ở riêng lẻ đều bắt buộc, tuỳ quy mô và việc có kết hợp kinh doanh. Tuy vậy, một đèn sự cố ở cầu thang và một ở lối ra tầng trệt giúp cả nhà đi lại an toàn khi mất điện ban đêm, kể cả khi không có cháy.
Biển phát quang có thay được đèn chỉ dẫn không?
Không thay được hoàn toàn. Vật liệu phát quang cần được chiếu sáng trước để tích ánh sáng và độ sáng giảm dần theo thời gian. Chúng là lớp bổ sung tốt, đặc biệt dán thấp gần sàn hoặc ở mép bậc thang, nhưng không thay được đèn có nguồn dự phòng.
Ai chịu trách nhiệm kiểm tra đèn sự cố ở chung cư?
Thường là ban quản lý vận hành toà nhà theo hợp đồng với ban quản trị, trong khuôn khổ trách nhiệm phòng cháy của cơ sở. Cư dân thấy đèn hỏng, bị che hoặc chỉ sai hướng nên báo ban quản lý bằng văn bản hoặc tin nhắn để có dấu vết.
Đèn chỉ dẫn chỉ sai hướng sau khi sửa nhà thì sao?
Cần sửa ngay, vì đèn chỉ sai hướng dẫn người vào ngõ cụt, nguy hiểm hơn cả không có đèn. Khi cải tạo có thay đổi lối đi, hãy rà lại toàn bộ đèn chỉ dẫn và chiếu sáng sự cố, và hỏi người có chuyên môn nếu thay đổi lớn.