Trước khi mở bất kỳ cánh cửa nào khi nghi có cháy, hãy kiểm ba điểm bằng mu bàn tay: khe dưới chân cửa (có khói luồn vào không), mặt cửa từ dưới lên trên, và tay nắm kim loại. Cửa và tay nắm nguội, không có khói: mở hé, đứng nép sau cánh cửa, nhìn ra rồi mới đi. Cửa nóng hoặc khói đang luồn qua khe: đừng mở, đây không còn là đường ra của bạn.
Sờ cửa là kỹ năng được dạy ở hầu hết các buổi tập huấn thoát nạn, nhưng ít người biết vì sao phải làm theo đúng thứ tự đó, mở hé thế nào cho an toàn, và làm gì khi cửa nóng. Bài này đi từ lý do phía sau, các bước kiểm, cách mở, cách đọc tình hình bên kia cửa, cho tới cánh cửa mà bạn nên đóng lại sau lưng mình khi đã đi ra.
Vì sao phải kiểm cửa trước khi mở
Khi một căn phòng hay hành lang đang cháy, lớp khói và khí nóng dồn lên phần trên, nhiệt độ có thể rất cao trong khi bên này cánh cửa bạn vẫn thấy bình thường. Cánh cửa đóng đang làm đúng việc của nó: giữ khói, nhiệt và lửa ở bên kia. Mở nó ra là bỏ đi lớp bảo vệ duy nhất đang có.
Nguy hiểm thứ hai đến từ không khí. Đám cháy trong một không gian kín có thể đã dùng gần hết ô-xy và đang âm ỉ, đầy khí cháy chưa đốt hết. Khi cửa mở, không khí mới tràn vào, và lửa có thể bùng lên rất nhanh về phía cửa, tức là về phía người vừa mở. Lực lượng chữa cháy được huấn luyện riêng để mở những cánh cửa như thế; người thường thì không.
Vì vậy câu hỏi đặt ra trước mỗi cánh cửa là: phía bên kia có phải là đường ra an toàn hơn chỗ mình đang đứng hay không. Ba điểm kiểm chỉ là cách trả lời câu hỏi đó trong mười giây, khi không nhìn xuyên qua cửa được.
Kiểm ba điểm, theo đúng thứ tự
Làm với mu bàn tay, không dùng lòng bàn tay. Mu bàn tay nhạy với nhiệt hơn, và nếu bị bỏng thì lòng bàn tay vẫn còn để bám, mở chốt, dắt người.
- Nhìn khe dưới chân cửa. Cúi xuống nhìn và ngửi: có khói luồn vào, có ánh sáng chập chờn màu cam phía bên kia không. Khói đang đẩy qua khe là dấu hiệu bên kia đã nhiều khói, áp lực đang đẩy nó về phía bạn.
- Đặt mu bàn tay lên mặt cửa, bắt đầu từ thấp, đưa dần lên cao. Phần trên cửa nóng hơn hẳn phần dưới cho thấy lớp khói nóng đang nằm sát trần bên kia.
- Chạm nhanh vào tay nắm. Tay nắm kim loại dẫn nhiệt tốt, nếu nóng tức là phía bên kia rất nóng. Chạm nhẹ, nhanh, không nắm chặt.
- Nghe. Áp tai gần cửa (không áp sát nếu cửa ấm): tiếng lách tách, tiếng gió hút, tiếng vật rơi là dấu hiệu lửa ở gần.
- Quyết định. Cả ba điểm nguội, không khói, không tiếng động lạ: chuẩn bị mở hé. Một trong ba điểm có vấn đề: không mở, chuyển sang phương án ở lại hoặc lối khác.
Toàn bộ việc này mất khoảng mười giây. Đừng bỏ qua vì vội: mười giây ấy rẻ hơn rất nhiều so với một cánh cửa mở nhầm.
Mở hé đúng cách khi cửa nguội
Đứng nép một bên, không đứng chính diện. Đứng phía bản lề hoặc phía sau cánh cửa, để nếu có khói nóng phụt ra thì nó đi qua chỗ trống chứ không thẳng vào mặt bạn.
Chèn chân hoặc vai vào cánh cửa. Giữ cánh cửa bằng vai hoặc bàn chân để có thể đóng lại ngay. Với cửa mở vào phía bạn, đặt chân chặn sau cánh để nó không bật mở rộng.
Mở một khe nhỏ trước. Chỉ mở khoảng vài phân, hạ thấp người, nhìn và cảm nhận luồng không khí. Không khí nóng hay khói đẩy vào thì đóng lại ngay.
Nhìn cả trên cao lẫn dưới thấp. Hành lang trông trong ở dưới nhưng có lớp khói đen sát trần nghĩa là khói đang dày lên. Đi được, nhưng phải đi thấp và nhanh.
Nếu ổn, đi ra và đóng cửa lại sau lưng. Đóng chứ không khoá. Cánh cửa đóng giúp những người còn trong phòng khác có thêm thời gian, và giữ khói không tràn vào phòng bạn vừa rời đi nếu phải quay lại.
Đọc tình hình bên kia cửa và quyết định
Bảng dưới gom những gì bạn có thể gặp khi kiểm và khi mở hé, cùng việc nên làm. Đây là hướng dẫn chung; nếu đã gọi được 114, làm theo chỉ dẫn của người trực.
| Bạn thấy | Ý nghĩa | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Cửa nguội, khe không khói, hành lang trong | Đường ra đang dùng được | Đi ngay theo lối thoát đã định, đóng cửa sau lưng |
| Cửa nguội, mở hé thấy khói mỏng sát trần | Khói đang lan tới nhưng còn thấp | Đi thấp, nhanh, men tường về phía cầu thang bộ |
| Mở hé, khói đen đặc tràn vào | Hành lang đã đầy khói | Đóng cửa ngay, chèn khe, chuyển sang phương án ở lại |
| Phần trên cửa ấm, tay nắm nguội | Lớp khói nóng ở bên kia | Không mở; tìm lối khác hoặc ở lại chờ |
| Cửa nóng, tay nắm nóng | Lửa hoặc khí rất nóng ngay bên kia | Tuyệt đối không mở; ở lại, chèn khe, báo vị trí |
Nếu bạn đang ở trong một phòng có hai cửa, kiểm cả hai trước khi chọn. Cánh cửa dẫn ra ban công hay một phòng khác có cửa sổ đôi khi là lối tốt hơn cánh cửa ra hành lang.
Khi cửa nóng: biến căn phòng thành chỗ chờ
Cửa nóng nghĩa là bạn phải ở lại một thời gian. Mục tiêu bây giờ là giữ khói ngoài phòng và để người bên ngoài biết bạn ở đâu.
- Giữ nguyên cửa đóng. Nếu cửa có khoá, có thể khoá lại để không ai từ bên ngoài vô tình mở ra trong lúc hoảng.
- Chèn khe dưới chân cửa bằng khăn, chăn, quần áo, làm ướt nếu có nước. Chèn cả khe hai bên cạnh cửa nếu khói luồn qua đó.
- Bịt lỗ thông gió, khe điều hoà hay ô cửa thông với hành lang nếu có khói luồn vào.
- Gọi 114, nói rõ địa chỉ, phòng nào, tầng nào, cửa sổ hướng ra đâu, mấy người cùng bạn.
- Ra cửa sổ hoặc ban công cho người bên ngoài thấy: vẫy khăn sáng màu, ban đêm dùng đèn pin hoặc đèn điện thoại.
- Mở cửa sổ một chút để có không khí nếu bên ngoài không có khói bốc lên. Nếu khói từ tầng dưới bay lên qua cửa sổ, đóng lại.
- Ngồi thấp gần cửa sổ, không trèo ra ngoài lan can, không nhảy. Chờ lực lượng chữa cháy tiếp cận.
Việc chờ trong phòng đã đóng kín cửa là một phương án thoát nạn thật sự, không phải là bỏ cuộc. Một căn phòng có cửa đóng và cửa sổ thường giữ được người an toàn lâu hơn một hành lang đầy khói.
Cánh cửa ở từng kiểu nhà: kiểm gì thêm
Nhà ống có cầu thang hở. Cửa phòng ngủ thường là cánh cửa duy nhất giữa bạn và cầu thang, nơi khói từ tầng trệt bốc lên đầu tiên. Kiểm cửa phòng ngủ trước khi bước ra chiếu nghỉ. Nếu cửa phòng nóng ở phần trên, khói đã chiếm cầu thang; phương án của bạn lúc này là ban công, sân thượng phía trên hay ở lại trong phòng, không phải đi xuống.
Phòng trọ trong dãy nhiều phòng. Cửa phòng trọ thường mỏng, nhiều khe hở, khói lọt vào nhanh hơn cửa nhà ở. Nhìn khe dưới chân cửa là bước quan trọng nhất. Nếu dãy trọ có hành lang chung dài, mở hé để xem khói đang lan theo hướng nào trước khi chọn đi về phía cầu thang nào.
Căn hộ chung cư. Cửa căn hộ ở nhiều toà nhà là cửa chống cháy, tự đóng. Kiểm như bình thường; nếu hành lang có khói, đóng lại và theo phương án ở lại của toà nhà. Khi đi ra, để cửa tự đóng, đừng chèn mở.
Phòng khách sạn, nhà nghỉ. Bạn không quen lối đi, nên kiểm cửa càng phải kỹ. Nhớ cầm theo thẻ phòng hoặc chìa khoá khi bước ra, để nếu hành lang không đi được thì còn quay vào phòng được.
Đóng cửa sau lưng: thói quen nhỏ cứu được nhiều người
Nhiều chương trình an toàn cháy ở nước ngoài có khẩu hiệu tương tự: đóng cửa trước khi ngủ, đóng cửa sau khi đi ra. Lý do là một cánh cửa đóng tạo ra sự khác biệt rất lớn về nhiệt độ và lượng khói giữa hai bên. Ở nhà ống Việt Nam, nơi cầu thang hở chạy thẳng từ tầng trệt lên tum, cửa phòng ngủ đóng thường là thứ duy nhất ngăn khói từ cầu thang vào phòng.
Khi bạn rời phòng có cháy, đóng cửa lại để nhốt đám cháy. Khi bạn đi qua cửa vào buồng thang bộ, để cửa tự đóng sau lưng. Khi bạn rời phòng mình mà không cháy, đóng cửa lại để nếu phải quay về, căn phòng vẫn còn sạch khói. Chỉ cần đóng, không cần khoá, để lực lượng chữa cháy mở được khi kiểm tra.
Một chi tiết đi kèm: đừng chèn cửa ngăn cháy hay cửa buồng thang bằng nêm, ghế, dép cho tiện đi lại trong ngày thường. Cánh cửa bị chèn mở không làm được việc đóng sau lưng vào lúc cần.
Những lỗi hay gặp với cánh cửa khi có cháy
Các lỗi này lặp lại trong nhiều câu chuyện thoát nạn, và phần lớn xảy ra vì người ta làm theo phản xạ ngày thường.
- Mở toang cửa ngay khi ngửi thấy mùi khét để "xem cháy ở đâu".
- Dùng lòng bàn tay nắm chặt tay nắm cửa kim loại đã nóng.
- Đứng thẳng chính diện trước cửa khi mở.
- Đi ra rồi để cửa mở toang, khói tràn vào phòng còn người khác đang ở.
- Mở cửa cho gió vào phòng có cháy với ý định "cho khói thoát ra".
- Khoá trái cửa phòng ngủ và cất chìa ở chỗ khác, lúc cần không tìm thấy.
- Quay lại mở cửa phòng có cháy để kiểm tra lửa đã tắt hay chưa.
Hãy tập ba điểm kiểm cửa một lần với cả nhà, trong ngày thường, với chính cánh cửa phòng ngủ của mình. Khi đã làm bằng tay một lần, lúc cần bạn sẽ nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phải dùng mu bàn tay mà không dùng lòng bàn tay?
Mu bàn tay có da mỏng hơn, cảm nhận nhiệt nhanh hơn, giúp bạn nhận ra cửa ấm ngay cả khi chưa đủ nóng để làm bỏng. Nếu chẳng may bị bỏng, lòng bàn tay vẫn còn nguyên để bám lan can, mở chốt cửa sổ và dắt người khác, những việc rất cần trong lúc thoát nạn.
Cửa sắt, cửa nhôm kính thì kiểm thế nào?
Cửa kim loại nóng lên nhanh hơn cửa gỗ, nên chạm nhẹ và nhanh. Cửa kính có thể nhìn xuyên qua, nhưng kính đục hoặc đã ám khói thì không thấy được gì. Vẫn kiểm khe dưới và tay nắm như bình thường. Kính nóng hoặc nứt là dấu hiệu bên kia có lửa ở gần.
Nếu cửa nguội nhưng hành lang đầy khói thì sao?
Cửa nguội chỉ cho biết lửa không ở ngay bên kia, chưa cho biết hành lang thở được. Mở hé mà thấy khói đen dày từ trần xuống gần sàn thì đóng lại, chèn khe, gọi 114 và chờ trong phòng. Khói đặc trong hành lang dài nguy hiểm hơn ở lại trong một phòng kín cửa.
Chèn khe cửa bằng khăn ướt có tác dụng thật không?
Có. Khói đi vào phòng chủ yếu qua khe dưới chân cửa và các khe hở. Chèn kín bằng khăn, chăn hay quần áo, nhất là khi làm ướt, làm giảm đáng kể lượng khói lọt vào. Theo dõi chỗ chèn, nếu khói vẫn lọt thì chèn thêm lớp nữa.
Có nên khoá cửa phòng ngủ khi đi ngủ không?
Đóng cửa phòng ngủ khi ngủ là thói quen tốt vì giữ khói ngoài phòng lâu hơn. Còn khoá thì chỉ nên dùng loại khoá mở được từ bên trong chỉ bằng một thao tác, không cần chìa. Nếu phải dùng chìa, cắm sẵn chìa ở ổ phía trong hoặc treo ngay cạnh cửa, để không phải đi tìm trong bóng tối.
Cửa phòng vệ sinh có phải là chỗ trú an toàn không?
Phòng vệ sinh thường nhỏ, cửa mỏng, ít khi có cửa sổ nhìn ra đường, nên người bên ngoài khó thấy bạn. Chỉ trú ở đó khi không còn phòng nào tốt hơn. Nếu buộc phải vào, đóng cửa, chèn khe bằng khăn ướt, mở nước, gọi 114 và nói rõ vị trí.