Bạn chỉ nên thử dập một đám cháy khi cả bốn điều sau cùng đúng: lửa còn nhỏ và nằm gọn trong vật bắt cháy đầu tiên, phòng chưa đầy khói, bạn có sẵn dụng cụ hợp với loại cháy đó ngay trong tầm tay, và đường ra của bạn nằm ở phía sau lưng, không bị lửa chắn. Thiếu một điều là bỏ đi, đóng cửa lại, báo cho mọi người và gọi 114. Dù dập hay không, phải có người gọi 114 ngay từ đầu.
Sai lầm phổ biến không phải là bỏ chạy quá sớm, mà là ở lại quá lâu. Người ta mất vài phút đi tìm bình chữa cháy, xách xô nước, cố cứu đồ, trong khi khói đã lan ra hành lang và cầu thang. Bài này giúp bạn quyết định trong vài chục giây: bốn câu tự hỏi, những loại cháy tuyệt đối không dập bằng nước, giới hạn thời gian thử, dấu hiệu phải dừng tay và cách rút lui sao cho không để lửa đuổi theo.
Vì sao quyết định phải nhanh
Một đám cháy trong phòng kín đi qua mấy giai đoạn. Lúc đầu lửa chỉ ở vật bắt cháy, nhiệt và khói còn ít, bạn đứng gần vẫn thở được. Sau đó khói nóng tụ lại dưới trần, dày dần và hạ thấp xuống. Lớp khói nóng ấy toả nhiệt xuống đồ đạc bên dưới; khi đồ đạc đủ nóng, chúng bắt cháy gần như cùng lúc. Đến đây không còn là đám cháy nhỏ nữa và không ai đứng trong phòng được.
Khoảng thời gian từ lúc thấy lửa đến lúc phòng không còn ở được thay đổi rất nhiều theo đồ đạc và độ kín của phòng. Phòng có đệm mút, sofa, rèm, nhựa, xốp cách âm thì nhanh hơn hẳn phòng ít đồ. Các thí nghiệm của những tổ chức an toàn cháy nước ngoài cho thấy với đồ nội thất tổng hợp phổ biến hiện nay, thời gian ấy có thể chỉ tính bằng vài phút. Bạn không thể biết chính xác căn phòng trước mặt còn bao lâu, nên phải quyết định sớm và đặt giới hạn cho mình.
Đó là lý do câu hỏi không phải "mình dập được không", mà là "nếu mình thử mà thất bại, mình còn ra được không". Nếu câu trả lời không chắc, đừng thử.
Bốn câu tự hỏi trước khi thử dập
Đứng ở cửa phòng, nhìn vào và tự hỏi bốn câu. Chỉ khi cả bốn đều là "có" thì mới thử.
| Câu hỏi | Trả lời "có" nghĩa là | Nếu "không" |
|---|---|---|
| Lửa còn nằm gọn trong vật cháy đầu tiên? | Chỉ có chảo, thùng rác, ổ cắm, một góc chăn đang cháy, chưa lan sang vật bên cạnh | Lửa đã leo lên rèm, tủ, trần: rút lui |
| Phòng còn ít khói, bạn đứng thẳng thở bình thường được? | Khói mỏng, chưa xuống thấp, mắt không cay nhiều | Khói dày, đặc, đen: rút lui ngay |
| Dụng cụ hợp loại cháy nằm trong tầm tay? | Vung nồi, chăn chống cháy, bình chữa cháy ngay trong bếp hoặc cạnh cửa | Phải đi tầng khác lấy: đừng đi, rút lui và gọi 114 |
| Đường ra ở sau lưng bạn và không bị chắn? | Bạn đứng giữa đám cháy và cửa ra | Lửa ở giữa bạn và cửa: tìm đường ra khác, không dập |
Câu thứ tư hay bị quên nhất. Khi dập lửa, bạn luôn đứng quay lưng về phía cửa ra, để nếu thất bại thì chỉ cần lùi lại là thoát. Đừng bao giờ đi vòng qua đám cháy vào phía trong phòng để dập.
Những loại cháy không dập bằng nước, và dụng cụ hợp với từng loại
Chảo dầu, mỡ trên bếp. Tuyệt đối không đổ nước. Nước gặp dầu nóng hoá hơi tức thì, hất dầu đang cháy bắn tung ra thành một quầng lửa lớn. Tắt bếp nếu với tới được an toàn, đậy kín bằng vung kim loại hoặc chăn chống cháy, để nguyên ít nhất vài chục phút cho nguội, không mở ra xem.
Thiết bị điện, ổ cắm, dây điện. Không dùng nước khi chưa ngắt điện vì nguy cơ điện giật. Ngắt cầu dao hoặc rút nguồn nếu làm được mà không phải chạm vào chỗ cháy; dùng bình chữa cháy loại dùng được cho đám cháy điện theo hướng dẫn in trên bình.
Xe máy điện, pin sạc, pin dự phòng. Pin lithium cháy có thể bùng lại sau khi tưởng đã tắt và sinh khói rất độc. Với xe điện đang cháy ở tầng trệt, người không chuyên không nên đứng dập; ra khỏi nhà, đóng cửa ngăn, gọi 114. Pin nhỏ cỡ điện thoại đang bốc khói thì chỉ xử lý nếu có thể đưa ra chỗ trống an toàn mà không cầm trực tiếp.
Rò gas đang cháy ở đầu van. Khoá van bình nếu tay với tới mà không phải đi qua lửa. Không cố dập ngọn lửa ở đầu van khi chưa khoá được, vì dập tắt mà gas vẫn xì sẽ tích lại và có nguy cơ nổ. Nếu không khoá được, rời khỏi nhà và gọi 114.
Giấy, vải, gỗ nhỏ như thùng rác, gối, khăn. Đây là loại có thể dùng nước, chăn chống cháy hoặc bình chữa cháy. Một xô nước, một chậu nước rửa hay một bình nhỏ thường đủ nếu lửa còn rất nhỏ.
Nếu quyết định thử dập: các bước và giới hạn
Thử dập không có nghĩa là bỏ qua các bước an toàn khác. Làm theo thứ tự:
- Hô to cho người trong nhà biết và nhờ một người gọi 114 ngay, không chờ kết quả dập.
- Cho người già, trẻ nhỏ ra trước hoặc lên chỗ đã định trong phương án của nhà. Người dập lửa không kiêm luôn việc trông trẻ.
- Ngắt nguồn nếu làm được: tắt bếp, khoá van gas, ngắt cầu dao, miễn là không phải với qua lửa.
- Đứng quay lưng về phía cửa ra, cách đám cháy một khoảng theo hướng dẫn của dụng cụ, hơi thấp người dưới lớp khói.
- Dập vào gốc lửa, không phun vào ngọn. Với bình chữa cháy: rút chốt, hướng vòi vào gốc lửa, bóp cò, quét qua lại.
- Đặt giới hạn: dùng hết một bình nhỏ hoặc sau khoảng nửa phút mà lửa không nhỏ đi rõ rệt, dừng lại và rút lui.
- Sau khi tắt, vẫn để cửa sổ mở thoáng, theo dõi chỗ cháy vài chục phút, và báo cho lực lượng chữa cháy kiểm tra nếu đã gọi họ.
Bình chữa cháy xách tay cỡ gia đình thường chỉ phun được trong thời gian ngắn, tính bằng giây chứ không phải phút. Hãy đọc thời gian phun in trên bình của nhà bạn từ hôm nay, để biết mình có bao nhiêu thời gian thật sự.
Dấu hiệu phải dừng tay và rút lui ngay
Đang dập mà gặp một trong các dấu hiệu dưới đây thì dừng lại, không cố thêm. Ở lại thêm vài giây có thể đổi một đám cháy mất của thành một đám cháy có người bị thương.
- Lửa leo lên rèm, tủ, trần hoặc lan sang một vật thứ hai.
- Khói đen dày lên nhanh và bắt đầu hạ xuống ngang vai.
- Bạn thấy nóng rát ở mặt, tay hoặc gáy dù chưa chạm vào lửa.
- Bình chữa cháy đã hết mà lửa vẫn còn.
- Có tiếng nổ lách tách liên tục, mùi nhựa cháy nồng, mắt cay không mở được.
- Lửa bắt đầu ở gần lối ra, hoặc khói đã kéo ra hành lang phía sau lưng bạn.
- Bạn bắt đầu ho liên tục, chóng mặt hoặc thấy đầu óc lơ mơ.
Rút lui không phải là thất bại. Bạn đã mua cho cả nhà vài chục giây quý giá và đã báo động. Phần còn lại là việc của lực lượng chữa cháy.
Rút lui đúng cách: đóng cửa sau lưng
Khi rời khỏi phòng có cháy, đóng cửa phòng đó lại sau lưng. Đây có lẽ là việc đơn giản nhất mà có tác dụng lớn nhất trong cả quá trình thoát nạn. Một cánh cửa gỗ thông thường đóng kín cũng đủ làm chậm khói và nhiệt tràn ra hành lang, giữ cho cầu thang trong lành thêm một khoảng thời gian, và hạn chế không khí lùa vào nuôi lửa. Đừng khoá, chỉ đóng.
Đi ra theo hướng xa đám cháy, xuống thấp nếu có khói, gọi to để những ai chưa biết thì biết. Ra tới ngoài rồi, đếm người và báo cho người đón xe chữa cháy biết đám cháy ở phòng nào, đã đóng cửa hay chưa, ai đã thử dập bằng gì. Những thông tin đó giúp người chữa cháy biết họ sắp gặp gì phía sau cánh cửa.
Đừng quay vào kiểm tra xem lửa đã tắt chưa. Đám cháy sau cánh cửa đóng có thể đang thiếu không khí; mở cửa ra đột ngột là đưa thêm không khí vào, và lửa có thể bùng lên về phía người mở. Việc mở lại cánh cửa đó để lực lượng chữa cháy làm.
Chuẩn bị từ hôm nay để lúc đó quyết được nhanh
Quyết định trong vài chục giây chỉ khả thi nếu những gì cần đã nằm sẵn đúng chỗ. Trong bếp, giữ một chiếc vung kim loại vừa với chảo hay dùng nhất, để trong tầm tay chứ không cất trong tủ. Nếu nhà có chăn chống cháy, treo cạnh bếp nhưng không treo ngay phía trên bếp, để không phải với qua lửa mới lấy được. Bình chữa cháy đặt gần lối ra của tầng, ở chỗ bạn đi ngang qua khi rút lui, không đặt trong góc trong cùng.
Mỗi người lớn trong nhà nên biết cầu dao tổng ở đâu, van gas khoá theo chiều nào. Nhà có xe điện thì thống nhất quy tắc không sạc qua đêm khi không có người thức, không sạc ngay chân cầu thang. Những chuẩn bị này nằm ở danh mục thiết bị và phương án của trang; ở đây chỉ nhắc lại để thấy chúng gắn với quyết định dập hay thoát như thế nào.
Cuối cùng, hãy nói chuyện trước với cả nhà về nguyên tắc "thử một lần, có giới hạn". Người lớn tuổi trong nhà thường có thói quen cứu đồ, xách nước dập bằng được. Thống nhất trước rằng khi lửa đã lan khỏi vật đầu tiên thì tất cả cùng ra, giúp giảm cãi nhau đúng vào lúc không có thời gian cãi.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tự dập khi cháy ổ điện trong nhà?
Chỉ khi lửa còn rất nhỏ, bạn ngắt được cầu dao mà không chạm vào chỗ cháy và có bình chữa cháy dùng được cho đám cháy điện. Không dùng nước khi chưa ngắt điện. Nếu lửa đã bén sang tường, rèm hay dây điện chạy dọc nhà, rời đi và gọi 114.
Đắp khăn ướt lên chảo dầu đang cháy có được không?
Khăn ướt có nước, mà nước gặp dầu nóng có thể bắn dầu cháy ra ngoài, nhất là khi khăn không phủ kín được miệng chảo. Vung kim loại hoặc chăn chống cháy là lựa chọn an toàn hơn. Đậy xong thì tắt bếp và để nguyên, không nhấc lên xem sớm.
Thử dập trong bao lâu thì nên bỏ?
Một mốc dễ nhớ là khoảng nửa phút hoặc hết một bình chữa cháy nhỏ. Nếu sau khoảng đó lửa không nhỏ đi rõ rệt, hoặc khói đen dày lên, dừng lại và rút lui. Bình gia đình thường chỉ phun được trong thời gian rất ngắn, đọc trên vỏ bình để biết con số của bình nhà bạn.
Đã dập tắt rồi thì có cần gọi 114 nữa không?
Nếu bạn đã gọi trước đó, hãy báo lại cho người trực biết đám cháy đã được dập và để họ quyết định có cử người tới kiểm tra hay không. Với cháy điện, cháy trong tường, trần hay cháy pin, lửa có thể âm ỉ và bùng lại, nên việc được kiểm tra là đáng làm.
Trẻ em có nên được dạy dập lửa không?
Với trẻ nhỏ, nên dạy một nguyên tắc duy nhất: thấy lửa hay khói thì báo người lớn và đi ra ngoài, không tự dập, không trốn vào gầm giường hay tủ. Thanh thiếu niên lớn hơn có thể học dùng bình chữa cháy qua buổi tập có người hướng dẫn, nhưng vẫn giữ nguyên tắc thoát trước.
Nhà không có bình chữa cháy thì làm gì khi thấy lửa nhỏ?
Lửa giấy, vải nhỏ có thể dập bằng nước. Chảo dầu dùng vung. Ổ điện thì ngắt cầu dao trước. Nếu không có gì phù hợp trong tầm tay, đừng đi tìm. Đóng cửa phòng có cháy lại, đưa mọi người ra ngoài và gọi 114. Sau đó hãy cân nhắc trang bị cho nhà mình.