Khoá vân tay và khoá điện tử loại tốt vẫn mở được từ bên trong bằng tay nắm cơ, kể cả khi mất điện hay hết pin; cái làm cửa thành bẫy là những chế độ đi kèm như khoá trong, khoá trẻ em, chốt phụ cần chìa, hoặc loại khoá chỉ nhả bằng nút bấm điện. Vì vậy câu cần hỏi khi lắp hay khi kiểm không phải "khoá này có xịn không" mà là "người trong nhà, trong bóng tối, đang hoảng, mở cửa này bằng một động tác được không".
Bài này giúp bạn nhận ra loại khoá nhà mình đang dùng thuộc kiểu nào, những tính năng chống trộm nào cần tắt hoặc cài đặt lại, và cách tự thử trong mười phút. Phần thợ khoá nên làm và phần bạn tự làm được tách riêng ở cuối bài.
Đổi sang khoá điện tử khi sửa nhà: câu hỏi hay bị bỏ qua
Khi sửa nhà, nhiều gia đình ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh hay Đà Nẵng thay luôn ổ khoá cửa chính, cửa phụ và cửa lên sân thượng bằng khoá vân tay hoặc khoá mã số. Lý do dễ hiểu: không phải mang chìa, con đi học về tự mở được, người giúp việc có mã riêng, mất chìa không phải gọi thợ. Người bán thường giới thiệu kỹ phần mở từ bên ngoài: vân tay nhận nhanh không, có thẻ từ không, mở qua điện thoại được không.
Phần ít ai hỏi là chiều ngược lại. Cửa chính của nhà ống thường là lối thoát duy nhất ở tầng trệt, cửa sân thượng là lối thoát thứ hai của các tầng trên. Khi có cháy, người đứng sau cánh cửa đó đang ở trong khói, có thể không nhìn thấy gì, tay run, có khi đang bế trẻ nhỏ. Nếu khoá đòi một thao tác lạ, một nút phải bấm giữ, một chìa phải tìm, thì lối thoát coi như mất.
Quy chuẩn an toàn cháy cho nhà và công trình (QCVN 06 của Bộ Xây dựng) đặt nguyên tắc chung là cửa trên đường thoát nạn phải mở được dễ dàng từ bên trong mà không cần chìa. Nhà ở riêng lẻ của gia đình không bị kiểm tra như một cơ sở kinh doanh, nhưng nguyên tắc đó vẫn là thước đo hợp lý nhất để bạn tự chọn khoá. Với nhà ở kết hợp kinh doanh, nhà cho thuê nhiều phòng, yêu cầu cụ thể do người thiết kế và cơ quan phòng cháy đối chiếu theo bản hiện hành.
Mỗi loại khoá mở từ bên trong theo cách nào
Khoá điện tử trên thị trường rất nhiều mẫu, nhưng xét riêng chuyện mở từ bên trong thì có thể gom thành mấy kiểu sau. Nhìn mặt trong cánh cửa nhà bạn để xếp vào đúng kiểu:
| Kiểu khoá | Mở từ bên trong | Khi mất điện, hết pin | Điểm cần để ý |
|---|---|---|---|
| Khoá điện tử có tay nắm gạt cơ cả hai mặt | Ấn tay nắm trong là nhả lưỡi gà và chốt chết (với nhiều mẫu "mở một chạm") | Vẫn mở được từ trong bằng tay | Kiểm xem chốt chết có nhả cùng tay nắm không hay phải xoay riêng núm |
| Khoá điện tử có núm xoay chốt bên trong | Phải xoay núm rồi mới gạt tay nắm | Vẫn mở được nếu núm xoay bằng tay | Hai động tác; trẻ nhỏ và người già trong khói dễ quên bước xoay |
| Khoá cổng, khoá kính dùng nút bấm nhả | Bấm nút điện bên trong để nhả | Có thể không nhả nếu mất nguồn, tuỳ thiết kế | Phải biết khoá thuộc loại mất điện thì mở hay mất điện thì khoá |
| Khoá thêm ổ móc, chốt ngang bên ngoài | Không mở được từ trong | Không liên quan điện | Hay gặp ở cửa sân thượng, cửa phụ: lỗi nặng nhất |
| Khoá cơ truyền thống hai mặt chìa | Phải có chìa ở mặt trong | Không liên quan điện | Chìa không ở trong ổ hay ở chỗ cố định thì coi như khoá chết |
Kiểu đầu tiên là kiểu nên chọn cho cửa trên lối thoát. Kiểu thứ ba cần hỏi thợ cho rõ: khoá điện từ dùng cho cửa kính, cổng nhà trọ có loại mất điện thì nhả, có loại mất điện thì giữ nguyên trạng thái khoá. Hai kiểu cuối không phải khoá điện tử nhưng thường đi kèm khi chủ nhà muốn "chắc ăn thêm một lớp".
Chế độ chống trộm nào biến cửa thành bẫy
Chế độ khoá trong, còn gọi là chế độ riêng tư. Nhiều khoá cho phép bật một nút ở mặt trong để vân tay, mã số từ bên ngoài không mở được nữa. Bản thân chế độ này không chặn việc mở từ trong ra, nhưng ở một số mẫu, khi bật, tay nắm trong cũng phải thao tác thêm. Đọc kỹ hướng dẫn, thử thật, không đoán.
Khoá trẻ em ở mặt trong. Đây là tính năng giữ trẻ khỏi tự mở cửa ra đường. Khi bật, tay nắm trong phải ấn kèm một nút hoặc nâng lên rồi mới gạt. Người lớn quen tay thì làm được, người già, khách ở nhờ, người giúp việc mới đến thì không biết. Nếu bật, cả nhà phải được tập, và nên cân nhắc tắt vào ban đêm.
Chốt phụ, xích cửa, then cài thêm. Thêm một then cài tay phía trên cửa không hại gì nếu mở được bằng một tay trong bóng tối. Then cần chìa, xích có ổ khoá nhỏ, thanh ngang có khoá móc là thứ cần gỡ.
Báo động khi mở cửa từ bên trong. Một số khoá kêu to khi cửa mở trong giờ cài đặt. Kêu không sao, miễn là không khoá lại. Kiểm chế độ này để biết khi thử mở ban đêm có làm cả nhà giật mình không, và báo trước cho mọi người.
Khoá tự động lại sau vài giây. Tính năng tự khoá khi cửa đóng là có ích. Cần để ý một chuyện: người chạy ra rồi quay vào gọi người khác có thể bị khoá ngoài. Mã số hoặc vân tay của mọi thành viên phải được đăng ký đủ, không chỉ của chủ nhà.
Mất điện, hết pin, nhiệt độ cao: điều gì xảy ra với khoá
Khoá vân tay gắn cửa đi thường chạy pin riêng, không lấy điện lưới. Vì vậy mất điện cả khu phố không ảnh hưởng tới khoá. Điều cần lo là pin yếu dần mà không ai thay; khi đó phần điện tử bên ngoài ngừng nhận vân tay, nhưng tay nắm cơ bên trong của khoá đúng kiểu vẫn mở bình thường. Phần lớn khoá có cổng cấp nguồn khẩn cấp ở mặt ngoài và chìa cơ dự phòng để người bên ngoài vào được.
Khoá điện từ dùng cho cửa kính, cổng sắt nhà trọ, cửa văn phòng nhỏ thì khác: nó lấy điện qua bộ nguồn, có khi có ắc quy dự phòng. Câu hỏi bắt buộc là khi mất nguồn khoá nhả ra hay giữ chặt. Loại giữ chặt khi mất điện chỉ chấp nhận được nếu bên trong có nút nhả cơ hoặc cách mở bằng tay khác mà mọi người đều biết.
Khi cháy gần cửa, nhiệt có thể làm hỏng mạch, chảy nhựa mặt khoá, kẹt màn hình. Không có loại khoá dân dụng nào được bảo đảm hoạt động trong nhiệt độ đám cháy, và cũng không cần: điều quan trọng là phần mở từ bên trong là cơ khí thuần, không qua mạch điện tử. Đó là lý do nên ưu tiên khoá có tay nắm gạt cơ ở mặt trong hơn là khoá chỉ có nút cảm ứng.
Nếu cửa có khoá điện tử lại thêm cửa cuốn hoặc cổng sắt phía ngoài, phải tính cả hai lớp. Cửa trong mở được mà cửa cuốn ngoài chỉ mở bằng điều khiển thì người thoát ra cũng chỉ đứng kẹt giữa hai lớp cửa. Gặp tình huống bị kẹt như vậy, gọi 114 và báo rõ vị trí.
Cửa phụ, cửa sân thượng, cổng nhà trọ: chỗ hay lắp sai nhất
Cửa chính được nhìn kỹ vì ngày nào cũng dùng. Những cửa ít dùng mới là chỗ khoá sai nằm im nhiều năm:
- Cửa lên sân thượng: nhiều nhà lắp khoá vân tay ở mặt trong (để người trong nhà lên phơi đồ) và khoá ở mặt ngoài bằng ổ móc chống trộm từ mái nhà bên. Kết quả là từ trong ra phải bấm vân tay, mà người hoảng loạn trong khói thì vân tay khó nhận. Cửa này nên mở từ trong bằng tay nắm cơ, phần chống trộm đặt ở mặt ngoài.
- Cửa phụ ra ngõ sau: hay bị khoá bằng ổ cần chìa và chìa nằm trong tủ. Nếu thay bằng khoá điện tử, chọn loại mở trong bằng tay nắm, không phải loại nút cảm ứng.
- Cổng nhà trọ, chung cư mini: khoá từ dùng thẻ là phổ biến. Cạnh cổng ở phía trong phải có nút nhả hoặc tay nắm mở được bằng tay, và người thuê phải được chỉ chỗ ngay khi dọn vào.
- Cửa giữa khu để xe và cầu thang: một số nhà làm cửa ngăn khói ở đây rồi gắn khoá vân tay để chống trộm. Nếu cửa này nằm trên đường từ các tầng xuống, nó phải mở được từ phía cầu thang mà không cần vân tay.
- Cửa phòng ngủ có khoá điện tử: ít gặp ở nhà riêng nhưng có ở nhà cho thuê theo phòng. Mặt trong phòng phải mở bằng tay nắm, không phải bằng thẻ.
Ghi lại từng cửa trong nhà, đánh dấu cửa nào nằm trên đường thoát. Mỗi cửa đó phải vượt qua được bài thử ở mục sau.
Tự kiểm khoá đang dùng trong mười phút
Bài thử không cần dụng cụ, chỉ cần một người lớn và một người thử là thành viên yếu nhất trong nhà còn tự đi lại được:
- Đứng ở mặt trong cửa, tắt đèn, nhắm mắt hoặc bịt mắt bằng khăn. Người thử chỉ được dùng một tay để mở cửa, tay kia giả như đang dắt trẻ.
- Đếm số động tác cần làm: gạt tay nắm, xoay núm, bấm nút, kéo then. Nếu nhiều hơn hai động tác, ghi lại.
- Bật thử chế độ khoá trẻ em và chế độ khoá trong nếu khoá có, rồi lặp lại bước một. Ghi lại chế độ nào làm việc mở từ trong khó hơn.
- Tháo pin hoặc chờ khoá báo pin yếu, rồi thử mở từ bên trong. Khoá đúng kiểu phải mở được bình thường.
- Với khoá điện từ dùng bộ nguồn, ngắt cầu dao của mạch cấp cho khoá và xem cửa nhả hay giữ.
- Kiểm nơi để chìa cơ dự phòng: ai biết, có ở gần cửa không, có bị khoá trong ngăn kéo khác không.
- Ghi kết quả vào sơ đồ thoát nạn của gia đình, sửa cửa nào hỏng trước, rồi thử lại sau khi sửa.
Bài thử nên làm lại mỗi khi thay khoá, khi có người mới vào ở, và mỗi năm một lần. Pin khoá nên thay theo lịch thay vì chờ báo yếu.
Khi gọi thợ lắp hoặc thay khoá: nói gì cho rõ
Khi gọi thợ, nói ngay từ đầu đây là cửa trên lối thoát, cần mở từ trong bằng tay nắm cơ, một động tác, không cần chìa, không phụ thuộc pin. Thợ lắp khoá giỏi thường hiểu ngay và chọn mẫu phù hợp; nếu thợ chỉ nói về độ bảo mật mặt ngoài, bạn nên hỏi lại cho chắc.
Yêu cầu thợ chỉ cho cả nhà cách tắt chế độ khoá trẻ em, chế độ khoá trong, cách cấp nguồn khẩn cấp, chỗ để chìa cơ. Ghi lại bằng chữ và dán ở mặt trong tủ giày hoặc chỗ cả nhà dễ thấy, không dán ra mặt ngoài cửa.
Với cửa đã khoét lỗ cho khoá cũ, việc lắp khoá mới có thể phải khoét rộng hoặc thay ruột cửa. Nếu cửa đó là cửa có yêu cầu ngăn cháy (ví dụ cửa giữa gara và nhà ở một số công trình), việc khoét thêm có thể làm giảm khả năng ngăn cháy của cánh. Trường hợp đó nên hỏi người có chuyên môn về cửa chống cháy thay vì để thợ khoá tự làm.
Đừng dồn mọi lớp bảo vệ vào cánh cửa. Chống trộm còn có camera, đèn cảm ứng, cửa cuốn có khoá ngoài, hàng xóm để ý giúp. Khoá phía trong phải để dành cho một việc: cho người trong nhà ra được ngay.
Câu hỏi thường gặp
Khoá vân tay hết pin thì có bị nhốt trong nhà không?
Với loại khoá có tay nắm gạt cơ ở mặt trong thì không, vì mở từ trong ra không dùng điện. Người bị ảnh hưởng khi hết pin là người đứng bên ngoài, họ cần chìa cơ hoặc cổng cấp nguồn khẩn cấp. Nếu khoá nhà bạn chỉ mở được bằng nút cảm ứng ở mặt trong, cần thay loại khác.
Có nên bật chế độ khoá trẻ em ở cửa chính không?
Có thể bật khi nhà có trẻ nhỏ hay tự mở cửa ra đường, nhưng mọi người lớn trong nhà phải tập mở khi chế độ đang bật, trong bóng tối. Nhiều gia đình chọn bật ban ngày khi có người lớn trông và tắt ban đêm khi mọi người ngủ, để lối thoát đơn giản nhất lúc dễ xảy ra cháy mà không ai thức.
Cổng nhà trọ dùng khoá từ thẻ, mất điện thì người thuê ra bằng cách nào?
Phụ thuộc loại khoá. Loại nhả khi mất điện thì cổng tự mở. Loại giữ khi mất điện phải có nút nhả cơ hoặc tay nắm mở bằng tay ở phía trong. Người thuê nên hỏi chủ nhà ngay khi dọn vào và tự thử một lần. Nếu cổng chỉ mở được bằng thẻ từ cả hai phía, nên đề nghị chủ nhà sửa.
Có nên khoá thêm ổ móc ở cửa sân thượng cho chắc không?
Không nên khoá ổ móc ở mặt trong hay khoá ngoài theo cách làm người từ trong không ra được. Nếu lo trộm vào từ mái nhà bên, đặt lớp chống trộm ở phía ngoài theo cách người trong nhà vẫn mở được, như then cài mặt trong, cửa lưới sắt mở vào trong có then tay, hoặc camera và đèn cảm ứng trên sân thượng.
Khoá vân tay có làm giảm khả năng chống cháy của cửa không?
Với cửa gỗ thường của nhà ở, chuyện này không đáng lo. Với cửa được làm để ngăn cháy, việc khoét lỗ, thay ổ khoá không đúng loại có thể làm giảm khả năng ngăn cháy. Trường hợp đó nên dùng khoá và phụ kiện mà nhà sản xuất cửa chấp nhận, và hỏi người có chuyên môn trước khi khoét.
Khi cháy mà cửa không mở được thì làm gì?
Đừng tốn thời gian vật lộn với cửa trong khói. Quay về phòng có cửa đóng được và có cửa sổ, đóng cửa, chèn khe bằng khăn ướt, gọi 114 báo địa chỉ, tầng, số người và nói rõ cửa chính không mở được, rồi ra tín hiệu ở cửa sổ hoặc ban công để lực lượng cứu nạn biết vị trí.