Gác lửng chỉ an toàn về thoát nạn khi đứng trên gác vẫn nhìn và đi được ra lối thoát trong vài bước, cầu thang gác đi xuống được khi tay đang cầm đồ hoặc dắt người, và gác không nằm kín trong góc trần nơi khói dồn tới đầu tiên. Làm sai một trong ba điểm này, gác lửng thành chỗ người ngủ hoặc người làm việc bị kẹt trong lớp khói nóng sát trần.
Bài viết cho chủ nhà ống, chủ cửa hàng, quán nhỏ đang tính làm gác để thêm chỗ ngủ, chỗ làm việc hay kho. Phần kết cấu (dầm, cột, tải trọng sàn) là việc của kỹ sư và thợ có tay nghề; ở đây chỉ bàn những quyết định ảnh hưởng tới đường thoát mà bạn cần chốt trước khi thợ bắt tay.
Vì sao gác lửng là chỗ khói tới đầu tiên
Khói nóng nhẹ hơn không khí nên bay lên, dồn sát trần rồi lan ngang, dày dần xuống phía dưới. Trong một gian nhà có trần cao, ở tầng trệt người đứng còn thấy đường thì người trên gác đã ngập trong lớp khói nóng nhất. Gác lửng ở nhà ống, cửa hàng thường cách trần không nhiều, nên khoảng không khí sạch để thở trên gác hết rất nhanh.
Gác đặt ở cuối gian nhà, phía xa cửa ra vào, là kiểu phổ biến vì không chắn mặt tiền. Đó cũng là kiểu bất lợi nhất: người trên gác phải xuống thang ở góc trong cùng rồi đi ngược cả chiều dài gian nhà ra cửa, đúng hướng mà khói và lửa từ khu bếp, khu sạc xe hay quầy hàng thường xuất hiện.
Nếu gác lửng có người ngủ, như con lớn ngủ gác để nhường phòng, nhân viên cửa hàng ngủ lại qua đêm, thì người đó đang ngủ ở vị trí nguy hiểm nhất trong gian nhà. Khi đầu báo khói ở dưới kêu, họ có ít thời gian hơn bất kỳ ai. Vì vậy câu hỏi đầu tiên không phải là gác rộng bao nhiêu mà là người trên gác ra bằng đường nào.
Đặt gác ở đâu: so sánh các vị trí thường gặp
Với mặt bằng nhà ống, cửa hàng một gian, gác lửng thường rơi vào một trong mấy vị trí sau. Mỗi vị trí có cái được, cái mất về thoát nạn:
| Vị trí gác | Được | Mất | Điều kiện để chấp nhận |
|---|---|---|---|
| Phía mặt tiền, trên cửa ra vào | Gần lối ra chính, có thể có cửa sổ ra mặt đường | Che bớt ánh sáng, chắn tầm nhìn mặt tiền | Cửa sổ gác mở được, không bị biển hiệu bịt kín |
| Cuối gian, phía sau | Gọn, không ảnh hưởng mặt tiền | Xa lối ra, thường không có cửa sổ | Không cho người ngủ; nếu có người ngủ phải có lối ra thứ hai |
| Giữa gian, dạng sàn chạy dọc một bên | Nhìn được xuống toàn gian, dễ quan sát | Thang thường dốc, đặt giữa lối đi | Thang không chắn lối từ cầu thang chính ra cửa |
| Trên khu bếp hoặc khu sạc xe | Tận dụng chỗ thừa | Ngay trên nguồn cháy | Không nên làm; nếu đã có, không ngủ và không chứa đồ dễ cháy |
Nếu chỉ có thể làm gác ở cuối gian, hãy chấp nhận rằng đó là gác kho hoặc chỗ làm việc ban ngày, không phải chỗ ngủ. Nếu buộc phải có người ngủ, gác đó cần cửa sổ ra ngoài mở được, hoặc lối ra trực tiếp sang một tầng khác của nhà.
Cầu thang gác: thang đứng, thang xương cá hay thang có tay vịn
Thang đứng kiểu thang leo. Gọn nhất nhưng là đường xuống tệ nhất khi có khói: phải quay mặt vào thang, hai tay bám, không cầm được gì, không dìu được ai. Chỉ hợp với gác kho ít lên xuống.
Thang xương cá, thang bậc so le. Tiết kiệm chỗ hơn thang thường, đi xuôi được nếu quen. Người lạ, người hoảng loạn rất dễ bước hụt vì mỗi bậc chỉ có nửa mặt. Nếu chọn, phải có tay vịn chắc cả hai bên và người dùng phải được tập.
Thang bậc thường có tay vịn. Chiếm chỗ hơn nhưng là lựa chọn đúng nếu trên gác có người ngủ hay người làm việc thường xuyên. Bậc đều, có tay vịn liên tục, đi xuôi được, dìu được người.
Chân thang đặt ở đâu. Chân thang gác nên rơi gần lối ra chính hoặc gần cầu thang chính của nhà, không nên đổ vào góc trong cùng hay ngay trước khu bếp. Đứng ở chân thang, phải nhìn thấy cửa ra.
Đầu thang trên gác. Không để đồ đạc, thùng hàng, đệm che miệng thang. Trong khói, người trên gác tìm miệng thang bằng tay; miệng thang bị che là mất lối duy nhất.
Sàn gác, lan can và vật liệu: chọn sao cho bớt cháy
Sàn gác ở nhà ống, cửa hàng hay làm bằng khung thép lót ván gỗ, ván ép, tấm xi măng sợi, hoặc đổ bê tông nhẹ. Về thoát nạn, điều quan trọng là mặt dưới sàn gác, phần nhìn từ tầng trệt lên, không nên là lớp vật liệu dễ cháy để trần. Ván ép, gỗ công nghiệp lộ mặt dưới ngay trên quầy hàng hay khu bếp sẽ bắt lửa sớm và làm người trên gác mất đường lui.
Khung thép không cháy nhưng mất cường độ khi bị nung nóng đủ lâu, đây là lý do không nên chất hàng nặng lên gác khung thép mảnh và không làm gác ngay trên nguồn cháy. Nếu có thể, hỏi thợ phương án lót tấm ít cháy ở mặt dưới hoặc chọn loại tấm sàn ít cháy hơn ván gỗ. Thông tin cụ thể về mức chịu lửa phải lấy từ nhà sản xuất vật liệu, không đoán.
Lan can gác phải chắc và đủ cao để không ngã, nhưng không bịt kín bằng tấm ván hay tấm tôn. Lan can thoáng giúp người trên gác nhìn xuống và biết tình hình ở dưới, và giúp người dưới nhìn thấy có ai trên gác hay không. Rèm che kín lan can để riêng tư là thứ nên tránh, vì vải rèm cháy nhanh và che tầm nhìn đúng lúc cần nhất.
Dây điện cho gác thường đi tạm, bắt nối dọc khung sắt. Đề nghị thợ đi dây trong ống, có aptomat riêng, không đặt ổ cắm sạc điện thoại, quạt sưởi, bếp điện ngay sát đệm ngủ trên gác.
Gác làm kho hàng: chứa gì, không chứa gì
Phần lớn gác lửng ở cửa hàng dùng làm kho. Kho trên gác ảnh hưởng tới đường thoát của cả gian nhà, nên cần vài nguyên tắc:
- Không chất hàng dễ cháy khối lượng lớn như xốp, giấy, vải, nhựa, bình gas mini, cồn, sơn trên gác ngay trên lối đi ra cửa.
- Không chứa pin, xe điện, bộ sạc dự phòng hàng loạt trên gác. Pin lithium khi cháy rất khó dập và sinh nhiều khói độc.
- Không chất hàng cao tới sát trần; giữ khoảng trống phía trên để đầu báo khói, nếu có, phát hiện được khói sớm.
- Giữ lối đi trên gác từ miệng thang tới mọi góc, đủ để một người đi thẳng, không phải trèo qua thùng.
- Không để hàng tràn xuống bậc thang gác hay che chân thang ở dưới.
- Không dùng gác kho làm chỗ ngủ tạm cho nhân viên vào mùa cao điểm.
Nếu cửa hàng thuộc loại kinh doanh có điều kiện về phòng cháy, cách bố trí kho còn phải theo yêu cầu riêng mà cơ quan phòng cháy kiểm tra; trang này chỉ bàn ở mức nguyên tắc thoát nạn.
Gác có người ngủ: phải thêm gì
Nếu sau khi cân nhắc gia đình vẫn để người ngủ trên gác, có mấy việc không nên bỏ. Thứ nhất là đầu báo khói đặt ngay trên gác và một cái ở khu dưới gác, tốt nhất là loại liên động để cả hai cùng kêu. Người ngủ trên gác cần biết sớm nhất có thể, vì họ có ít thời gian nhất.
Thứ hai là một đường ra không phụ thuộc thang gác. Đó có thể là cửa sổ gác ra mặt đường, ra ban công tầng hai, hoặc một cửa nhỏ thông sang chiếu nghỉ cầu thang chính của nhà. Cửa sổ có khung bảo vệ thì khung phải có ô mở bằng tay từ bên trong.
Thứ ba là ánh sáng: một đèn chiếu sáng sự cố có pin đặt sao cho rọi vào miệng thang gác. Mất điện ban đêm, người trên gác không nhìn thấy miệng thang là rất dễ ngã.
Ví dụ giả định: một tiệm tạp hoá ở Vĩnh Long làm gác cuối gian cho con trai lớn ngủ. Sau khi đi thử đường ra, gia đình dời chỗ sạc xe điện ra khỏi gầm gác, khoét một cửa sổ nhỏ có ô mở sang ban công tầng hai của chính nhà mình, và thay thang đứng bằng thang bậc có tay vịn. Không có việc nào trong số đó cần đập phá lớn, nhưng cả ba làm thay đổi hẳn cơ hội ra ngoài của người ngủ trên gác.
Thứ tư là thói quen: đóng bếp, rút sạc dưới gác trước khi ngủ, không hút thuốc trên gác, không đặt quạt sưởi gần đệm. Và cả nhà biết rằng khi có báo cháy, người dưới gọi người trên gác trước, vì họ ở chỗ nguy hiểm nhất. Gọi 114 ngay khi thấy cháy, không chờ tự dập.
Chốt với thợ trước khi làm gác
Trước khi thợ đặt khung, đi qua danh sách này cùng thợ và người trong nhà:
- Vị trí gác: ghi rõ phía mặt tiền hay phía sau, có nằm trên khu bếp, khu sạc xe không.
- Loại thang và vị trí chân thang, sao cho đứng ở chân thang nhìn thấy cửa ra.
- Vật liệu sàn và mặt dưới sàn, hỏi nhà cung cấp về mức dễ cháy.
- Lan can: chiều cao, kiểu thoáng, không bịt ván.
- Đường điện riêng, ổ cắm đặt xa chỗ ngủ, aptomat riêng cho gác.
- Cửa sổ trên gác nếu có: mở được, khung bảo vệ có ô mở.
- Đầu báo khói và đèn chiếu sáng sự cố: vị trí cụ thể.
- Mục đích dùng gác: kho, làm việc ban ngày hay có người ngủ. Ghi lại để không ai tự ý đổi công năng sau này.
Gác lửng có làm thay đổi kết cấu, tăng diện tích sàn đáng kể hay không, có phải xin phép hay không, là câu hỏi cho người thiết kế và cơ quan cấp phép ở địa phương. Hỏi trước khi làm rẻ hơn nhiều so với phải tháo dỡ sau.
Câu hỏi thường gặp
Gác lửng cao bao nhiêu thì đủ để đứng thẳng và thoát an toàn?
Chiều cao cụ thể phụ thuộc kết cấu nhà và quy chuẩn hiện hành cho từng loại công trình, nên để người thiết kế tính. Về thoát nạn, gác càng thấp thì khoảng không khí sạch trên gác càng mỏng khi có khói. Gác thấp tới mức phải cúi người thì không nên dùng làm chỗ ngủ.
Có nên làm gác bằng gỗ cho đẹp không?
Gỗ đẹp và ấm nhưng cháy được. Nếu dùng gỗ, tránh đặt gác ngay trên bếp hay chỗ sạc xe, tránh để mặt dưới ván lộ ngay trên nguồn cháy, và đừng chất thêm đồ dễ cháy lên gác. Hỏi thợ về lớp phủ hay tấm lót có khả năng làm chậm bắt lửa, và yêu cầu thông tin từ nhà sản xuất.
Gác lửng trong phòng trọ của người thuê có khác gác của nhà ống không?
Nguyên lý giống nhau: khói dồn lên trần, gác là chỗ nguy hiểm nhất. Bài này viết cho người tự làm hoặc tự sửa gác. Người thuê phòng có gác sẵn thì nên xem bài riêng trong mục nhà trọ, chung cư mini, nói về việc ngủ trên gác và đường xuống khi có khói.
Có thể làm gác lửng trên chỗ để xe máy ở tầng trệt không?
Có thể về mặt kỹ thuật nhưng không nên dùng gác đó làm chỗ ngủ hay kho hàng dễ cháy. Chỗ để xe, nhất là xe điện đang sạc, là nguồn cháy phổ biến ở nhà ống. Gác ngay trên đó nhận khói và nhiệt sớm nhất. Nếu đã làm, chuyển chỗ sạc xe đi nơi khác và giữ gác trống hoặc chỉ chứa đồ khó cháy.
Thang xương cá có được dùng cho gác ngủ không?
Dùng được nếu mọi người trong nhà quen đi, có tay vịn chắc hai bên và có thêm một đường ra khác từ gác. Nếu thang xương cá là đường xuống duy nhất của người ngủ trên gác, nên cân nhắc thang bậc thường, vì khi hoảng loạn trong bóng tối người ta rất dễ bước hụt bậc so le.