Mặt nạ lọc độc thoát hiểm là loại mặt nạ trùm đầu dùng một lần, có hộp lọc giữ lại khói bụi và một số khí độc sinh ra khi cháy, giúp người dùng thở được trong thời gian ngắn để đi ra khỏi vùng khói. Loại này hay được treo trong hành lang chung cư, khách sạn, văn phòng, hoặc được các gia đình ở tầng cao mua sẵn.
Mặt nạ hữu ích, nhưng cũng là thiết bị bị hiểu sai nhiều nhất. Nó không tạo ra oxy, không giúp ở lại lâu trong đám cháy, không thay được việc rời đi sớm. Bài này giải thích nó lọc gì, giới hạn ở đâu, cách đeo nhanh, cách chọn, hạn dùng và nơi cất, để bạn mua đúng và dùng đúng. Có cháy, việc đầu tiên vẫn là báo động và gọi 114.
Vì sao khói nguy hiểm hơn lửa và mặt nạ giúp ở chỗ nào
Trong đám cháy nhà ở, nhiều người gặp nạn không phải vì lửa chạm tới mà vì hít khói. Khói chứa muội than, hơi nóng và nhiều khí độc, nổi bật là khí CO không màu, không mùi, làm cơ thể thiếu oxy rất nhanh. Đồ đạc bằng nhựa, mút, sợi tổng hợp khi cháy còn sinh thêm những khí gây kích ứng và ngộ độc khác. Chỉ vài hơi thở trong khói đặc đã đủ làm người ta choáng, mất phương hướng.
Mặt nạ lọc độc thoát hiểm làm hai việc. Thứ nhất, lớp trùm đầu che mắt và đường thở khỏi khói cay, giúp người dùng mở mắt nhìn đường. Thứ hai, hộp lọc giữ lại hạt muội và xử lý một phần khí độc, trong đó các mẫu dành cho thoát nạn khi cháy thường có thành phần chuyển hoá CO. Nhờ vậy, người dùng có thêm thời gian để đi qua hành lang, xuống buồng thang bộ, tới chỗ không khí sạch.
Điều mặt nạ không làm được là bổ sung oxy. Khi đám cháy đốt cạn oxy trong một phòng kín, không khí đi qua hộp lọc vẫn thiếu oxy. Đó là lý do mặt nạ được gọi là thiết bị thoát hiểm: dùng để đi ra, không dùng để ở lại tìm đồ hay để chữa cháy. Lực lượng chữa cháy dùng loại thiết bị khác, có bình khí thở riêng.
Cũng cần nói rõ: mặt nạ không che được hơi nóng. Khói của một đám cháy đang phát triển có thể rất nóng ở tầm đầu người, và hít không khí nóng gây bỏng đường thở dù đã qua hộp lọc. Vì vậy, kể cả khi đeo mặt nạ, nguyên tắc cúi thấp, đi sát tường, chọn đường ngắn nhất ra buồng thang bộ vẫn giữ nguyên.
Mặt nạ lọc độc thoát hiểm làm được gì và không làm được gì
Đặt hai cột cạnh nhau giúp bạn tránh kỳ vọng sai khi mua và khi dùng.
| Làm được | Không làm được |
|---|---|
| Che mắt, mặt khỏi khói cay để nhìn đường | Tạo ra oxy khi phòng đã thiếu oxy |
| Lọc muội và một phần khí độc trong khói theo thông số nhà sản xuất | Bảo vệ trong thời gian dài, hay dùng nhiều lần |
| Cho thêm thời gian để đi qua hành lang, buồng thang | Bảo vệ khỏi nhiệt độ cao, lửa trực tiếp |
| Dùng được với người không có kỹ năng, đeo nhanh | Thay thế cho bình khí thở của lính cứu hoả |
| Giúp người phụ trách đi kiểm tra, dẫn người khác ra | Giúp ở lại lấy đồ hoặc tự chữa cháy lớn |
Thời gian bảo vệ ghi trên nhãn là thông số đo trong điều kiện thử nghiệm nhất định. Ngoài đời, khói đậm hơn, người dùng thở gấp vì hoảng, thời gian thực tế có thể ngắn hơn. Hãy coi con số đó là giới hạn trên, không phải thời gian được phép nán lại.
Đeo mặt nạ nhanh trong bóng tối
Cách đeo cụ thể theo từng mẫu, nhưng phần lớn mặt nạ trùm đầu đều theo trình tự gần giống nhau. Bạn nên tập vài lần với mặt nạ tập hoặc xem kỹ hướng dẫn trên hộp:
- Lấy hộp mặt nạ ra, xé túi niêm phong theo vạch xé có sẵn.
- Tháo nút bịt hộp lọc ở cả hai đầu nếu mẫu đó có nút bịt; quên bước này thì không thở được.
- Hai tay kéo căng cổ mặt nạ, trùm từ trên đầu xuống, kéo qua cằm cho kín cổ.
- Kéo dây siết phía sau để mặt nạ ôm sát, phần ngậm hoặc mặt trong nằm đúng vị trí theo hướng dẫn.
- Thở bình thường, không thở gấp, rồi đi ngay ra hướng buồng thang bộ, thấp người nếu khói dày.
- Ra tới chỗ không khí sạch thì tháo mặt nạ, không dùng lại cái đã dùng.
Người đeo kính có thể đeo mặt nạ trùm đầu ra ngoài kính, nhưng nên thử trước để biết có kín cổ không. Người có râu dài, tóc dài cần kéo cổ mặt nạ kỹ hơn. Trẻ nhỏ phải dùng cỡ phù hợp, có người lớn đeo giúp.
Một cách tập hữu ích là tắt đèn phòng, nhắm mắt và đếm xem cả nhà mất bao lâu để lấy được mặt nạ tập từ chỗ cất, xé túi, đeo vào và đi tới cửa. Lần đầu thường lúng túng ở bước xé túi và tháo nút bịt. Sau hai, ba lần, thao tác rút xuống rõ rệt. Ghi lại những chỗ vướng: túi để quá sâu trong ngăn tủ, ngăn tủ kẹt, đèn pin không cạnh đó, rồi sửa luôn.
Chọn mua mặt nạ cho gia đình và toà nhà
Đúng mục đích thoát nạn khi cháy. Mặt nạ phòng độc dùng trong công nghiệp, mặt nạ chống bụi, khẩu trang vải không cùng mục đích. Hỏi rõ sản phẩm được thiết kế để thoát nạn trong đám cháy, có xử lý CO hay không.
Giấy tờ và nguồn gốc. Mặt nạ lọc độc là phương tiện cứu người. Hỏi giấy kiểm định hoặc chứng nhận theo quy định hiện hành, nhà sản xuất, nơi nhập khẩu, hướng dẫn sử dụng tiếng Việt. Hàng trôi nổi, không ghi hạn dùng nên tránh.
Kích cỡ. Phần lớn mẫu trùm đầu có cỡ chung cho người lớn. Nhà có trẻ nhỏ cần hỏi riêng cỡ cho trẻ hoặc hướng dẫn dùng cho trẻ của nhà sản xuất.
Số lượng. Mỗi người trong nhà nên có một chiếc, đặt ở phòng mình ngủ. Một chiếc treo ở phòng khách không giúp được người đang ngủ trên lầu.
Hạn dùng. Hộp lọc có hạn sử dụng ghi trên bao bì. Ghi ngày hết hạn vào lịch gia đình để thay mới đúng lúc.
Cất mặt nạ ở đâu và kiểm tra thế nào
Mặt nạ hữu ích nhất khi nằm trong tầm tay lúc bạn vừa tỉnh dậy vì có khói. Chỗ hợp lý là ngăn tủ đầu giường, móc cạnh cửa phòng ngủ, hộp treo cạnh cửa căn hộ. Không cất mặt nạ trong kho, trong ngăn tủ cao phải bắc ghế mới với tới, hoặc trong hộp khoá.
Mặt nạ để trong túi niêm phong của nhà sản xuất. Không mở túi ra để thử rồi cất lại, vì hộp lọc tiếp xúc không khí ẩm sẽ giảm khả năng lọc. Nếu muốn tập, bạn có thể hỏi nơi bán mẫu tập riêng hoặc tham gia buổi tập huấn của toà nhà.
Mỗi lần gia đình rà các thiết bị an toàn, mở tủ nhìn túi niêm phong còn nguyên, không phồng, không rách, hạn dùng còn. Nơi nóng ẩm như các tỉnh phía Nam, tránh để mặt nạ gần cửa sổ có nắng chiếu trực tiếp, gần bếp hoặc trong cốp xe máy.
Ở chung cư, mặt nạ treo trong tủ hành lang là tài sản chung, do ban quản lý kiểm tra. Cư dân thấy hộp trống, túi rách hoặc hết hạn thì báo ban quản lý. Đừng mang mặt nạ chung về nhà để dùng riêng, vì người khác sẽ thiếu đúng lúc cần.
Những lỗi khiến mặt nạ không cứu được người
Từ các buổi tập thoát nạn, có vài lỗi lặp lại:
- Không biết tháo nút bịt hộp lọc, đeo vào rồi hoảng vì không thở được.
- Đeo mặt nạ rồi quay lại tìm đồ, nghĩ rằng đã an toàn.
- Đi ngược vào vùng khói dày, xa lối thoát, vì tin mặt nạ chịu được lâu.
- Dùng mặt nạ đã hết hạn hoặc túi niêm phong đã rách từ lâu.
- Mua một chiếc cho cả nhà, cất ở phòng khách tầng trệt.
- Đeo không kín cổ, khói lọt vào qua khe hở ở cằm.
- Mải đọc hướng dẫn trên hộp trong lúc khói đang tràn vào, thay vì đã đọc và tập từ trước.
Phần lớn các lỗi trên đến từ việc lần đầu cầm mặt nạ là lúc đang có cháy. Vài phút đọc kỹ hướng dẫn và tập với mẫu tập vào một buổi tối bình thường giải quyết được gần hết.
Mặt nạ chỉ là một mắt xích. Đầu báo khói báo sớm, cửa phòng đóng kín để giữ khói ngoài, cầu thang thông thoáng và thói quen gọi 114 ngay khi phát hiện cháy vẫn là những lớp bảo vệ chính.
Mặt nạ ở hành lang chung cư, khách sạn, văn phòng: lấy khi nào
Nhiều toà nhà treo tủ mặt nạ ở hành lang, sảnh thang máy, phòng khách sạn có hộp mặt nạ trong tủ quần áo. Khi lần đầu tới một nơi như vậy, việc đáng làm là nhìn xem tủ mặt nạ nằm ở đâu so với phòng mình và so với buồng thang bộ gần nhất. Lúc có báo cháy và hành lang có khói, bạn đi theo hướng thang bộ và lấy mặt nạ trên đường đi nếu tủ nằm đúng hướng, không đi ngược vào khói để tìm tủ.
Nếu hành lang đã đầy khói đen dày, nóng, kể cả có mặt nạ cũng không nên lao ra. Lúc đó lựa chọn an toàn hơn thường là ở lại trong phòng, đóng cửa, chèn khe bằng khăn ướt, mở cửa sổ nếu không có khói từ bên ngoài, ra tín hiệu và gọi 114 báo số phòng, số tầng. Mặt nạ giúp đi qua một đoạn khói mỏng tới thang bộ, không phải để vượt qua một hành lang đã thành ống khói.
Ở văn phòng, người phụ trách an toàn của tầng thường là người dùng mặt nạ để đi kiểm tra các phòng còn người, dẫn đồng nghiệp ra. Họ cần được tập đeo, biết vị trí tủ và biết tự giới hạn: kiểm tra những phòng trên đường ra, không đi sâu vào vùng cháy. Việc tìm kiếm cứu nạn sâu bên trong là của lực lượng chuyên nghiệp có bình khí thở.
Câu hỏi thường gặp
Mặt nạ lọc độc thoát hiểm đeo được bao lâu?
Mỗi mẫu có thời gian bảo vệ ghi trên nhãn, đo trong điều kiện thử nghiệm. Ngoài đời khói đặc hơn, người thở gấp, nên coi con số đó là giới hạn tối đa và dùng nó để đi ra ngay, không nán lại.
Mặt nạ lọc độc có giúp thở khi phòng thiếu oxy không?
Không. Mặt nạ chỉ lọc không khí đang có, không tạo ra oxy. Nơi đám cháy đã đốt cạn oxy thì mặt nạ không giúp được. Vì vậy nó chỉ dùng để thoát ra, không dùng để ở lại.
Khẩu trang ướt có thay được mặt nạ lọc độc không?
Khăn ướt che mũi chỉ giữ lại một phần muội, gần như không lọc được khí CO. Nó tốt hơn không có gì khi bắt buộc phải đi qua khói, nhưng không thay được mặt nạ lọc độc đúng chuẩn.
Có nên mở túi mặt nạ ra để tập đeo không?
Không nên mở túi mặt nạ dùng thật, vì hộp lọc tiếp xúc không khí ẩm sẽ giảm hiệu quả. Nên tập bằng mẫu tập hoặc trong buổi tập huấn có người hướng dẫn, rồi giữ mặt nạ thật nguyên niêm phong.
Trẻ em dùng mặt nạ người lớn được không?
Mặt nạ người lớn có thể không kín cổ với trẻ nhỏ, khói lọt vào. Hỏi nơi bán cỡ dành cho trẻ hoặc hướng dẫn dùng cho trẻ của nhà sản xuất, và người lớn phải là người đeo giúp, dẫn trẻ ra.
Mặt nạ hết hạn thì làm gì?
Thay mới, không giữ lại để dùng tạm vì khả năng lọc không còn bảo đảm. Có thể giữ chiếc hết hạn làm đồ tập cho cả nhà làm quen thao tác đeo, đánh dấu rõ để không lẫn với chiếc thật.