Ống tụt thoát hiểm là một ống dài bằng vải kỹ thuật nhiều lớp, đầu trên gắn vào khung cố định ở cửa sổ hoặc ban công, đầu dưới chạm đất; người thoát nạn chui vào miệng ống và trượt xuống, tốc độ được giữ chậm nhờ ma sát với thành ống hoặc nhờ hình xoắn của đường trượt. Ưu điểm lớn nhất là nhiều người có thể xuống nối tiếp nhau trong thời gian ngắn mà không cần sức tay như khi trèo thang.
Ở Việt Nam, ống tụt chưa phổ biến bằng thang dây hay dây hạ chậm, thường chỉ thấy ở một số trường học, bệnh viện, toà nhà có nhiều người cần hỗ trợ. Bài này giải thích hai kiểu ống chính, loại công trình nào nên cân nhắc, điều kiện lắp đặt, cách tập và các hiểu lầm hay gặp. Ống tụt không thay buồng thang bộ, không thay việc gọi 114 khi có cháy.
Ống tụt hoạt động thế nào
Một bộ ống tụt thường gồm ba phần: khung lắp cố định ở trên (gắn vào sàn hoặc tường cạnh cửa sổ, ban công), ống vải gấp gọn trong hộp chứa, và vùng tiếp đất bên dưới. Khi cần dùng, người phụ trách mở hộp, đẩy ống ra ngoài để nó tự duỗi xuống theo trọng lực, có người ở dưới giữ hoặc cố định đầu ống nếu thiết kế yêu cầu.
Vỏ ngoài của ống thường làm từ vải chịu nhiệt, chống mài mòn; lớp trong là vải trơn hơn để người trượt không bị xước. Với loại thẳng đứng, ống có các đoạn co giãn hoặc lớp lưới bên trong ép nhẹ vào người, tạo ma sát giữ tốc độ. Người trượt có thể giảm tốc thêm bằng cách dang khuỷu tay, đầu gối ép vào thành ống. Với loại xoắn, đường trượt uốn vòng quanh trục, giống một máng trượt, tốc độ được giữ bởi độ dốc và số vòng xoắn.
Điểm khác cơ bản so với dây hạ chậm là người dùng không phải đeo đai, không phải chờ dây kéo lên. Người trước vừa ra khỏi miệng dưới là người sau có thể vào. Với một lớp học, một khoa bệnh viện, việc đưa nhiều người xuống trong thời gian ngắn là ưu thế rất lớn.
Tuy vậy, ống tụt không phải đồ dùng cá nhân. Nó là thiết bị lắp cố định cho công trình, cần mặt bằng, cần người được huấn luyện để triển khai và hướng dẫn người khác, cần kiểm tra định kỳ như các phương tiện cứu người khác.
Hai kiểu ống tụt chính
Hai kiểu ống thường gặp có cách lắp và mức chiếm chỗ khác nhau. Bảng so sánh ở mức nguyên lý; thông số cụ thể theo từng nhà sản xuất.
| Tiêu chí | Ống tụt thẳng đứng | Ống tụt xoắn ốc |
|---|---|---|
| Hình dáng | Ống vải buông thẳng từ cửa sổ xuống | Đường trượt uốn vòng quanh một trục, thường có khung |
| Cách giữ tốc độ | Ma sát của lớp vải trong ép vào người, người trượt tự phanh thêm | Độ dốc và vòng xoắn của máng trượt |
| Chiếm chỗ | Gọn, chỉ cần hộp chứa và khung neo ở cửa sổ | Cần không gian rộng hơn, nhiều mẫu đặt cố định ngoài nhà |
| Cảm giác người dùng | Kín, tối trong lòng ống, có người sợ | Thoáng hơn, giống máng trượt |
| Hợp với | Toà nhà cần đưa người từ một số tầng xuống, không gian hẹp | Trường mầm non, nhà trẻ, nơi nhiều trẻ nhỏ, có mặt bằng |
Chọn kiểu nào là việc của chủ công trình cùng người có chuyên môn, căn cứ chiều cao, mặt bằng, đối tượng sử dụng và yêu cầu của quy chuẩn hiện hành về thoát nạn, cứu nạn. Bài này chỉ giúp bạn hiểu để đặt câu hỏi đúng.
Công trình nào nên cân nhắc ống tụt
Ống tụt hợp với nơi có nhiều người cần hỗ trợ cùng lúc và có người được huấn luyện thường trực. Một số loại công trình hay được nhắc tới:
- Trường mầm non, nhà trẻ có lớp học trên tầng, nơi trẻ nhỏ không tự trèo thang hay đeo đai được.
- Trường tiểu học, trung học có nhiều lớp trên cao, cần đưa học sinh xuống nhanh khi cầu thang bị chặn.
- Bệnh viện, phòng khám nhiều tầng, viện dưỡng lão, nơi có người bệnh, người già đi lại khó.
- Khách sạn, nhà nghỉ có phòng trên cao mà bố trí cầu thang thoát nạn gặp hạn chế do cải tạo từ nhà cũ.
- Nhà xưởng, kho có sàn thao tác trên cao, nơi người làm việc cần đường xuống dự phòng.
Với nhà ở gia đình, ống tụt hiếm khi là lựa chọn hợp lý vì chi phí lắp đặt, chỗ đặt khung và yêu cầu bảo dưỡng. Gia đình nhà ống thường được lợi nhiều hơn từ ô thoát trên khung bảo vệ, thang dây và lối sang mái nhà bên.
Ống tụt cũng không thay cho các yêu cầu về lối thoát nạn của công trình theo quy chuẩn. Nơi nào phải có buồng thang bộ, lối ra thoát nạn đủ số lượng thì vẫn phải có. Ống tụt là lớp bổ sung, không phải lý do để thiếu lối thoát chính.
Điều kiện lắp đặt cần hỏi rõ
Khung neo và vị trí. Khung trên phải bắt vào kết cấu chịu lực, đặt ở cửa sổ hoặc ban công đủ rộng để người lớn chui vào thoải mái, xa nguồn cháy dễ xảy ra như bếp, kho hàng, tủ điện.
Đường thả bên dưới. Từ miệng trên tới mặt đất phải thông, không có mái che, dây điện, biển hiệu, mái hiên nhô ra. Ống bị vướng có thể gập khúc, người trượt kẹt lại giữa chừng.
Vùng tiếp đất. Phía dưới cần mặt bằng phẳng, không có xe dựng, đủ chỗ cho người phụ trách đứng giữ đầu ống và đưa người ra khỏi miệng dưới. Bãi xe, sân trường hay bị chiếm chỗ, phải có quy định giữ trống.
Giấy tờ thiết bị. Hỏi nguồn gốc, hướng dẫn sử dụng tiếng Việt, giấy kiểm định hoặc chứng nhận theo quy định hiện hành, hồ sơ thử tải khi lắp đặt và lịch bảo dưỡng.
Người phụ trách. Mỗi ca, mỗi tầng cần biết ai là người mở hộp, triển khai ống, ai đứng dưới. Không có người được huấn luyện thì ống chỉ nằm trong hộp.
Tập dùng ống tụt cho đúng
Ống tụt phải được tập trong điều kiện an toàn, có người hướng dẫn. Một buổi tập thường đi theo trình tự:
- Người hướng dẫn giới thiệu thiết bị, chỉ chỗ hộp chứa, khung neo, vùng tiếp đất.
- Người phụ trách tầng mở hộp, triển khai ống, người phụ trách bên dưới kiểm tra đầu ống đã chạm đất, đường thả thông.
- Người đầu tiên là người đã quen, xuống trước để đứng dưới đón người sau.
- Người trượt bỏ vật sắc nhọn trong túi, tháo giày cao gót, ngồi ở miệng ống, hai tay giơ cao qua đầu hoặc khoanh trước ngực theo hướng dẫn, thả người vào.
- Trong ống, muốn chậm lại thì dang khuỷu tay, đầu gối ép nhẹ vào thành ống (với loại thẳng đứng).
- Ra tới miệng dưới thì đứng dậy và rời đi ngay, nhường chỗ cho người sau.
- Kết thúc buổi tập, thu ống, gấp đúng cách theo hướng dẫn, kiểm tra vải không rách, khung không lỏng.
Với trẻ nhỏ, buổi tập nên biến thành hoạt động quen thuộc, có cô giáo xuống trước, gọi tên từng bạn, không doạ dẫm bằng hình ảnh cháy nổ. Trẻ đã quen thì lúc có sự cố sẽ ít hoảng hơn.
Những hiểu lầm về ống tụt
Người không quen thiết bị này hay nghĩ sai ở vài điểm:
- Nghĩ ống tụt chịu được lửa trực tiếp. Vải chịu nhiệt chỉ giúp chống bắt cháy và chống nóng trong giới hạn, không phải để đi xuyên qua lửa. Đường thả phải tránh xa nơi đang cháy.
- Nghĩ ai cũng tự dùng được ngay. Người chưa từng tập dễ sợ khi chui vào ống kín, có người ngồi ở miệng ống rất lâu không dám thả người.
- Nghĩ lắp xong là xong. Vải bị ẩm mốc, chuột cắn, khung gỉ đều làm thiết bị mất an toàn nếu không kiểm tra định kỳ.
- Nghĩ có ống tụt thì có thể bớt lối thoát chính. Ống tụt chỉ là thiết bị bổ sung.
- Nghĩ người dưới đất không cần làm gì. Người ở dưới phải giữ đầu ống, đón người và giải toả vùng tiếp đất, nếu không người sau sẽ va vào người trước.
Cơ sở nào đã lắp ống tụt nên đưa nó vào phương án thoát nạn, diễn tập định kỳ và ghi rõ ai phụ trách. Khi có cháy, người phụ trách vẫn báo động toàn nhà và gọi 114 trước rồi mới triển khai thiết bị.
Ống tụt với trẻ nhỏ, người già và người bệnh
Lý do chính để một trường mầm non hay một khoa bệnh viện cân nhắc ống tụt là những người ở đó khó tự thoát bằng cách khác. Trẻ ba, bốn tuổi không tự trèo thang dây, không ngồi yên trong đai hạ chậm. Người bệnh đang truyền dịch, người già yếu chân không đi nhanh xuống nhiều tầng thang bộ được. Với họ, một đường trượt có người đón ở dưới là phương án thực tế hơn.
Nhưng chính vì người dùng yếu, phần tổ chức quan trọng hơn thiết bị. Ở lớp mầm non, cô giáo phải biết thứ tự: ai xuống trước để đón, ai ở lại đưa từng trẻ vào miệng ống, trẻ nào hay sợ chỗ kín cần được dỗ trước. Ở bệnh viện, ống tụt không dùng được cho người bệnh nằm liệt giường, người đang thở máy; phương án cho nhóm này thường là di chuyển theo chiều ngang sang khu vực an toàn trong cùng tầng, có cửa ngăn cháy, rồi chờ lực lượng chuyên nghiệp.
Ví dụ giả định: một trường mầm non ba tầng ở Thái Nguyên lắp ống tụt ở lớp tầng ba. Khi tập lần đầu, nhiều bé khóc vì ống tối. Nhà trường đổi cách tập: cho bé chơi chui ống vải ngắn trên sân trong vài tuần, cô xuống trước và gọi tên từng bạn từ dưới lên. Tới buổi tập thật, phần lớn trẻ đi qua được. Bài học là thiết bị chỉ hiệu quả khi người dùng đã quen với nó trong điều kiện bình thường.
Người lớn tuổi, người có bệnh xương khớp cũng nên được hỏi ý kiến bác sĩ về việc tham gia tập trượt. Không ép ai tập khi sức khoẻ không cho phép; với họ, phương án thoát nạn cần ghi rõ ai đi cùng, đi đường nào.
Câu hỏi thường gặp
Ống tụt có dùng cho nhà ở gia đình được không?
Về nguyên lý có, nhưng hiếm khi hợp lý vì cần khung neo cố định, mặt bằng tiếp đất và bảo dưỡng định kỳ. Nhà ống thường lợi hơn với ô thoát trên khung bảo vệ, thang dây và lối sang mái nhà bên.
Trượt trong ống tụt có nhanh và đau không?
Ống được thiết kế để giữ tốc độ chậm vừa phải nhờ ma sát hoặc độ xoắn. Người trượt mặc quần áo dài, bỏ vật sắc, làm đúng tư thế thì thường chỉ thấy hơi chật. Lần đầu có thể sợ nên cần tập trước.
Ống tụt có chịu được lửa không?
Vải ống chịu nhiệt trong giới hạn của nhà sản xuất, đủ để không bắt cháy ngay khi có nhiệt hoặc tàn lửa. Nó không dùng để đi xuyên qua lửa; đường thả phải xa khu đang cháy.
Ai được triển khai ống tụt khi có sự cố?
Người đã được huấn luyện của cơ sở, thường là người phụ trách tầng, giáo viên, nhân viên trực. Họ mở hộp, thả ống, kiểm tra đường thả rồi hướng dẫn từng người. Người không biết không nên tự mò.
Bao lâu cần kiểm tra ống tụt?
Theo lịch của nhà sản xuất và phương án của cơ sở, thường gồm kiểm tra khung, hộp chứa, vải ống, thử triển khai trong buổi diễn tập. Nơi ẩm thấp cần kiểm tra mốc và chuột cắn thường xuyên hơn.