Thang xoắn và thang xương cá giúp nhà ống nhỏ có thêm vài mét vuông, nhưng là đường xuống kém an toàn khi có khói: bậc hẹp ở phía trong, khó đi nhanh, khó dìu người, dễ bước hụt trong bóng tối. Chúng hợp làm thang phụ lên gác lửng, tum, kho, hoặc làm lối thoát thứ hai bổ sung; không nên là cầu thang chính duy nhất của một ngôi nhà có người ngủ ở các tầng trên.
Bài này giải thích vì sao, cách quy chuẩn nhìn những kiểu thang này, những chỗ dùng được, và những điều kiện tối thiểu nếu gia đình vẫn quyết định làm. Không có chi phí, không có tên hãng.
Vì sao nhiều nhà ống muốn đổi cầu thang
Nhà ống ở Hà Nội, Hải Phòng, Thành phố Hồ Chí Minh nhiều căn chỉ rộng ba bốn mét. Cầu thang bậc thường hai vế chiếm một khoảng đáng kể ở mỗi tầng, cộng thêm chiếu nghỉ. Khi sửa nhà, nhiều chủ nhà muốn lấy lại diện tích đó cho phòng ngủ, bếp, nhà vệ sinh. Thang xoắn sắt, thang xương cá, thang một vế dốc là những phương án hay được thợ đề xuất.
Các kiểu thang này cũng có nét thẩm mỹ riêng, hợp với nhà phong cách công nghiệp, nhà nhỏ cho người trẻ. Trên mạng có rất nhiều ảnh nhà đẹp với thang xoắn giữa nhà. Ít ai chụp lại cảnh một người lớn tuổi đi xuống thang đó lúc nửa đêm khi mất điện.
Một lý do nữa là chi phí và thời gian: thang sắt xoắn làm sẵn ở xưởng, lắp trong vài ngày, ít bụi hơn so với đập và đổ lại cầu thang bê tông. Với nhà đang có người ở, điều này rất hấp dẫn. Nhưng tốc độ thi công không nói gì về việc đi xuống thang đó có nhanh hay không.
Mong muốn có thêm diện tích là chính đáng. Điều cần làm là đặt mong muốn đó cạnh câu hỏi về thoát nạn, rồi quyết định với đầy đủ thông tin, thay vì để thợ chọn theo thói quen.
Đi xuống trong khói: so sánh các kiểu thang
Hình dung tình huống: ban đêm, mất điện, có khói, một người lớn dắt một trẻ nhỏ đi xuống từ tầng ba. Mỗi kiểu thang ứng xử khác nhau:
| Kiểu thang | Đi nhanh | Dìu, bế người | Rủi ro chính |
|---|---|---|---|
| Thang bậc thường hai vế có chiếu nghỉ | Được | Được | Ít nếu bậc đều, có tay vịn |
| Thang một vế dốc, không chiếu nghỉ | Khó hơn | Khó | Ngã dài nếu hụt bậc |
| Thang có bậc rẻ quạt ở góc cua | Chậm ở góc | Khó ở góc | Hụt chân ở phía trong bậc |
| Thang xoắn ốc | Chậm | Rất khó | Phía trong bậc hẹp, chóng mặt, không đi được hai người song song |
| Thang xương cá, bậc so le | Chậm nếu không quen | Gần như không thể | Bước nhầm chân là hụt |
Bảng không nói rằng thang xoắn hay thang xương cá là "sai"; nó cho thấy chúng kém nhất đúng trong tình huống mà lối thoát cần tốt nhất.
Quy chuẩn nhìn những kiểu thang này thế nào
Quy chuẩn quốc gia về an toàn cháy cho nhà và công trình (QCVN 06 của Bộ Xây dựng) có phần quy định về cầu thang trên đường thoát nạn. Theo nguyên lý chung, quy chuẩn hạn chế việc dùng cầu thang xoắn ốc, bậc rẻ quạt cho đường thoát nạn, chỉ chấp nhận trong một số trường hợp hẹp và với điều kiện kèm theo. Con số cụ thể về bề rộng, độ dốc, số người phục vụ phụ thuộc loại công trình và bản quy chuẩn đang áp dụng; người thiết kế có trách nhiệm đối chiếu bản hiện hành.
Nhà ở riêng lẻ của một gia đình không phải lúc nào cũng thuộc diện bị kiểm tra theo đầy đủ các yêu cầu đó. Nhưng lý do kỹ thuật đằng sau quy định thì không thay đổi theo loại nhà: con người đi xuống thang xoắn chậm hơn, dễ ngã hơn, khó giúp nhau hơn. Nếu nhà có kinh doanh, cho thuê phòng, hay đổi công năng sau này, một cầu thang xoắn làm thang chính có thể trở thành điểm không đạt khi cơ quan phòng cháy xem xét.
Thông tin này chỉ giúp bạn hiểu và hỏi đúng. Muốn biết chính xác nhà mình có bị áp yêu cầu nào không, hỏi người thiết kế có kinh nghiệm phòng cháy hoặc cơ quan phòng cháy nơi có nhà.
Chỗ thang xoắn, thang xương cá dùng hợp lý
Những kiểu thang này vẫn có chỗ đứng trong nhà ống nếu được đặt đúng vai:
- Thang lên gác lửng làm kho hoặc chỗ làm việc ban ngày, không có người ngủ.
- Thang từ tầng trên cùng lên tum, lên sân thượng phơi đồ, khi tầng trên cùng đã có cầu thang chính tới.
- Thang phụ thứ hai, bổ sung cho cầu thang chính, ví dụ thang xoắn ngoài trời phía sau nhà nối các ban công. Khi đó nó là lối thoát thứ hai có giá trị, không phải đường duy nhất.
- Thang trong căn hộ hai tầng ở chung cư, nếu căn hộ đã có lối ra chính ở tầng dưới và người ngủ tầng trên là người khoẻ.
- Thang trong cửa hàng nhỏ dẫn lên khu trưng bày, khi tầng trên ít người và có lối ra khác.
Điểm chung: thang xoắn không phải là con đường duy nhất cho người cần thoát nhanh nhất trong nhà.
Khi xếp thang xoắn vào một trong các vai trên, hãy ghi rõ vai đó vào bản vẽ hoặc ghi chú sửa nhà. Vài năm sau, khi gác kho thành phòng ngủ của con, hay tum phơi đồ thành phòng cho thuê, người trong nhà sẽ nhớ rằng thang đó chưa từng được tính là đường thoát chính, và phải bổ sung lối ra khác trước khi đổi công năng.
Nếu vẫn quyết định làm: điều kiện tối thiểu
Bậc đủ rộng ở phía đi. Thang xoắn có phần bậc gần trụ rất hẹp. Hỏi thợ về bề rộng bậc ở vùng người thường bước, và chọn đường kính thang lớn nhất mà mặt bằng cho phép.
Tay vịn liên tục, cầm chắc. Tay vịn phía ngoài chạy suốt từ trên xuống, tiết diện vừa tay, không có đoạn đứt. Với thang xương cá, tay vịn hai bên là bắt buộc.
Mặt bậc chống trơn. Bậc sắt sơn bóng, gỗ bóng rất trơn khi đi tất hoặc chân ướt. Chọn mặt bậc nhám hoặc có rãnh chống trượt.
Ánh sáng. Đèn chiếu sáng sự cố có pin chiếu xuống thang, đặt sao cho không chói mắt người đang đi xuống.
Không có vật cản ở đầu và chân thang. Miệng thang xoắn trên sàn thường hẹp; đặt đồ ở đó là chặn đường. Chân thang không đặt bàn ghế, xe đạp.
Có lối thoát thứ hai cho tầng trên. Nếu tầng trên có người ngủ, cần cửa sổ, ban công mở được, hoặc lối sang nhà bên, để không phụ thuộc hoàn toàn vào thang xoắn.
Lỗ sàn, trụ giữa, khoảng đầu: những chi tiết thi công ảnh hưởng việc đi xuống
Thang xoắn đi qua sàn bằng một lỗ tròn hoặc vuông. Để tiết kiệm, thợ hay khoét lỗ vừa khít, khiến người đi xuống phải cúi đầu ở vòng đầu tiên. Trong khói, người ta đã cúi thấp để tránh khói, lại phải xoay người, cúi thêm, rất dễ va đầu hoặc mất thăng bằng. Hỏi thợ về khoảng trống trên đầu ở mọi vị trí trên thang, không chỉ ở chân thang.
Trụ giữa của thang xoắn là chỗ bậc hẹp nhất. Người hoảng loạn có xu hướng bám sát trụ vì cảm giác chắc tay, đúng chỗ bậc gần như không còn mặt để đặt chân. Tay vịn phía ngoài phải đủ chắc để người đi xuống có lý do bám ra phía ngoài, nơi bậc rộng hơn.
Lan can thang xoắn thường làm bằng thanh đứng thưa cho đẹp. Khe giữa các thanh nên đủ hẹp để trẻ không chui lọt và vật dụng không rơi xuống người đi dưới. Chân thang bắt vào sàn, đầu thang bắt vào dầm phải chắc; thang rung lắc khi đi nhanh làm người đi chậm lại theo phản xạ.
Người già, trẻ nhỏ và người khó đi lại
Với gia đình có người cao tuổi, người đau khớp, người dùng nạng, phụ nữ mang thai, trẻ mới biết đi, thang xoắn và thang xương cá gần như loại họ khỏi việc tự đi xuống, ngay cả lúc bình thường. Khi có khói, việc dìu một người đi xuống thang xoắn gần như không thể vì không đủ chỗ cho hai người đi cạnh nhau.
Nếu gia đình có những thành viên này, cầu thang chính nên là thang bậc thường, có chiếu nghỉ, có tay vịn hai bên càng tốt. Phòng ngủ của họ nên ở tầng thấp, gần lối ra. Diện tích lấy lại được nhờ thang xoắn không bù được cho rủi ro này.
Trẻ nhỏ thì thường leo trèo thang xoắn rất nhanh khi chơi, nhưng lại dễ ngã khi vội và khi tối. Lan can thang xoắn cũng cần kiểm khe hở để trẻ không chui lọt.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Đà Nẵng định thay cầu thang hai vế bằng thang xoắn để mở rộng phòng ngủ tầng hai. Bà ngoại ngủ ở tầng ba. Sau khi cân nhắc, gia đình giữ cầu thang cũ, chuyển bà xuống tầng hai, và chỉ làm thang xoắn nhỏ từ tầng ba lên tum phơi đồ.
Trước khi đập cầu thang cũ
Đổi cầu thang là việc khó quay lại. Trước khi quyết định, đi qua các bước sau:
- Liệt kê những ai sẽ ngủ ở mỗi tầng sau khi sửa, kể cả người ở tạm, khách quen, người thuê.
- Với mỗi người, trả lời: nếu cầu thang có khói, người đó ra bằng đường nào khác.
- Đi thử một cầu thang xoắn ở nơi khác, trong ánh sáng yếu, tay cầm một túi đồ, để biết cảm giác thật.
- Hỏi người thiết kế về kết cấu, về bề rộng bậc, và về yêu cầu phòng cháy nếu nhà có kinh doanh hoặc có thể đổi công năng sau này.
- Cân nhắc phương án lai: giữ cầu thang chính bậc thường, chỉ dùng thang xoắn cho đoạn lên tum hay gác.
- Nếu vẫn làm thang xoắn làm thang chính, bổ sung lối thoát thứ hai ở mỗi tầng có người ngủ.
Gặp sự cố, dù cầu thang kiểu gì, việc đầu tiên vẫn là báo cho mọi người trong nhà và gọi 114, nói rõ có ai đang ở tầng nào.
Câu hỏi thường gặp
Thang xoắn có được dùng làm lối thoát nạn không?
Quy chuẩn an toàn cháy hiện hành hạn chế dùng thang xoắn ốc trên đường thoát nạn, chỉ chấp nhận trong một số trường hợp với điều kiện kèm theo. Với nhà ở gia đình, thang xoắn có thể là lối thoát thứ hai bổ sung, nhưng không nên là đường xuống duy nhất của tầng có người ngủ.
Thang xương cá có an toàn hơn thang xoắn không?
Thang xương cá đi xuôi được và tiết kiệm chỗ, nhưng mỗi bậc chỉ có nửa mặt cho một chân, người không quen rất dễ bước nhầm chân. Khi vội trong bóng tối, rủi ro hụt bậc cao. Nó hợp với gác kho, tum; không hợp làm thang chính.
Có thể đặt thang xoắn ngoài trời phía sau nhà làm lối thoát thứ hai không?
Đây là cách dùng thang xoắn hợp lý nhất trong nhà ống, nếu kết cấu, khoảng lùi sau nhà và quy định xây dựng cho phép. Thang phải nối với cửa mở được từ trong ở mỗi tầng, có tay vịn, mặt bậc chống trơn, và không bị khoá ở chân thang.
Nhà đã làm thang xoắn làm thang chính thì sửa gì trước?
Thêm tay vịn liên tục, dán chống trơn mặt bậc, lắp đèn chiếu sáng sự cố, dời người già và trẻ nhỏ xuống tầng thấp, rồi tạo lối thoát thứ hai qua ban công, cửa sổ hoặc sân thượng cho tầng trên. Khi có điều kiện sửa lớn, cân nhắc lại phương án cầu thang.
Thang một vế dốc có tốt hơn thang xoắn không?
Thang một vế đi thẳng, người đi dễ định hướng hơn thang xoắn. Nhưng nếu quá dốc, không có chiếu nghỉ, người ngã sẽ ngã dài và khó dừng lại. Nếu chọn, giữ độ dốc vừa phải theo tư vấn của người thiết kế, có tay vịn hai bên và chiếu nghỉ nếu mặt bằng cho phép.