Khi quần áo bắt lửa, hãy làm đúng ba việc: dừng lại ngay, đừng chạy; nằm xuống đất, hai tay che mặt; lăn qua lăn lại cho tới khi lửa tắt. Chạy làm gió thổi vào lửa, khiến lửa to hơn và leo lên mặt. Nằm xuống giữ cho lửa không bốc thẳng lên đầu, còn lăn ép lửa vào mặt đất để nó thiếu không khí mà tắt. Khi lửa đã tắt, làm mát vùng bỏng bằng nước sạch mát và gọi giúp đỡ y tế.
Quần áo bắt lửa không chỉ xảy ra trong đám cháy nhà. Nó xảy ra khi nấu bếp gas với áo tay rộng, khi đốt rác, đốt lá ngoài vườn, khi đứng gần bếp than, khi xăng bắn vào người. Bài này giải thích vì sao ba động tác kia hiệu quả, cách làm khi không có chỗ nằm, cách giúp người khác đang cháy quần áo, việc làm ngay sau khi lửa tắt và những thói quen nên bỏ.
Vì sao không được chạy
Phản xạ đầu tiên khi thấy lửa trên người là chạy, vừa vì đau vừa vì muốn tìm nước. Nhưng lửa cần ô-xy, và chạy chính là quạt thêm không khí vào lửa. Ngọn lửa trên vạt áo, ống quần sẽ to ra, bốc lên phía trên vì không khí nóng đi lên, và chỉ trong vài giây có thể chạm tới cổ, tóc và mặt.
Đứng yên mà vẫn thẳng người cũng chưa đủ. Khi bạn đứng, lửa ở phần dưới quần áo vẫn leo dần lên, đi qua ngực về phía mặt. Đường thở và mắt là những chỗ bị thương nặng nhất khi hít phải khí nóng và lửa. Đó là lý do bước thứ hai là nằm xuống: khi nằm ngang, lửa không còn đường đi thẳng lên mặt nữa.
Việc tìm nước cũng nên bỏ ra khỏi đầu. Vòi nước gần nhất có thể cách vài chục bước, đủ để vết bỏng sâu thêm nhiều. Lăn trên mặt đất ngay chỗ bạn đứng dập lửa nhanh hơn chạy đi tìm bất cứ thứ gì.
Ba động tác, làm cho đúng
Ba động tác này được dạy cho trẻ em ở nhiều nước từ tuổi mẫu giáo. Người lớn cũng cần tập ít nhất một lần, vì trong lúc hoảng, cơ thể chỉ làm được những gì đã từng làm.
- Dừng lại. Đứng yên ngay tại chỗ. Không chạy, không vung tay đập lửa.
- Nằm xuống. Hạ người xuống đất, nằm ngang. Hai bàn tay úp lên mặt để che mắt, mũi, miệng; khuỷu tay ép vào ngực.
- Lăn tròn. Lăn qua bên này rồi lăn lại bên kia, nhiều lần, ép phần quần áo đang cháy xuống đất. Lăn cho tới khi chắc chắn lửa đã tắt hết.
- Kiểm lại. Khi dừng lăn, nhìn lại quần áo, tóc. Còn tàn lửa thì lăn tiếp hoặc dùng tay đè lên bằng vải dày.
- Làm mát. Đi tới chỗ có nước sạch, cởi bỏ đồ trang sức, đồng hồ và phần quần áo không dính vào da ở vùng bỏng, làm mát vết bỏng bằng nước mát.
Che mặt bằng tay là chi tiết hay bị quên. Hai bàn tay có thể bị bỏng nhẹ, nhưng chúng bảo vệ mắt và đường thở, những thứ khó chữa hơn nhiều.
Khi không có chỗ để nằm xuống
Trong bếp chật. Bếp nhỏ ở nhà ống, nhà trọ thường không đủ chỗ để lăn. Ra khỏi bếp một hai bước tới chỗ trống gần nhất rồi nằm, không cố lăn giữa bếp đang cháy và bình gas.
Trên xe máy hoặc gần xe. Dừng xe, rời khỏi xe, nằm xuống mặt đường hay vỉa hè cách xa xe, lăn. Không ngồi lại trên yên cố dập bằng tay.
Ở chỗ có chăn, thảm dày. Trùm kín phần đang cháy bằng chăn chống cháy hoặc chăn len, thảm dày (không phải vải tổng hợp mỏng), vẫn nằm xuống và lăn. Chăn tự nó không đủ nếu bạn đứng thẳng.
Khi chỉ lửa ở một ống tay áo. Ép chặt ống tay vào người, vào tường hoặc đè bằng vải dày; vẫn nên ngồi thấp xuống để lửa không leo lên mặt.
Khi đang ở cầu thang hay chỗ cao. Đừng lăn trên cầu thang vì dễ ngã. Ngồi xuống ngay, ép lưng và phần cháy vào tường, che mặt và gọi người giúp trùm chăn hay đè lửa.
Giúp người đang bị cháy quần áo
Người đang cháy thường hoảng và chạy. Việc của bạn là làm họ dừng lại và đưa họ xuống đất, mà không để chính mình bị bén lửa theo.
- Hô to và rõ: "Dừng lại! Nằm xuống! Lăn!". Câu ngắn dễ lọt tai hơn mọi lời giải thích.
- Nếu họ vẫn chạy, chặn lại và kéo họ xuống, càng nhanh càng tốt. Đến gần từ phía không có lửa.
- Trùm bằng chăn nếu có: cầm chăn che trước người mình như tấm khiên, trùm từ vai xuống chân, ép sát để lửa tắt. Không trùm kín mặt người bị cháy trong thời gian dài.
- Không dùng tay không đập lửa trên người khác nếu có vật khác. Dùng chăn, áo khoác dày, thảm.
- Không dùng bình chữa cháy phun thẳng vào mặt. Nếu buộc phải dùng bình, phun vào phần thân dưới đang cháy, tránh mặt.
- Gọi 115 cho người bị bỏng, gọi 114 nếu lửa đang cháy lan ra đồ vật xung quanh.
Ngay sau khi lửa tắt: làm mát và chờ y tế
Làm mát vết bỏng bằng nước sạch, mát (không phải nước đá) là việc quan trọng nhất trong sơ cứu bỏng lửa. Các hướng dẫn sơ cứu phổ biến hiện nay khuyến nghị cho nước mát chảy liên tục lên vết bỏng trong khoảng hai mươi phút. Việc làm mát giúp giảm độ sâu của vết bỏng, giảm đau, và có ích nhất khi làm càng sớm càng tốt.
Trong lúc làm mát, tháo nhẫn, vòng, đồng hồ ở vùng bỏng trước khi sưng lên. Cởi hoặc cắt phần quần áo bị cháy, trừ chỗ đã dính chặt vào da; chỗ dính thì để nguyên, không bóc ra. Sau khi làm mát, che vết bỏng lỏng bằng màng bọc thực phẩm sạch hoặc vải sạch không xơ, giữ ấm phần cơ thể còn lại để người bị bỏng không bị lạnh run, nhất là trẻ nhỏ.
Người bị bỏng ở mặt, cổ, bàn tay, bàn chân, vùng kín, bỏng diện rộng, bỏng sâu, hoặc có dấu hiệu hít khói (khàn tiếng, ho, muội quanh mũi miệng, khó thở) cần được đưa tới cơ sở y tế ngay. Phần sơ cứu bỏng chi tiết nằm ở các trang chuyên về sơ cứu; ở đây chỉ nhắc những việc gắn liền với lúc thoát khỏi lửa.
Những việc không được làm
Các mẹo dân gian về bỏng vẫn còn phổ biến ở nhiều gia đình. Dưới đây là những thứ nên bỏ, kể cả khi người bên cạnh khuyên nhiệt tình.
- Chườm nước đá hay đá viên trực tiếp lên vết bỏng: dễ làm tổn thương da thêm.
- Bôi kem đánh răng, nước mắm, mỡ, dầu ăn, lòng trắng trứng, bột: giữ nhiệt lại và dễ nhiễm trùng.
- Chọc vỡ bọng nước.
- Bóc phần vải đã dính vào da.
- Cho người bị bỏng nặng uống rượu để "đỡ đau".
- Tự bôi thuốc mỡ không rõ loại trước khi được nhân viên y tế xem.
- Chạy đi tìm nước khi quần áo vẫn đang cháy.
Nếu không chắc vết bỏng nặng hay nhẹ, xem như nặng và đưa đi khám. Bỏng ở trẻ nhỏ và người già luôn cần được nhân viên y tế đánh giá.
Lý do chung của danh sách trên rất đơn giản: vết bỏng cần được làm mát và giữ sạch, mọi thứ giữ nhiệt lại hoặc đưa vi khuẩn vào đều làm hại thêm. Nước sạch, mát, chảy liên tục là thứ đơn giản nhất và hiệu quả nhất mà nhà nào cũng có.
Những tình huống quần áo bắt lửa hay gặp
Phần lớn ca quần áo bắt lửa trong đời sống không xảy ra giữa đám cháy lớn mà ở những việc thường ngày. Bảng dưới gom các tình huống hay gặp, vì sao lửa bén và việc nên làm khác đi.
| Tình huống | Vì sao lửa dễ bén | Nên làm |
|---|---|---|
| Nấu ăn bằng bếp gas | Ống tay áo rộng, khăn, tóc dài lướt qua ngọn lửa khi với lấy đồ | Xắn tay áo, buộc tóc, để gia vị ở chỗ không phải với qua bếp |
| Bếp than, bếp củi | Than bắn tàn lửa, quạt mạnh làm lửa bùng | Đứng chếch sang bên, không cúi sát mặt vào bếp khi thổi, quạt |
| Đốt rác, đốt lá ngoài vườn | Gió đổi chiều, lửa bốc theo vạt áo | Đứng đầu gió, đống đốt nhỏ, có xô nước sẵn bên cạnh |
| Mồi lửa bằng xăng, dầu | Hơi xăng lan rộng, bén lửa cả vùng quanh người | Không bao giờ dùng xăng để mồi lửa |
| Nến, đèn dầu khi mất điện | Áo, rèm chạm ngọn lửa trong bóng tối | Dùng đèn pin, đèn sạc thay nến; đặt nến xa vải |
| Thoát qua chỗ đang cháy | Vạt áo quệt qua lửa khi chạy | Không băng qua lửa; nếu bén lửa, dừng lại, nằm xuống, lăn |
Phòng từ trước: quần áo, tóc và thói quen gần lửa
Phần lớn tai nạn quần áo bắt lửa trong gia đình đến từ những việc rất bình thường: nấu ăn trên bếp gas với áo tay rộng, khăn choàng dài, tóc dài xoã; cúi người qua ngọn lửa đang cháy để lấy đồ ở phía sau bếp; đốt rác, đốt lá ngoài vườn; dùng xăng hay dầu để mồi lửa bếp than. Những thói quen này thay đổi được.
Khi nấu, xắn hoặc mặc áo tay gọn, buộc tóc, không vắt khăn lau lên vai. Đặt gia vị, dầu ăn ở chỗ không phải với qua bếp đang cháy. Không dùng xăng để mồi lửa trong bất kỳ trường hợp nào; hơi xăng bay ra rộng hơn bạn tưởng và bén lửa từ xa. Vải tổng hợp mỏng như ni lông, polyester khi cháy thường chảy ra và dính vào da, gây bỏng sâu hơn; khi làm việc gần lửa, ưu tiên vải cotton dày.
Với trẻ em, dạy ba động tác "dừng lại, nằm xuống, lăn" như một bài tập vận động trên thảm, kèm câu hô vui. Trẻ học bằng cơ thể nhanh hơn bằng lời. Đồng thời dạy trẻ không nghịch bật lửa, diêm, nến, và báo người lớn khi thấy lửa ở chỗ lạ.
Câu hỏi thường gặp
Nên lăn trong bao lâu?
Lăn qua lăn lại cho tới khi chắc chắn lửa đã tắt hoàn toàn, thường là vài lần lăn qua lăn lại. Sau khi dừng, nhìn lại quần áo và tóc; nếu còn đốm cháy âm ỉ thì lăn tiếp hoặc dùng vải dày đè lên. Đừng đứng dậy vội khi chưa kiểm.
Có nên dội nước lên người đang cháy quần áo?
Nếu có sẵn một xô nước ngay tại chỗ thì dội được, vì nước dập lửa trên vải và làm mát luôn vết bỏng. Nhưng không để người đang cháy chạy đi tìm nước, và không dội nước khi lửa liên quan đến dầu mỡ nóng hay thiết bị điện đang có điện. Nằm xuống và lăn luôn là bước đầu tiên.
Làm mát vết bỏng bao lâu là đủ?
Các hướng dẫn sơ cứu phổ biến khuyến nghị cho nước mát sạch chảy lên vết bỏng khoảng hai mươi phút, càng sớm càng tốt. Với trẻ nhỏ hay vết bỏng rộng, chú ý giữ ấm phần còn lại của cơ thể để tránh bị lạnh. Không dùng nước đá.
Áo khoác dày có giúp dập lửa trên người khác không?
Có thể dùng nếu là vải dày, không phải vải tổng hợp mỏng dễ chảy. Cầm áo che trước người mình, trùm và ép lên phần đang cháy, đồng thời đưa người bị cháy nằm xuống. Chăn chống cháy là lựa chọn tốt hơn nếu nhà bạn có sẵn ở gần bếp.
Trẻ nhỏ có học được ba động tác này không?
Được, và nên học. Trẻ mẫu giáo đã có thể tập dừng lại, nằm xuống, che mặt và lăn trên thảm như một bài vận động. Tập vài lần trong năm, mỗi lần vài phút, kèm lời giải thích ngắn rằng chạy làm lửa to hơn. Không dùng lửa thật khi tập.
Bỏng nhẹ có cần đi khám không?
Vết đỏ nhỏ, không phồng, không ở mặt, tay, chân hay vùng kín ở người lớn khoẻ mạnh thường có thể theo dõi tại nhà sau khi đã làm mát. Nhưng phồng rộp, đau nhiều, vùng bỏng to, bỏng ở trẻ nhỏ và người già, hoặc có hít khói thì nên đi khám để được đánh giá.