Xây thêm một tầng cho nhà ống không chỉ thêm diện tích mà còn đổi lại toàn bộ bài toán thoát nạn: người ở tầng mới xa mặt đất hơn, cầu thang duy nhất dài hơn và hút khói mạnh hơn, còn lối thoát thứ hai qua sân thượng sang mái nhà bên thường bị mất vì nhà mình giờ cao hơn hàng xóm. Những thứ này phải được tính ngay từ bản vẽ, vì sau khi đổ bê tông thì sửa rất khó.
Bài này không bàn chuyện kết cấu, móng, tải trọng hay thủ tục xin phép, đó là phần của kỹ sư và cơ quan cấp phép. Bài chỉ nói những điểm về lối thoát mà chủ nhà nên nêu ra với người thiết kế và thợ, để tầng mới không thành chỗ kẹt người khi có cháy.
Thêm một tầng thay đổi điều gì về thoát nạn
Trong nhà ống, khói từ tầng trệt đi lên theo cầu thang như theo một ống khói. Tầng càng cao thì khói tới càng muộn hơn một chút, nhưng một khi đã tới, nó tích lại dưới trần tầng trên cùng, nơi không còn chỗ nào để đi tiếp. Thêm một tầng là thêm một đoạn ống và thêm một chỗ khói dồn lại. Người ở tầng mới phải đi qua nhiều chiếu nghỉ hơn để xuống, nghĩa là quãng đường trong khói dài hơn.
Tầng thêm thường dành cho phòng ngủ của con lớn, phòng cho thuê, phòng thờ hay phòng giặt phơi. Nếu là phòng ngủ, người ngủ ở đó là người xa lối ra nhất trong nhà. Nếu là phòng cho thuê, người ở đó lại ít biết đường trong nhà nhất. Cả hai trường hợp đều cần một lối ra không phụ thuộc vào cầu thang chính.
Thêm tầng còn đổi quan hệ với nhà bên cạnh. Trước đây hai mái bằng nhau, bước qua được. Sau khi xây, tường nhà mình dựng cao hơn hẳn, sân thượng mới nằm trên mái nhà bên một tầng. Ngược lại, nếu nhà bên xây cao trước, sân thượng của bạn có thể bị một bức tường kín chắn mất lối sang. Đây là thay đổi ít người để ý nhất.
Cầu thang nối dài: những chỗ hay làm ẩu
Độ dốc và bề rộng phải giữ như các tầng dưới. Khi thêm tầng trên nhà cũ, thợ hay làm đoạn thang mới dốc hơn, hẹp hơn để tiết kiệm diện tích tum. Người đi xuống trong khói, trong bóng tối sẽ vấp ở đúng đoạn này. Hãy yêu cầu đoạn thang mới có kích thước bậc giống các tầng dưới.
Tay vịn liên tục. Tay vịn đoạn mới phải nối liền với tay vịn cũ, không đứt ở chiếu nghỉ. Người dò đường trong khói dựa hoàn toàn vào tay vịn.
Không biến thang mới thành thang xoắn hay thang xương cá. Muốn gọn chỗ, nhiều nhà chọn thang xoắn sắt cho tầng mới. Với đoạn thang là đường xuống duy nhất của người ở tầng mới, đây là lựa chọn kém: bậc rẻ quạt hẹp ở phía trong, khó đi nhanh, khó dìu người. Bài riêng về thang xoắn trên trang phân tích chi tiết hơn.
Chiếu sáng và ổ điện. Đi dây điện cho tầng mới thường được nối tạm từ tầng dưới. Hãy yêu cầu mạch riêng có aptomat riêng, có đèn chiếu sáng sự cố có pin ở chiếu nghỉ tầng mới, và không chạy dây trần dọc gầm thang.
Không lấy gầm thang mới làm kho. Gầm đoạn thang trên cùng hay được bịt lại thành tủ chứa đồ cũ, chăn màn, thùng các tông. Đây là chất cháy nằm đúng trên đường thoát của người ở trên cùng.
Tum và sân thượng mới: giữ lối ra thứ hai
Với nhà ống, sân thượng thường là nơi duy nhất để có lối thoát thứ hai: từ đó sang mái nhà bên, xuống bằng cầu thang nhà hàng xóm, hoặc đứng chờ lực lượng cứu nạn tiếp cận từ trên cao. Khi xây tầng mới, tum thang và sân thượng được dựng lại từ đầu. Đây là cơ hội làm đúng, cũng là lúc dễ làm sai nhất.
Cửa tum phải mở từ phía cầu thang ra sân thượng bằng tay nắm, không cần chìa. Phần chống trộm đặt ở mặt ngoài theo cách không chặn người từ trong ra. Sân thượng nên để trống một lối đi rộng từ cửa tum tới mép tường giáp nhà bên, không đặt bồn nước, máy nước nóng năng lượng mặt trời, giàn phơi hay chuồng chim chắn ngang.
Nếu nhà mình giờ cao hơn nhà bên, bàn với người thiết kế xem có thể chừa một vị trí để xuống mái nhà bên an toàn không, ví dụ một đoạn tường thấp hơn có tay vịn, hoặc một vị trí cố định để móc thang dây thoát hiểm hợp quy. Việc này phải được hàng xóm đồng ý, vì người xuống sẽ đi qua mái nhà họ. Nếu nhà bên cao hơn nhà mình, hỏi xem phía họ có thể chừa lối tương tự không.
Nếu không có cách nào sang nhà bên, sân thượng vẫn có giá trị như một điểm chờ cứu ngoài trời, xa khói hơn trong nhà. Khi đó phải bảo đảm từ đường phố hoặc ngõ nhìn thấy được người đứng trên sân thượng, và phải có người trong nhà biết gọi 114, báo rõ có người đang chờ trên mái.
Quây sân thượng làm phòng: đổi gì, mất gì
Không ít gia đình không xây hẳn một tầng mà lợp mái tôn, quây vách sân thượng thành phòng giặt, phòng thờ, phòng tập, hoặc phòng ngủ thêm. Về thoát nạn, việc này có những hệ quả cụ thể:
| Việc làm | Hệ quả với lối thoát | Cách giữ lại lối thoát |
|---|---|---|
| Lợp mái tôn kín toàn bộ sân thượng | Mất điểm chờ cứu ngoài trời, khói không thoát lên trời được | Chừa một khoảng sân không lợp ở phía giáp nhà bên hoặc phía mặt tiền |
| Quây vách kín bốn phía bằng tôn, kính cố định | Không còn lối sang mái nhà bên | Làm một cửa đi mở được ra phần sân còn lại hoặc ra mái nhà bên |
| Làm phòng ngủ ngay trên sân thượng | Người ngủ ở vị trí khói dồn tới cuối cùng, không còn chỗ lùi | Phòng phải có cửa ra trực tiếp ngoài trời, không chỉ có cửa vào từ tum |
| Dùng xốp cách nhiệt, trần nhựa dưới mái tôn | Thêm chất cháy, khói đen độc ngay trên đầu | Chọn vật liệu cách nhiệt ít cháy hơn, hỏi người bán thông tin thử nghiệm |
| Đặt máy giặt, máy sấy, ổ sạc trong phòng quây | Thêm nguồn cháy ở tầng trên cùng | Mạch điện riêng, có aptomat chống giật và chống quá tải |
Nguyên tắc chung: phòng quây trên sân thượng không được làm mất cả hai thứ cùng lúc, là điểm chờ cứu ngoài trời và lối sang nhà bên. Mất một thì phải giữ thứ kia thật tốt.
Phòng ngủ ở tầng mới: bố trí sao cho có đường ra
Nếu tầng mới có người ngủ, đây là những điểm nên đưa vào bản vẽ ngay từ đầu:
- Mỗi phòng ngủ có ít nhất một cửa sổ hoặc cửa ra ban công đủ rộng để một người lớn ra được, và không bị khung sắt cố định chặn kín. Nếu cần khung bảo vệ, phải có ô mở được từ bên trong bằng tay.
- Cửa phòng ngủ là cửa đặc, đóng kín được, để khi khói lên cầu thang người trong phòng có thêm thời gian.
- Có đầu báo khói ở chiếu nghỉ tầng mới và trong hành lang trước cửa phòng, tốt nhất là loại liên động để khi đầu báo ở tầng trệt kêu thì tầng trên cùng cũng nghe thấy.
- Không đặt phòng ngủ của người già, người khó đi lại ở tầng mới. Tầng cao nhất nên dành cho người khoẻ nhất trong nhà.
- Nếu tầng mới là phòng cho thuê, người thuê phải được chỉ đường ra sân thượng và cách mở cửa tum ngay ngày đầu.
Đây cũng là lúc hợp lý để lắp đặt một thiết bị thoát nạn cố định ở tầng mới nếu nhà không có lối thứ hai, như điểm neo cho thang dây hoặc dây hạ chậm hợp quy. Điểm neo phải do thợ có chuyên môn làm vào kết cấu chịu lực, không bắt vào tường gạch lửng.
Thủ tục và người có chuyên môn: chỉ nhắc những gì cần biết
Thêm tầng là việc làm thay đổi kết cấu chịu lực và chiều cao công trình, nên thông thường phải xin giấy phép xây dựng và có hồ sơ thiết kế. Sau khi chính quyền địa phương chuyển sang mô hình hai cấp từ 1/7/2025, việc cấp phép cho nhà ở riêng lẻ do chính quyền cấp xã, phường nơi có nhà đảm nhận theo phân cấp hiện hành; bạn nên đối chiếu trên Cổng dịch vụ công hoặc hỏi bộ phận một cửa của phường, xã trước khi khởi công.
Nếu nhà có kinh doanh, có cho thuê nhiều phòng, hoặc sau khi thêm tầng thì chuyển sang diện phải đáp ứng yêu cầu phòng cháy riêng, thì việc thiết kế và nghiệm thu về phòng cháy có thể phải làm theo thủ tục riêng. Trang này không hướng dẫn lập hồ sơ đó; bạn nên hỏi người thiết kế có kinh nghiệm phòng cháy hoặc cơ quan cảnh sát phòng cháy và cứu nạn nơi có nhà.
Dù không thuộc diện phải thẩm duyệt, bạn vẫn có thể yêu cầu người thiết kế ghi rõ trong bản vẽ: vị trí cửa tum, chiều mở, lối đi trên sân thượng, cửa sổ thoát của từng phòng ngủ, vị trí đầu báo khói. Có trong bản vẽ thì thợ khó tự ý thay đổi.
Bảng kiểm trước khi chốt bản vẽ tầng mới
Mang theo danh sách này khi ngồi với người thiết kế, đánh dấu từng mục:
- Đoạn cầu thang mới có cùng kích thước bậc, cùng chiều rộng và có tay vịn liền với các tầng dưới.
- Cửa tum mở từ trong ra bằng tay nắm, không cần chìa; phần chống trộm đặt phía ngoài.
- Sân thượng còn một khoảng trống ngoài trời, có lối đi thông từ cửa tum tới mép giáp nhà bên.
- Đã nói chuyện với hàng xóm hai bên về khả năng đi qua mái của nhau khi có sự cố.
- Mỗi phòng ngủ ở tầng mới có cửa sổ hoặc cửa ban công mở được từ trong, khung bảo vệ có ô mở.
- Có mạch điện riêng cho tầng mới, đèn chiếu sáng sự cố ở chiếu nghỉ, đầu báo khói ở hành lang.
- Vật liệu trần, vách, cách nhiệt ở tầng mới đã được hỏi rõ về mức dễ cháy.
- Không có tủ, kho, thùng chứa đồ dưới gầm đoạn thang mới.
Sau khi xây xong, cả nhà nên tập một lần đường đi từ phòng ngủ tầng mới ra sân thượng và sang lối đã thoả thuận, trong bóng tối, rồi ghi lại vào sơ đồ thoát nạn của gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Nhà bên xây cao hơn chắn mất lối sang mái nhà họ thì phải làm sao?
Nói chuyện với hàng xóm, đề nghị chừa một cửa sổ hoặc ô mở ở bức tường giáp sân thượng nhà bạn, hoặc một vị trí có thể đi lên mái họ. Nếu không được, tập trung làm tốt các lựa chọn khác: sân thượng là điểm chờ cứu nhìn thấy từ đường, cửa phòng ngủ đặc, đầu báo khói liên động, thiết bị thoát nạn hợp quy có điểm neo đúng kỹ thuật.
Có thể lợp mái toàn bộ sân thượng nếu vẫn để cửa sang nhà bên không?
Có thể nếu cửa sang nhà bên luôn mở được từ trong và đường tới cửa không bị chắn. Tuy vậy khi lợp kín, khói từ cầu thang lên sẽ tích dưới mái tôn thay vì thoát lên trời, nên khoảng chờ ở sân thượng mất tác dụng. Chừa một phần không lợp vẫn là lựa chọn tốt hơn.
Có nên để phòng thờ ở tầng mới trên cùng không?
Đó là lựa chọn của gia đình. Về thoát nạn, chỉ cần lưu ý nhang đèn là nguồn lửa trần ở tầng trên cùng, xa người nhất trong nhà. Đặt đèn điện thay đèn dầu nếu được, không để nến cháy khi không có người, và không để đồ dễ cháy sát bàn thờ.
Thêm tầng xong thì có phải tập lại phương án thoát nạn không?
Nên tập lại. Người ở tầng mới phải biết đường ra sân thượng, cách mở cửa tum, chỗ chờ cứu, và ai trong nhà sẽ gọi 114. Những người ở tầng dưới cũng cần biết tầng mới có ai ngủ để báo cho lực lượng cứu nạn khi họ tới.
Đặt máy nước nóng năng lượng mặt trời trên sân thượng có chắn lối thoát không?
Có thể chắn nếu đặt ngay giữa lối từ cửa tum ra mép giáp nhà bên. Hãy đặt sát tường phía ít dùng, để lại một lối đi thông thoáng, và đi ống nước, dây điện sát chân tường để không vấp khi đi trong bóng tối.
Thợ nói thang xoắn cho tầng trên cùng là đủ, có đúng không?
Nếu tầng đó chỉ là kho hay phòng ít người lên, thang xoắn có thể chấp nhận. Nếu tầng mới có người ngủ, thang xoắn là đường xuống kém an toàn khi có khói vì bậc hẹp và khó dìu người. Nên ưu tiên đoạn thang có bậc đều, nối tiếp thang cũ, và nhờ người thiết kế đối chiếu theo quy chuẩn hiện hành.