Nhà xưởng đông công nhân, như xưởng may, xưởng giày, xưởng lắp ráp điện tử, có hai điểm hay làm hỏng lối thoát: cửa phụ bị khoá để chống thất thoát hàng, và lối đi bị hàng hoá, bán thành phẩm, xe đẩy chiếm dần theo mùa cao điểm. Cả hai đều xuất phát từ lý do kinh doanh có thật, nhưng hệ quả là khi có sự cố, vài trăm người phải dồn ra một hai cửa còn mở.
Bài này viết cho cả người lao động lẫn chủ xưởng, quản đốc. Phần đầu chỉ người lao động nên nhìn gì từ ngày đầu nhận việc; phần giữa bàn cách chống thất thoát mà không khoá chết cửa; phần cuối nói về ca đêm, gác lửng, ký túc trong khuôn viên và quyền phản ánh. Hồ sơ phòng cháy và điều kiện an toàn của cơ sở sản xuất thuộc phần thủ tục PCCC, ở đây chỉ nhắc.
Vì sao nhà xưởng hay mất lối thoát theo thời gian
Một nhà xưởng khi mới xây và được nghiệm thu thường có đủ lối ra, đúng vị trí, đúng chiều mở cửa. Lối thoát mất đi theo thời gian chứ hiếm khi mất ngay từ đầu. Đơn hàng tăng thì kê thêm chuyền, thêm bàn, lối đi giữa các chuyền hẹp lại. Kho không đủ chỗ thì hàng thành phẩm, cuộn vải, thùng carton được xếp dọc tường, dần dần lấn tới trước cửa phụ.
Mất hàng vài lần thì cửa phụ bị khoá, chỉ để một cửa chính có bảo vệ soát người. Cải tạo thêm gác lửng làm văn phòng hay kho thì có thêm một tầng người làm việc nhưng không thêm cầu thang. Mỗi thay đổi đều có lý do hợp lý khi đứng riêng, nhưng cộng lại thì xưởng mất dần khả năng cho mọi người ra ngoài nhanh.
Đây là lý do việc giữ lối thoát ở nhà xưởng là việc phải làm thường xuyên, không phải làm một lần lúc nghiệm thu. Người lao động, những người đi lại trong xưởng mỗi ngày, thường là người thấy sớm nhất khi một lối đi bị thu hẹp hay một cửa bị khoá.
Người lao động: ngày đầu nhận việc nên nhìn gì
Ngày đầu đi làm ở một xưởng mới, bạn được hướng dẫn về công việc, nội quy, giờ giấc. Thêm năm việc dưới đây, mỗi việc chỉ mất vài phút:
- Nhìn xem khu mình làm có mấy cửa ra ngoài, cửa gần nhất ở đâu, cửa thứ hai ở đâu. Đếm số chuyền hay số dãy máy phải đi qua để tới mỗi cửa.
- Đi thử một lần từ chỗ làm tới cửa phụ vào giờ nghỉ trưa: cửa có mở được không, ngoài cửa là sân hay là ngõ cụt.
- Xem đèn chỉ dẫn lối ra và đèn sự cố có ở dọc lối đi không, có bị hàng xếp cao che mất không.
- Hỏi tổ trưởng hoặc người phụ trách an toàn: khi có chuông báo cháy, cả tổ ra cửa nào và tập trung ở đâu.
- Nếu làm ca đêm, hỏi thêm ai trực bảo vệ, ai giữ chìa các cửa, và đêm có khoá cửa nào khác với ban ngày không.
Nếu được hướng dẫn an toàn khi mới vào làm, bạn hãy nghe kỹ phần lối thoát. Theo pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động, người sử dụng lao động có trách nhiệm huấn luyện an toàn cho người lao động; lối thoát nạn và cách sơ tán là một phần của nội dung đó.
Chống thất thoát mà không khoá chết cửa thoát
Mất hàng là nỗi lo thật của chủ xưởng, nhất là với hàng nhỏ, giá trị cao. Nhưng khoá cửa thoát bằng xích, khoá móc trong giờ có người làm việc là đánh đổi an toàn con người lấy hàng hoá. Bảng dưới gom các cách thay thế mà nhiều xưởng đang dùng; lựa chọn cụ thể nên trao đổi với đơn vị có chuyên môn và cơ quan phòng cháy.
| Cách làm | Chống thất thoát thế nào | Ảnh hưởng tới thoát nạn |
|---|---|---|
| Cửa có thanh đẩy mở từ bên trong, kèm chuông báo khi mở | Ai mở cửa là cả xưởng biết, bảo vệ tới ngay | Mở được tức thì khi cần |
| Camera giám sát khu vực cửa phụ | Có hình ảnh để đối chiếu khi mất hàng | Không cản trở việc mở cửa |
| Khoá điện từ nhả khi có báo cháy hoặc mất điện | Cửa đóng trong giờ thường | Phụ thuộc hệ thống phải làm và bảo trì đúng |
| Niêm phong nhẹ (tem dán, dây nhựa dễ giật đứt) | Biết cửa đã bị mở | Giật là mở, không cần chìa |
| Khoá xích, khoá móc trong giờ làm việc | Chặn hẳn cửa | Mất lối thoát, rủi ro rất lớn khi có sự cố |
Ngoài cửa, việc soát hàng ở cổng, quản lý kho theo ca, đối soát vật tư cuối ngày cũng giảm thất thoát mà không đụng tới lối thoát. Chống mất hàng nên giải bằng quản lý, không bằng xích.
Lối đi trong xưởng: những thứ hay lấn dần
Lối đi chính, lối đi giữa các chuyền và khoảng trước cửa là những chỗ phải luôn thông. Trong thực tế, những thứ dưới đây là thủ phạm lấn lối hay gặp nhất:
- Xe đẩy bán thành phẩm đỗ chờ giữa lối khi chuyền sau chưa nhận.
- Cuộn vải, thùng carton, pallet hàng xếp dọc tường tràn ra lối và trước cửa phụ.
- Ghế, bàn phụ kê thêm khi tăng người vào mùa cao điểm.
- Dây điện, ống hơi kéo ngang lối đi để cấp cho máy kê thêm.
- Giá để đồ cá nhân, giày dép, mũ bảo hiểm của công nhân đặt sát cửa ra.
- Hàng lỗi, phế liệu, vải vụn chờ xử lý đổ đống ở góc gần cửa.
Nhiều xưởng dùng cách kẻ vạch sơn trên sàn để đánh dấu lối đi, kèm quy định "không để gì trên vạch". Cách này rẻ, dễ kiểm, và ai trong xưởng cũng nhìn thấy khi có thứ lấn vào. Tổ trưởng kiểm một lượt đầu ca là đủ giữ thói quen. Mùa cao điểm đơn hàng là lúc vạch sơn bị lấn nhiều nhất, nên cũng là lúc quản đốc cần đi kiểm thường xuyên hơn, thay vì nới quy định cho kịp tiến độ.
Ca đêm, gác lửng và ký túc xá trong khuôn viên
Ca đêm có ít người hơn nhưng rủi ro thoát nạn có thể cao hơn: một số cửa bị khoá vì vắng người, bảo vệ trực ít, đèn chỉ bật ở khu đang làm, và người lao động mệt nên phản ứng chậm. Người làm ca đêm nên biết rõ cửa nào đêm vẫn mở, ai giữ chìa cửa nào, và số điện thoại của người trực. Chủ xưởng nên bảo đảm ít nhất các cửa thoát của khu đang có người làm việc không bị khoá chết vào ban đêm.
Gác lửng trong xưởng thường được làm thêm làm văn phòng, phòng kỹ thuật hay kho nhẹ. Nhiều gác chỉ có một cầu thang sắt dốc. Người làm việc trên gác lửng nên biết đó là vị trí khó thoát, giữ cầu thang không bị chất đồ và để ý mùi khói từ dưới xưởng bốc lên.
Một số xưởng có phòng ở cho công nhân ngay trong khuôn viên hoặc trên tầng của nhà xưởng. Đây là kết hợp nhiều rủi ro: người ngủ ở trên, sản xuất và kho ở dưới. Người ở trong ký túc như vậy nên áp dụng những gì đã viết cho nhà trọ: biết hai lối ra, không sạc xe điện trong phòng, không nấu nướng ở hành lang.
Người lao động phản ánh lối thoát bị chặn: qua đâu và thế nào
Người lao động thường ngại phản ánh vì sợ ảnh hưởng tới việc làm. Kênh đầu tiên và ít va chạm nhất là tổ trưởng, quản đốc hoặc người làm công tác an toàn, vệ sinh lao động của xưởng. Nhiều cơ sở có mạng lưới an toàn, vệ sinh viên ở từng tổ, là người lao động được giao nhắc nhở và phát hiện điểm mất an toàn; đây là người bạn nên nói chuyện trước.
Kênh thứ hai là công đoàn cơ sở, nếu xưởng có. Công đoàn có vai trò đại diện người lao động trong các vấn đề an toàn và có thể đưa ý kiến lên ban giám đốc một cách tập thể. Khi nội bộ không xử lý và rủi ro rõ ràng, người lao động có thể phản ánh tới lực lượng phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ hoặc cơ quan quản lý lao động nơi xưởng hoạt động.
Khi phản ánh, nói cụ thể: cửa nào, khu nào, bị khoá hay bị chắn từ khi nào, vào ca nào. Ghi lại ngày giờ. Nếu chụp ảnh, chỉ chụp cửa và lối đi, không chụp người, và tuân theo quy định của xưởng về chụp ảnh trong khu sản xuất. Mục đích là để cửa được mở, không phải để tìm người có lỗi.
Khi có chuông báo cháy trong xưởng
Ở xưởng đông người, khoảnh khắc nguy hiểm là lúc mọi người chưa chắc có cháy thật hay không và vẫn ngồi làm tiếp vì sợ trễ đơn. Nguyên tắc nên được thống nhất từ trước là: chuông kêu thì dừng máy theo cách an toàn đã được hướng dẫn, đứng dậy và đi theo tổ ra cửa đã tập, không chờ tổ trưởng xác nhận. Báo nhầm thì quay lại làm; không ai bị trừ lương vì đã rời đi khi chuông kêu.
Đi theo lối đi chính, không len giữa các máy. Nếu khu gần mình có khói, đi về phía cửa ở hướng ngược lại. Không quay lại lấy túi, điện thoại để ở tủ đồ. Ra tới điểm tập kết, đứng theo tổ để tổ trưởng điểm danh và báo ngay nếu thiếu người. Gọi 114 nếu chưa chắc ai đã gọi, nói rõ tên khu công nghiệp hoặc địa chỉ, loại xưởng và có người mắc kẹt hay không.
Tổ trưởng cần nhớ những người có thể đi chậm hơn: lao động nữ đang mang thai, người vừa bị thương nhẹ, người ở nhà vệ sinh, căng tin hay kho phía sau lúc chuông kêu. Mỗi tổ nên có sẵn một người được giao để mắt tới những người này khi đi ra. Ở xưởng có hoá chất, dung môi hay khu sơn, quản đốc báo rõ cho lực lượng chữa cháy vị trí khu đó khi họ tới, vì đây là thông tin quyết định cách họ tiếp cận.
Câu hỏi thường gặp
Xưởng khoá cửa phụ trong giờ làm việc có vi phạm không?
Cửa thoát nạn phải mở được ngay khi có người trong công trình, theo nguyên lý của quy chuẩn và luật phòng cháy hiện hành. Khoá chết cửa thoát trong giờ làm việc là điểm mất an toàn nghiêm trọng. Mức xử lý cụ thể bạn đối chiếu văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan phòng cháy nơi xưởng hoạt động.
Người lao động có được từ chối làm việc khi thấy lối thoát bị khoá không?
Pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động có quy định về quyền của người lao động khi thấy rõ nguy cơ xảy ra tai nạn đe doạ nghiêm trọng tính mạng, sức khoẻ. Điều kiện áp dụng cụ thể bạn nên tìm hiểu qua công đoàn hoặc hỏi luật sư; trước tiên hãy báo ngay cho người phụ trách.
Kho hàng xếp cao sát trần có ảnh hưởng tới thoát nạn không?
Có. Hàng xếp cao che đèn chỉ dẫn lối ra, có thể đổ chắn lối đi khi bị va chạm, và làm giảm hiệu quả của đầu báo cháy, đầu phun nếu có. Giới hạn chiều cao xếp hàng cụ thể nên hỏi đơn vị có chuyên môn theo loại hàng và loại kho.
Xưởng nhỏ vài chục người có cần lo như xưởng lớn không?
Nguyên lý giống nhau: lối ra không bị khoá, lối đi không bị chắn, mọi người biết đi đâu. Xưởng nhỏ trong nhà dân hay nhà thuê thường còn khó thoát hơn vì một cửa cuốn, một cầu thang. Quy mô nhỏ không làm rủi ro nhỏ theo.
Có nên tự cắt khoá cửa thoát khi có cháy?
Khi có cháy và cửa bị khoá, việc phá cửa để thoát là phản ứng tự vệ. Nhưng trong lúc khói đã lan, dụng cụ không có sẵn thì rất khó. Đó là lý do phải phản ánh và yêu cầu mở cửa từ trước, không chờ tới lúc có sự cố.
Ai chịu trách nhiệm giữ lối thoát trong xưởng?
Trách nhiệm chính thuộc về người đứng đầu cơ sở và người sử dụng lao động, theo luật phòng cháy và luật an toàn, vệ sinh lao động. Quản đốc, tổ trưởng và người lao động cùng tham gia giữ lối đi hằng ngày. Danh mục quyền và trách nhiệm trên trang này viết kỹ hơn.