Khi bạn là người lớn duy nhất trong nhà với hai, ba đứa trẻ, nguyên tắc là gom tất cả về một chỗ trước rồi cùng đi một lượt: bế đứa nhỏ nhất, cho đứa lớn hơn nắm vạt áo hoặc thắt lưng của bạn, đứa thứ ba nắm tay đứa thứ hai, và bạn đi trước dẫn đường. Không đưa từng đứa ra rồi quay vào đón đứa tiếp theo nếu đã có khói. Ra ngoài rồi mới gọi 114, hoặc gọi trong lúc đi nếu tay còn rảnh.
Đây là tình huống rất phổ biến ở Việt Nam: bố đi làm ca đêm, mẹ ở nhà với ba con; ông bà trông cháu buổi chiều; chị lớn trông em khi bố mẹ đi vắng. Hầu hết hướng dẫn thoát nạn được viết cho từng người, ít khi nói chuyện một người phải đưa nhiều trẻ cùng ra. Bài này đi qua cách gom trẻ, thứ tự bế dắt theo tuổi, câu nói ngắn giữ trẻ đi theo, những gì không mang theo, và các chuẩn bị từ hôm nay.
Vì sao một người lớn với nhiều trẻ là tình huống khó
Một người lớn chỉ có hai tay. Bế một đứa trẻ sơ sinh hoặc dưới hai tuổi đã chiếm gần hết một bên người. Tay còn lại cần để men tường, mở khoá, bám lan can cầu thang. Như vậy những đứa trẻ còn lại phải tự đi theo, mà trẻ nhỏ khi sợ thường làm ngược với điều người lớn mong: chạy về phòng mình, chui xuống gầm giường, trốn vào tủ, hoặc đứng im khóc.
Thứ hai, trẻ không nhận ra nguy hiểm như người lớn. Một đứa trẻ năm tuổi có thể thấy khói như một thứ lạ để xem, không biết rằng nó sẽ dày lên rất nhanh. Trẻ cũng hay đòi mang theo đồ chơi, gấu bông, hay quay lại tìm con mèo.
Thứ ba, người lớn rất dễ rơi vào phương án "đưa từng đứa ra": bế đứa nhỏ xuống trước, rồi chạy lên đón đứa lớn. Nếu cầu thang chưa có khói và quãng đường rất ngắn, việc đó đôi khi vẫn làm được. Nhưng khi khói đã lên, mỗi lần quay vào là một lần đặt cả bạn lẫn đứa trẻ đang chờ vào vòng nguy hiểm, và đứa đã ra ngoài có thể đi theo bạn vào lại.
Gom trẻ về một chỗ trước khi đi
Việc đầu tiên khi phát hiện cháy không phải là chạy ra cửa, mà là có đủ trẻ trong tầm tay. Các bước:
- Hô to một câu ngắn, cố định, câu mà các con đã nghe trong buổi tập, ví dụ: "Cháy rồi, lại đây với mẹ!". Không giải thích dài.
- Đi tới chỗ đứa nhỏ nhất và bế lên trước, vì đó là đứa không tự đi được.
- Gọi tên từng đứa còn lại và đứng chờ tại chỗ vài giây để chúng chạy tới. Trẻ đáp lại tên mình nhanh hơn đáp lại câu chung.
- Nếu một đứa không trả lời, tìm ở những chỗ trẻ hay trốn: gầm giường, trong tủ, sau rèm, nhà tắm. Gọi to và nói rằng con không bị mắng.
- Xếp hàng: đứa lớn nắm vạt áo hoặc thắt lưng của bạn, đứa giữa nắm tay đứa lớn. Dặn: "Không buông tay dù có chuyện gì".
- Đi cùng một lượt theo lối thoát đã định, bạn đi trước.
Toàn bộ việc gom trẻ nên mất dưới một phút. Nếu sau khoảng đó vẫn chưa tìm thấy một đứa và khói đang dày, hãy đưa những đứa đã có ra trước và báo ngay cho lực lượng chữa cháy đứa còn lại có thể ở đâu. Đây là quyết định đau lòng nhất, nhưng quay vào một mình trong khói thường làm mọi chuyện tệ hơn.
Bế, dắt thế nào theo tuổi của trẻ
Bảng gợi ý vai của từng nhóm tuổi khi một người lớn đưa nhiều trẻ ra. Đây là gợi ý chung; mỗi đứa trẻ một khác, bạn biết con mình nhất.
| Tuổi | Vị trí khi đi | Việc của trẻ | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Sơ sinh, dưới 1 tuổi | Bế sát ngực, áp mặt bé vào người bạn | Không | Dùng địu nếu đã đeo sẵn; không mất thời gian đi tìm địu |
| 1–3 tuổi | Bế một bên hông, hoặc cõng nếu đã bế em nhỏ hơn | Ôm chặt cổ bạn | Trẻ tuổi này dễ vùng ra chạy; giữ chắc |
| 4–6 tuổi | Đi ngay sau lưng, nắm vạt áo bạn | Không buông tay, đi theo | Hay đòi mang đồ chơi: cho mang thứ đang cầm, không quay lại lấy |
| 7–10 tuổi | Nắm tay em nhỏ hơn, đi sau | Giữ em, đếm bậc cầu thang | Giao việc cụ thể giúp trẻ bình tĩnh |
| Trên 10 tuổi | Có thể đi trước soi đèn, mở cửa | Cầm đèn pin, mở khoá cửa đã dặn | Không để trẻ đi một mình về phía khói |
Khi đi cầu thang với trẻ trên tay, bám lan can bằng tay còn lại và đi chậm hơn bình thường một chút. Ngã trên cầu thang với trẻ trong lòng là rủi ro lớn hơn vài giây chậm.
Khi người trông trẻ là ông bà, chị lớn hay người giúp việc
Nhiều gia đình giao trẻ cho ông bà lớn tuổi trông, có khi cho đứa lớn mười một, mười hai tuổi trông em. Phương án thoát nạn của nhà phải tính cho chính những người này, vì họ là người ở nhà khi có chuyện. Ông bà có thể đi lại chậm, không bế nổi hai cháu cùng lúc, hoặc có thói quen cứu đồ, khoá cửa nhiều lớp. Trẻ lớn trông em thì chưa đủ bình tĩnh để quyết định ở lại hay đi.
Với ông bà, nên thống nhất một phương án đơn giản: không dập lửa, không cứu đồ, gom các cháu, ra theo một lối duy nhất đã đi thử, gọi to nhờ hàng xóm. Chìa khoá các cửa phải để ở chỗ ông bà với tới mà không cần ghế. Với trẻ lớn trông em, dạy đúng ba việc: nắm tay em, ra ngoài, chạy sang nhà hàng xóm đã chỉ trước. Người giúp việc mới đến nhà cần được đi một vòng lối thoát ngay trong tuần đầu.
Giữ trẻ đi theo: lời nói, giọng nói, việc giao cho trẻ
Câu ngắn, giọng chắc. Trẻ nghe giọng trước khi nghe chữ. Giọng hoảng loạn làm trẻ hoảng theo; giọng to, chắc, đều làm trẻ làm theo. "Nắm áo mẹ. Đi theo mẹ. Không buông."
Gọi tên, không gọi chung. "Bin nắm tay em" có tác dụng hơn "các con đi theo mẹ".
Giao việc. Đứa lớn cầm đèn pin, đếm bậc thang, giữ tay em. Trẻ có việc thì ít khóc, ít chạy lung tung hơn.
Nói trước điều sẽ thấy. "Sẽ có khói, mình cúi thấp xuống, như trong buổi tập." Trẻ sợ nhất là điều bất ngờ.
Khen khi trẻ làm đúng. Một câu "giỏi lắm, tiếp tục nắm áo mẹ" giữa đường giúp trẻ giữ được hành vi đúng thêm vài chục giây.
Không hứa điều không chắc. Đừng nói "lát mình quay lại lấy gấu bông" để dỗ, vì trẻ có thể tự quay lại tìm.
Khi không ra được: ở lại cùng các con
Nếu cầu thang đã đầy khói và nhà không có lối thứ hai, phương án tốt nhất thường là đưa tất cả trẻ vào một phòng có cửa đóng chắc và có cửa sổ nhìn ra đường. Gom trẻ vào cùng một phòng, không chia ra hai nơi. Đóng cửa, chèn khe dưới chân cửa bằng khăn, chăn, quần áo, làm ướt nếu có nước trong phòng tắm liền kề.
Gọi 114, nói địa chỉ, tầng, phòng, và câu quan trọng: "một người lớn với ba trẻ nhỏ, bé nhất mấy tháng tuổi". Thông tin về trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ giúp lực lượng chữa cháy xếp ưu tiên. Ra cửa sổ vẫy khăn sáng màu, ban đêm dùng đèn pin. Cho trẻ ngồi thấp, gần cửa sổ, quấn chăn cho trẻ nhỏ nếu phòng lạnh.
Tuyệt đối không thả hay ném trẻ từ trên cao xuống, và không tự leo ra ngoài lan can với trẻ trên tay. Những hành động đó gây thương vong nhiều hơn là cứu được. Giữ các con bên mình, nói chuyện với chúng, và chờ người tới.
Những thứ không mang theo, và một thứ nên có sẵn
Người một mình với con nhỏ thường muốn mang theo đồ của trẻ: bỉm, sữa, bình, quần áo, giấy khai sinh. Mọi thứ đó đều có thể mua lại hoặc làm lại.
- Không quay lại lấy túi đồ của em bé.
- Không đi tìm điện thoại nếu nó không ở ngay trong tay; ra ngoài mượn máy hàng xóm gọi 114.
- Không dắt xe đẩy, xe tập đi xuống cầu thang: chúng chiếm tay và chiếm lối.
- Không quay lại tìm thú cưng khi đang dắt trẻ.
- Không đưa trẻ ra ngoài rồi để trẻ đứng một mình trước cửa trong lúc bạn quay vào.
- Thứ nên có sẵn: một chiếc đèn pin nhỏ treo cạnh cửa phòng ngủ của trẻ, và chìa khoá cửa chính ở chỗ cố định mà bạn với tới khi đang bế con.
Nếu bạn cho con ngủ với địu hoặc nằm võng gần chỗ mẹ ngủ, hãy tính trước cách bế bé lên chỉ bằng một tay. Thử làm trong bóng tối một lần, bạn sẽ biết cách nào nhanh nhất với chính đứa con của mình.
Chuẩn bị từ hôm nay cho nhà có nhiều trẻ nhỏ
Hãy cho các con ngủ càng gần nhau càng tốt, và càng gần phòng của người lớn càng tốt, nhất là vào những đêm chỉ có một người lớn ở nhà. Nhà ống nhiều tầng thì cho cả mẹ và các con ngủ chung một tầng, gần lối ra thứ hai như sân thượng hay ban công. Ba đứa trẻ ở ba tầng khác nhau là bài toán gần như không giải được trong khói.
Tập một buổi ngắn với các con, vào ban ngày, trong không khí vui: mẹ hô câu cố định, các con chạy tới, xếp hàng nắm áo, cúi thấp, đi tới cửa, đứng ở điểm hẹn trước nhà hàng xóm. Lặp lại vài tháng một lần. Trẻ nhớ bằng cơ thể; lúc cần thật, chúng sẽ làm lại đúng những gì đã làm trong buổi tập.
Dạy trẻ lớn hơn số 114, địa chỉ nhà và tên một hàng xóm tin cậy. Nói rõ rằng khi có cháy thì không trốn, không quay lại lấy đồ, và chạy ra gọi người lớn nhà bên nếu bố mẹ không có ở đó. Nếu ông bà hay người giúp việc thường trông các con, họ cũng cần biết đúng phương án này.
Câu hỏi thường gặp
Nên bế đứa nhỏ nhất hay đứa đang sợ nhất?
Bế đứa không tự đi được trước, thường là đứa nhỏ nhất. Đứa lớn hơn dù đang sợ vẫn đi được nếu được nắm vạt áo và nghe giọng bạn chắc chắn. Nếu có hai đứa đều chưa biết đi, bế một đứa trước ngực, đứa kia bên hông, và chỉ dùng tay khi thật cần.
Có nên đưa một đứa ra trước rồi quay vào đón đứa sau?
Chỉ khi chưa có khói, quãng đường rất ngắn và có người lớn khác ở ngoài giữ đứa đã ra. Khi khói đã lên cầu thang, quay vào là đặt mình vào nguy hiểm và đứa đã ra có thể chạy theo. Gom tất cả rồi cùng đi một lượt là cách an toàn hơn.
Trẻ chui xuống gầm giường không chịu ra thì làm sao?
Cúi xuống, gọi tên trẻ, nói rõ con không bị mắng và mẹ cần con đi cùng ngay. Nếu trẻ vẫn không ra, kéo trẻ ra một cách dứt khoát. Phòng trước bằng cách dạy trẻ từ nhỏ rằng khi có cháy thì không trốn mà tìm người lớn, và tập điều đó trong buổi tập.
Trẻ sơ sinh có cần che mũi khi đi qua khói không?
Áp mặt bé vào ngực hoặc vai bạn, che hờ bằng chăn mỏng hay khăn sạch, không bịt kín mũi miệng. Quan trọng hơn là đi thấp và nhanh qua đoạn có khói. Sau khi ra ngoài, nếu bé ho nhiều, khó thở, lừ đừ, đưa đi khám ngay.
Nhà có ba tầng, các con ngủ ở tầng trên cùng thì sao?
Vào những đêm chỉ có một người lớn ở nhà, cho mẹ và các con ngủ chung tầng. Tầng trên cùng nên có lối ra sân thượng mở được từ bên trong, tốt nhất có lối sang nhà bên đã thoả thuận trước. Kiểm tra lối này định kỳ.
Có nên để trẻ lớn tự gọi 114?
Trẻ từ khoảng bảy, tám tuổi trở lên có thể học gọi 114 và nói địa chỉ nhà. Khi có cháy, giao cho trẻ lớn việc gọi trong lúc bạn bế em, nếu điện thoại đang ở trong tay. Nhưng gọi khi đã ra ngoài vẫn tốt hơn gọi khi còn trong nhà đầy khói.