Ghế di tản cầu thang là loại ghế gấp gọn có dây đai giữ người và một cặp băng trượt hoặc bánh xích ở mặt sau, cho phép một người đã được huấn luyện đưa người không tự đi được xuống cầu thang bộ một cách có kiểm soát. Thiết bị này dành cho người dùng xe lăn, người bị thương ở chân, người già yếu, người bệnh, trong những tình huống thang máy không được dùng, như khi có cháy.
Ở chung cư cao tầng, văn phòng, trường học, bệnh viện, phương án thoát nạn thường viết rất kỹ cho người đi bộ nhưng bỏ trống câu hỏi: người ngồi xe lăn ở tầng mười hai sẽ xuống bằng cách nào. Bài này giải thích ghế di tản hoạt động thế nào, ai cần, đặt ở đâu, cách tập và những việc phải bàn trước với chính người cần hỗ trợ. Khi có cháy, báo động và gọi 114 ngay, báo rõ trên tầng có người không tự đi được.
Vì sao người dùng xe lăn bị kẹt khi có cháy
Trong sinh hoạt hằng ngày, người dùng xe lăn lên xuống tầng bằng thang máy. Khi có cháy, thang máy thông thường không được dùng để thoát nạn: điện có thể bị cắt, khói có thể tràn vào giếng thang, cửa thang có thể mở ra đúng tầng đang cháy. Nhiều toà nhà còn cài đặt để thang máy tự về tầng trệt và dừng lại khi có báo cháy. Thang máy chữa cháy, nếu toà nhà có, là để lực lượng chữa cháy sử dụng và điều khiển.
Như vậy, người không tự đi cầu thang chỉ còn hai lựa chọn: ở lại tại một chỗ an toàn được bố trí sẵn để chờ lực lượng cứu nạn, hoặc được người khác đưa xuống bằng thang bộ. Bế, cõng một người lớn xuống nhiều tầng là việc rất nặng, dễ ngã cho cả hai, dễ làm chấn thương người được giúp. Khiêng nguyên chiếc xe lăn có người ngồi xuống bậc thang cần nhiều người và rất nguy hiểm.
Ghế di tản ra đời để giải quyết khoảng trống đó: một người được huấn luyện, có khi thêm một người phụ, đưa được một người lớn xuống nhiều tầng thang bộ mà không phải nâng toàn bộ trọng lượng. Nó không thay thế việc lực lượng chuyên nghiệp vào cứu, nhưng cho thêm một phương án khi chờ đợi không an toàn.
Cấu tạo và nguyên lý của ghế di tản
Khung gấp gọn. Khung thường bằng nhôm hoặc thép nhẹ, gấp lại dựng sát tường hoặc treo trên giá, mở ra thành ghế trong vài thao tác.
Ghế ngồi và dây đai. Người được giúp ngồi trên mặt ghế vải, có đai ngang ngực, ngang hông hoặc chân để không trượt ra khi ghế nghiêng xuống bậc thang. Một số mẫu có tựa đầu.
Băng trượt hoặc bánh xích. Ở mặt sau là hai dải băng hoặc bánh xích tì lên mép các bậc thang. Khi người điều khiển nghiêng ghế và cho ghế đi xuống, băng trượt lướt qua mép bậc, ma sát giữ tốc độ chậm và đều, không nảy từng bậc như kéo xe lăn.
Tay cầm và phanh. Người điều khiển đứng phía sau, ở bậc trên, nắm tay cầm kéo dài. Nhiều mẫu có cần phanh hoặc cơ chế điều chỉnh độ bám để dừng lại ở chiếu nghỉ.
Bánh xe nhỏ. Trên mặt phẳng như hành lang, chiếu nghỉ, ghế được đẩy bằng các bánh xe nhỏ ở chân, giống xe đẩy.
Giới hạn. Mỗi mẫu có tải trọng tối đa, yêu cầu về độ rộng và độ dốc cầu thang, số người điều khiển. Phần lớn ghế di tản phổ thông được thiết kế để đi xuống; loại đưa người lên tầng là thiết bị khác, cần có ghi rõ.
Ai có thể cần ghế di tản và phương án tương ứng
Không phải ai đi lại khó cũng hợp với ghế di tản. Bảng dưới gợi ý cách nghĩ khi lập phương án; quyết định cuối cùng cần có ý kiến của chính người được giúp và người có chuyên môn y tế nếu cần.
| Nhóm người | Ghế di tản có hợp không | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Người dùng xe lăn, thân trên khoẻ | Thường hợp | Hỏi họ cách chuyển từ xe lăn sang ghế mà họ thấy an toàn |
| Người bó bột chân, đi nạng tạm thời | Hợp | Bố trí người hỗ trợ trong thời gian họ chưa đi lại bình thường |
| Người già yếu, đi chậm, dễ ngã ở cầu thang | Hợp | Có thể đi bộ tầng thấp, dùng ghế khi phải xuống nhiều tầng |
| Phụ nữ mang thai gần ngày sinh | Có thể hợp | Tuỳ sức khoẻ, không ép đi bộ xuống nhiều tầng khi mệt |
| Người bệnh nằm, gắn thiết bị y tế | Thường không hợp | Cần phương án riêng của cơ sở y tế, ưu tiên di chuyển ngang sang khu an toàn |
| Người có cân nặng vượt tải trọng ghế | Không hợp | Bàn phương án khác, báo trước cho ban quản lý |
Nguyên tắc chung: hỏi người cần hỗ trợ trước. Họ hiểu cơ thể mình nhất: chỗ nào đau, nên đỡ ở đâu, có thể tự chuyển sang ghế hay cần người nhấc. Một phương án lập thay họ mà không hỏi họ thường vấp ngay ở bước đầu.
Trình tự đưa một người xuống bằng ghế di tản
Trình tự cụ thể theo hướng dẫn của từng mẫu ghế. Khung chung dưới đây giúp bạn hình dung buổi tập sẽ có những bước nào:
- Người phụ trách lấy ghế ở vị trí cất gần buồng thang bộ, mở ghế ra trên mặt phẳng, khoá các khớp gấp.
- Giải thích ngắn với người được giúp sắp làm gì, hỏi họ muốn được đỡ thế nào.
- Chuyển người từ xe lăn hoặc ghế ngồi sang ghế di tản theo cách đã thống nhất, cài đủ các dây đai.
- Đẩy ghế bằng bánh xe tới đầu cầu thang trong buồng thang bộ, quay ghế để người ngồi nhìn xuống phía dưới cầu thang theo hướng dẫn của mẫu ghế.
- Người điều khiển đứng phía trên, nghiêng ghế cho băng trượt tì lên mép bậc, rồi cho ghế đi xuống chậm, đều, không vội.
- Tới chiếu nghỉ, dừng ghế, đẩy ghế bằng bánh xe sang đầu đợt thang tiếp theo, lặp lại.
- Xuống tới tầng trệt, đẩy ghế ra điểm tập kết, ở lại với người được giúp, báo cho lực lượng chữa cháy hoặc ban quản lý.
Khi cầu thang đông người đang xuống, người điều khiển ghế đi theo nhịp chung, không chen lấn. Nhiều phương án sắp xếp để người đi bộ xuống trước, ghế di tản đi sau để không làm tắc dòng người; điều này cần được thống nhất trong buổi diễn tập.
Đặt ghế ở đâu và ai được phân công
Ghế di tản chỉ hữu ích khi nằm gần người cần và gần buồng thang bộ. Ở văn phòng, ghế thường được treo trên giá cạnh cửa buồng thang bộ của tầng có nhân viên hoặc khách dùng xe lăn. Ở chung cư, ban quản lý có thể bố trí ghế ở những tầng có cư dân cần hỗ trợ, sau khi khảo sát. Ghế cất trong kho tầng hầm thì gần như vô dụng khi có cháy trên tầng.
Ghế đặt ở hành lang không được trở thành vật cản trên đường thoát nạn. Giá treo sát tường, ghế gấp gọn, không chắn cửa buồng thang, không thu hẹp lối đi. Nơi đặt nên có người phụ trách kiểm tra định kỳ: khung không gỉ, dây đai không sờn, băng trượt không mòn, bánh xe quay trơn.
Mỗi chiếc ghế cần ít nhất hai, ba người được huấn luyện ở cùng tầng hoặc cùng ca làm việc, để luôn có người khi cần. Danh sách này phải cập nhật khi có người chuyển đi. Ví dụ giả định: một công ty ở tầng chín của toà văn phòng tại Đà Nẵng có một nhân viên dùng xe lăn. Công ty mua một ghế di tản, treo cạnh cửa buồng thang gần chỗ ngồi của anh, ba đồng nghiệp ngồi gần được tập dùng ghế, và chính nhân viên đó tham gia buổi tập để mọi người biết cách đỡ anh cho đúng.
Khi chưa có ghế di tản: những việc vẫn làm được
Nhiều toà nhà chưa có ghế di tản. Điều đó không có nghĩa là người dùng xe lăn bị bỏ mặc. Những việc có thể làm ngay:
- Ghi tên, tầng, phòng của người cần hỗ trợ vào danh sách của ban quản lý, để khi có cháy, ban quản lý báo ngay cho lực lượng chữa cháy.
- Người cần hỗ trợ ở tầng thấp nhất có thể khi sắp xếp chỗ ở, chỗ làm.
- Thống nhất chỗ chờ an toàn trên tầng, thường là trong buồng thang bộ có cửa ngăn khói hoặc gian lánh nạn nếu toà nhà có, không chờ ở hành lang.
- Người cần hỗ trợ có điện thoại sạc pin, biết gọi 114 và nói rõ mình đang ở tầng nào, chỗ nào.
- Đồng nghiệp, hàng xóm biết ai cần được báo tin đầu tiên khi có chuông báo cháy.
Những việc này cũng cần làm ngay cả khi đã có ghế, vì ghế có thể không dùng được nếu buồng thang bộ đã có khói, hoặc người được huấn luyện không có mặt.
Câu hỏi ai chịu trách nhiệm bố trí phương án cho người khuyết tật ở chung cư, nơi làm việc được bàn ở các bài về quyền và trách nhiệm trên trang này.
Chọn mua ghế di tản: câu hỏi cho người bán
Ghế di tản chưa phổ biến ở Việt Nam, hàng có nhiều nguồn, chất lượng khác nhau. Trước khi mua cho toà nhà, công ty hoặc gia đình, nên hỏi rõ:
- Tải trọng tối đa của ghế, và ghế có hợp với cân nặng của người cần hỗ trợ trong nhà không.
- Độ rộng, độ dốc cầu thang tối thiểu mà ghế đi được; mang số đo cầu thang thật của toà nhà tới hỏi, nhất là cầu thang hẹp, có chiếu nghỉ quay gấp.
- Ghế cần mấy người điều khiển, có phanh hay không, đi lên được hay chỉ đi xuống.
- Hướng dẫn sử dụng tiếng Việt, tài liệu bảo dưỡng, nguồn gốc, giấy tờ chứng nhận chất lượng theo quy định hiện hành nếu có.
- Người bán có hỗ trợ buổi huấn luyện ban đầu không, phụ tùng thay thế như dây đai, băng trượt có sẵn không.
- Giá treo đi kèm có gắn được sát tường, không lấn lối đi không.
Với chung cư, việc mua sắm thiết bị dùng chung thường thông qua ban quản trị, ban quản lý và kinh phí bảo trì, vận hành theo quy chế toà nhà. Cư dân có người thân cần hỗ trợ có thể đề xuất bằng văn bản, kèm thông tin cụ thể về số người cần và tầng ở.
Câu hỏi thường gặp
Ghế di tản có dùng để đưa người lên tầng được không?
Phần lớn ghế di tản phổ thông được thiết kế để đi xuống cầu thang. Loại đưa người lên tầng là thiết bị khác, có cơ cấu riêng. Khi mua, cần hỏi rõ và đọc hướng dẫn của nhà sản xuất.
Một người có điều khiển ghế di tản được không?
Nhiều mẫu được thiết kế cho một người điều khiển sau khi đã huấn luyện. Tuy vậy, có thêm người phụ để mở cửa, dọn đường, đỡ ở chiếu nghỉ giúp an toàn hơn, nhất là với người được giúp có cân nặng lớn.
Người dùng xe lăn ở chung cư nên chuẩn bị gì nếu toà nhà chưa có ghế di tản?
Báo tên, tầng, căn hộ cho ban quản lý, thống nhất chỗ chờ an toàn trong buồng thang bộ hoặc gian lánh nạn, luôn có điện thoại sạc pin, nhờ hàng xóm gần báo tin khi có chuông báo cháy, và gọi 114 nói rõ vị trí.
Có nên khiêng nguyên xe lăn có người ngồi xuống cầu thang không?
Không nên trừ khi không còn lựa chọn và có đủ người khoẻ. Xe lăn không được thiết kế để khiêng qua nhiều tầng, dễ trượt, dễ ngã cho cả người ngồi lẫn người khiêng. Ghế di tản hoặc chờ ở chỗ an toàn là phương án tốt hơn.
Ai nên được tập dùng ghế di tản?
Những người thường có mặt gần người cần hỗ trợ: đồng nghiệp cùng tầng, bảo vệ, kỹ thuật toà nhà, người nhà. Mỗi ghế nên có ít nhất hai, ba người biết dùng, và chính người được giúp cũng nên tham gia buổi tập.
Ghế di tản đặt ngoài hành lang có bị coi là vật cản không?
Nếu đặt sai chỗ thì có. Ghế phải gấp gọn trên giá treo sát tường, không chắn cửa buồng thang, không thu hẹp lối đi. Vị trí cụ thể nên do ban quản lý toà nhà cùng người phụ trách an toàn thống nhất.