Trường học là nơi đông người có giờ giấc cố định: hàng trăm, có khi hàng nghìn trẻ cùng ở trong vài dãy nhà suốt nhiều giờ, ra vào theo cùng một khung giờ, và cổng trường thường khoá trong giờ học để giữ an ninh. Lối thoát ở trường không chỉ là chuyện cánh cửa mà là chuyện cách tổ chức: cửa lớp mở ra đâu, hành lang có bị chiếm chỗ không, cầu thang đủ cho cả khối cùng xuống không, và ai giữ chìa khoá cổng khi cần mở gấp.
Bài này viết cho phụ huynh muốn biết con mình học ở đâu và cho người làm công tác an toàn ở trường. Mục đích là để hai bên cùng nhìn một danh sách, góp ý và sửa những chỗ đơn giản, không phải để chấm điểm hay so sánh trường. Phần tập diễn tập cho học sinh và lập phương án nằm ở danh mục phương án và diễn tập, ở đây chỉ nhắc.
Điểm khác của trường học so với các nơi đông người khác
Ở quán ăn hay trung tâm thương mại, mỗi người tự quyết định đường ra của mình. Ở trường học, trẻ em, đặc biệt là học sinh mầm non và tiểu học, không tự quyết định được. Các em đi theo cô giáo, theo nhóm lớp và theo những gì đã được tập. Điều đó vừa là lợi thế, vì trẻ đi có trật tự nếu đã tập, vừa là rủi ro, vì nếu người lớn chưa biết đường thì cả lớp chưa biết.
Thứ hai, trường học có những thời điểm cả trường cùng di chuyển: giờ ra chơi, giờ tan học, giờ chào cờ. Cầu thang và hành lang được thiết kế cho những dòng người đó; mọi thứ chiếm chỗ trên hành lang, như tủ đồ, chậu cây, xe đạp, bàn ghế hỏng, đều làm dòng người chậm lại.
Thứ ba, trường học có phòng chức năng với nguồn nguy cơ riêng: phòng thí nghiệm có hoá chất và đèn cồn, bếp ăn bán trú có gas và dầu mỡ, phòng máy tính nhiều ổ điện, thư viện nhiều giấy. Những khu vực này cần được nhìn riêng khi tính lối thoát.
Cửa lớp, cửa sổ và song sắt
Cửa lớp mở được ngay, không khoá trái khi có học sinh trong lớp. Một số lớp khoá cửa trong giờ học để giữ trật tự hoặc khi kiểm tra. Cửa có thể đóng, nhưng phải mở được ngay từ bên trong mà không cần tìm chìa.
Lớp đông nên có hai cửa ra hành lang. Nhiều phòng học có cửa trước và cửa sau. Cả hai cửa nên được dùng được; không kê tủ, bàn giáo viên hay giá sách chắn cửa sau.
Bàn ghế không kê sát chặn lối đi tới cửa. Lối đi giữa các dãy bàn và lối từ bàn cuối tới cửa nên thông. Khi số học sinh tăng, việc kê thêm bàn hay làm lối này biến mất.
Song sắt cửa sổ ở tầng cao. Song cửa sổ ở các tầng trên giữ cho trẻ không ngã, nhưng toàn bộ cửa sổ hàn kín cũng khiến lực lượng cứu nạn khó tiếp cận từ bên ngoài. Cân bằng giữa chống ngã và tiếp cận cứu nạn là việc cần người có chuyên môn tư vấn, không nên tự cắt song.
Hành lang, cầu thang và lan can: những gì nhìn thấy được
Phụ huynh đưa đón con có thể nhìn thấy nhiều điều ở hành lang và cầu thang mà không cần vào lớp. Danh sách dưới là những thứ hay gặp:
- Hành lang có bị dùng làm chỗ để tủ đồ, giá giày dép, xe đẩy, bàn ghế hỏng chồng lên nhau không.
- Cầu thang có thông thoáng, có tay vịn chắc, bậc thang có bị vỡ, trơn trượt khi mưa không.
- Đầu cầu thang và chiếu nghỉ có bị đặt chậu cây, tượng trang trí, bảng tin lớn làm hẹp lối không.
- Đèn chỉ dẫn lối ra và đèn chiếu sáng sự cố có ở các khúc rẽ hành lang và đầu cầu thang không.
- Dãy nhà dài nhiều lớp có từ hai cầu thang trở lên ở hai đầu, hay chỉ một cầu thang ở giữa.
- Cửa thông giữa các dãy nhà, cửa lên mái có bị khoá chết bằng khoá móc không.
Nếu thấy điểm đáng lo, ghi lại cụ thể (dãy nhà nào, tầng nào, thứ gì), rồi góp ý qua giáo viên chủ nhiệm hoặc ban đại diện cha mẹ học sinh. Một góp ý có địa chỉ rõ ràng dễ được xử lý hơn một lời phàn nàn chung chung.
Cổng trường khoá trong giờ học: an ninh và thoát nạn
Khoá cổng trong giờ học là cần thiết để giữ học sinh không ra ngoài tự do và người lạ không vào. Nhưng khi có sự cố, chính cánh cổng đó là đường để học sinh ra ngoài và để xe chữa cháy, xe cứu thương vào. Vấn đề không phải là khoá hay không khoá, mà là khi cần mở gấp thì mất bao lâu.
Những câu hỏi đơn giản phụ huynh có thể hỏi nhà trường: ai giữ chìa cổng chính, cổng phụ trong giờ học; nếu người giữ chìa đi vắng thì ai thay; cổng phụ có mở được từ bên trong mà không cần chìa không; xe chữa cháy vào sân trường bằng lối nào, lối đó có bị xe máy của giáo viên, phụ huynh chặn không.
Ở nhiều trường, cách làm cân bằng là dùng khoá có thể mở nhanh từ phía trong cùng người bảo vệ trực, kết hợp camera và sổ ra vào, thay cho khoá móc mà chìa nằm trong ngăn kéo phòng hành chính. Cách bố trí cụ thể phụ thuộc vào từng trường; mục tiêu chung là cổng phải mở được trong khoảng thời gian rất ngắn khi có báo động.
Phòng chức năng: nguồn nguy cơ và điểm cần nhìn
Mỗi phòng chức năng có một loại nguy cơ riêng. Bảng dưới gom những điểm cơ bản để nhà trường tự soát; phần kỹ thuật cụ thể nên do đơn vị có chuyên môn đánh giá.
| Khu vực | Nguy cơ chính | Điểm cần nhìn về lối thoát |
|---|---|---|
| Phòng thí nghiệm | Hoá chất, đèn cồn, bếp điện thí nghiệm | Cửa mở ra hành lang, không bị kệ hoá chất chắn; giáo viên nắm lối ra |
| Bếp ăn bán trú | Gas, dầu mỡ, thiết bị nhiệt | Bếp tách khỏi phòng ăn, lối thoát của nhà ăn không đi qua bếp |
| Phòng máy tính | Nhiều thiết bị, ổ cắm, dây điện | Dây không chạy ngang lối đi, không nối chồng ổ cắm |
| Thư viện | Nhiều giấy, giá sách cao | Lối giữa các giá sách đủ rộng, không chất sách ra lối đi |
| Hội trường | Đông người cùng lúc, sân khấu, rèm | Có nhiều cửa ra, không khoá cửa phụ trong buổi lễ |
| Phòng ngủ bán trú mầm non | Trẻ ngủ trưa, nệm, chăn | Cô trực biết lối ra, không kê nệm chắn cửa |
Với trường mầm non, giờ ngủ trưa là thời điểm cần tính kỹ nhất: trẻ đang ngủ, cô ít hơn trẻ, và việc đánh thức, dắt cả phòng ra ngoài cần được tập.
Giờ chào cờ, tan học, hội diễn: lúc cả trường dồn về một chỗ
Phần lớn thời gian, học sinh phân tán trong các lớp, mỗi lớp một cửa, mỗi tầng một hành lang. Nhưng có những thời điểm toàn trường dồn về một chỗ: buổi chào cờ đầu tuần ở sân, giờ tan học khi hàng trăm em cùng xuống cầu thang và ra cổng, buổi hội diễn hay lễ khai giảng trong hội trường. Đó là những lúc lối đi chịu tải nặng nhất, và nếu có sự cố đúng lúc đó, dòng người khó điều khiển nhất.
Nhà trường thường đã có cách chia luồng: khối nào xuống cầu thang nào, lớp nào ra cổng nào, giờ tan học lệch nhau vài phút giữa các khối. Phụ huynh góp phần bằng cách không đỗ xe máy, ô tô chắn cổng và lối vào sân trường lúc đón con, vì đó cũng là lối cho xe chữa cháy và xe cứu thương. Với buổi lễ trong hội trường, phụ huynh dự lễ nên ngồi theo sắp xếp, không đứng chặn cửa phụ để chụp ảnh.
Phụ huynh góp ý thế nào để được lắng nghe
Phụ huynh thường ngại góp ý về cơ sở vật chất vì sợ ảnh hưởng tới con hoặc sợ bị coi là khó tính. Cách góp ý hiệu quả là đi qua kênh chính thức: giáo viên chủ nhiệm, ban đại diện cha mẹ học sinh của lớp và của trường, hoặc buổi họp phụ huynh đầu năm. Ban đại diện cha mẹ học sinh có vai trò phối hợp với nhà trường, và một góp ý tập thể có sức nặng hơn ý kiến lẻ.
Nội dung góp ý nên cụ thể và đề xuất được: "Cầu thang dãy B tầng hai đang để tủ giày chắn một nửa lối, đề nghị chuyển sang chỗ khác", thay vì "trường không an toàn". Nếu có thể, đề xuất cách phụ huynh cùng góp sức, như hỗ trợ dọn dẹp, góp ý vị trí để đồ.
Tránh đăng ảnh trường kèm lời chỉ trích lên mạng xã hội trước khi trao đổi trực tiếp. Điều đó dễ làm cuộc nói chuyện trở thành tranh cãi và ít khi dẫn tới thay đổi. Nếu đã góp ý qua kênh chính thức mà điểm nguy hiểm rõ ràng không được xử lý, phụ huynh có thể phản ánh tới cơ quan quản lý giáo dục hoặc lực lượng phòng cháy nơi trường hoạt động.
Dạy con biết lối ra ở trường mà không làm con sợ
Trẻ không cần biết về quy chuẩn hay cửa ngăn cháy. Trẻ cần biết ba điều: khi có chuông báo hay cô bảo đi, con đi theo cô và các bạn trong lớp; con không quay lại lấy cặp, đồ chơi; ra tới sân con đứng với lớp mình để cô đếm. Những điều này được tập trong các buổi diễn tập ở trường; ở nhà, bố mẹ chỉ cần nhắc lại bằng giọng bình thường.
Có thể hỏi con một câu đơn giản khi đón con: "Lớp con ra sân bằng cầu thang nào?". Nếu con trả lời được, con đã có hình ảnh đường đi trong đầu. Nếu con không biết, đó là thông tin bạn có thể nhắc nhẹ với giáo viên.
Tránh kể cho trẻ nhỏ các câu chuyện cháy nổ có thương vong hay cho xem video đáng sợ. Mục tiêu là trẻ thấy việc đi ra theo cô là một việc quen thuộc, như xếp hàng vào lớp, chứ không phải một nỗi sợ.
Câu hỏi thường gặp
Phụ huynh có quyền yêu cầu xem phương án thoát nạn của trường không?
Phụ huynh có thể đề nghị nhà trường thông tin về cách tổ chức thoát nạn và diễn tập, thường qua ban đại diện cha mẹ học sinh hoặc buổi họp phụ huynh. Hồ sơ chi tiết của trường thuộc quản lý nội bộ, nhưng các nội dung chính như lối ra, điểm tập kết, lịch diễn tập thường được chia sẻ.
Lớp học khoá cửa trong giờ kiểm tra có sai không?
Đóng cửa để giữ yên tĩnh là bình thường. Điều cần là cửa mở được ngay từ bên trong mà không phải tìm chìa. Nếu cửa lớp phải dùng chìa mới mở được từ trong, phụ huynh có thể góp ý để nhà trường thay chốt.
Trường chỉ có một cầu thang cho cả dãy nhà nhiều tầng thì sao?
Mức độ yêu cầu phụ thuộc vào quy mô, số tầng, số người và thời điểm xây dựng, theo quy chuẩn hiện hành. Phụ huynh có thể hỏi nhà trường phương án thoát nạn cho dãy đó, và đề nghị giữ cầu thang duy nhất ấy luôn thông thoáng.
Trường mầm non tư thục trong nhà phố cần để ý gì thêm?
Nhà phố có thể chỉ một cầu thang, phòng học trên tầng cao và bếp ở tầng trệt. Phụ huynh nên hỏi trẻ nhỏ nhất học ở tầng nào, phòng ngủ trưa ở đâu, có lối thoát thứ hai không và cô trực trưa được tập dắt trẻ ra ngoài thế nào.
Có nên tự mua bình chữa cháy tặng lớp con không?
Thiết bị phòng cháy ở trường cần được bố trí theo phương án chung và kiểm tra định kỳ. Thay vì tự mua, phụ huynh nên hỏi qua ban đại diện xem trường cần hỗ trợ gì, để thứ được tặng đúng loại, đúng chỗ và có người phụ trách.
Con kể cô khoá cửa lớp bằng khoá móc thì phụ huynh nên làm gì?
Hỏi lại con cho rõ tình huống, rồi trao đổi nhẹ nhàng với giáo viên chủ nhiệm. Có thể đó là cửa phụ ít dùng. Nếu cửa ra duy nhất của lớp bị khoá trong giờ có học sinh, đề nghị nhà trường thay bằng chốt mở được từ bên trong.