Hầu hết các hướng dẫn thoát nạn dừng ở câu "ra khỏi nhà an toàn". Thực tế, khoảnh khắc sau khi ra khỏi nhà mới là lúc nhiều quyết định nguy hiểm được đưa ra: một người không thấy con đâu liền quay vào tìm, trong khi đứa trẻ đang đứng ở đầu hẻm bên kia; một nhóm người thuê trọ đứng túm tụm ngay trước cổng, chặn mất chỗ xe chữa cháy cần đỗ.
Điểm tập kết và việc điểm danh giải quyết đúng khoảnh khắc đó. Bài này đi sâu vào hai việc nhỏ nhưng quyết định: chọn chỗ đứng sau khi thoát ra, và cách biết chắc ai đã ra, ai chưa. Áp dụng cho gia đình, nhà trọ, chung cư mini và văn phòng nhỏ. Khi có cháy thật, gọi 114 ngay khi đã ở nơi an toàn và báo cho lực lượng tới hiện trường biết còn ai bên trong.
Vì sao cần một chỗ đứng cố định
Lý do đầu tiên là để biết đủ người. Khi mọi người thoát ra theo nhiều lối, ra ở các thời điểm khác nhau, không có một chỗ hẹn chung thì không ai biết ai đã ra. Người nhà sẽ đi tìm nhau trên phố, gọi điện cho nhau trong lúc mạng nghẽn, và người dễ quay vào nhà nhất là người đang lo cho người khác.
Lý do thứ hai là để giữ khoảng trống cho lực lượng chữa cháy. Đám đông đứng sát cổng, xe máy dắt ra dựng ngổn ngang đầu hẻm làm xe chữa cháy khó tiếp cận và người cứu nạn khó di chuyển. Một điểm tập kết đã thống nhất trước giúp mọi người tự động dạt ra một chỗ hợp lý.
Lý do thứ ba là để có người trả lời câu hỏi quan trọng nhất của lực lượng cứu nạn khi tới nơi: còn ai bên trong không, ở tầng nào, phòng nào. Câu trả lời chỉ đáng tin khi đã có điểm danh. Một câu "hình như còn" làm người cứu nạn phải lục soát cả toà nhà; một câu "đủ mười hai người, không còn ai" giúp họ dồn sức vào dập lửa.
Tiêu chí chọn điểm tập kết
Điểm tập kết tốt không phải chỗ đẹp nhất hay rộng nhất, mà là chỗ thoả được mấy điều kiện dưới đây. Đi một vòng quanh nhà, đánh giá hai, ba địa điểm ứng viên theo bảng, rồi chọn một điểm chính và một điểm dự phòng.
| Tiêu chí | Nên | Tránh |
|---|---|---|
| Khoảng cách | Đủ xa để không bị khói, mảnh kính rơi, thường là bên kia đường hoặc cách vài căn nhà | Ngay trước cổng, dưới ban công, dưới mái hiên nhà mình |
| Lối xe chữa cháy | Lệch sang một bên, không nằm trên đường xe sẽ vào | Giữa hẻm, đầu hẻm duy nhất, trước họng nước chữa cháy |
| Dễ nhận ra | Gắn với vật cố định ai cũng biết: gốc cây lớn, cổng trường, góc ngã ba | Chỗ chỉ một người trong nhà biết tên |
| Có thể tới từ mọi lối ra | Người ra bằng cửa chính hay đường mái nhà bên đều tới được | Chỉ tới được từ cửa chính |
| Ban đêm | Có đèn đường hoặc ánh sáng từ nhà bên | Bãi đất trống tối, ven kênh, ven đường lớn xe chạy nhanh |
| Thời tiết | Có mái che gần đó nếu phải đứng lâu | Chỗ ngập khi mưa lớn |
Điểm dự phòng dùng khi điểm chính bị khói hoặc bị lực lượng chữa cháy phong toả. Hai điểm nên nằm ở hai hướng khác nhau so với ngôi nhà.
Ai điểm danh và điểm danh bằng gì
Chọn một người chính và một người thay. Với gia đình, thường là một người lớn ngủ ở tầng thấp, ra sớm. Với nhà trọ, có thể là chủ nhà hoặc người quản lý nếu ở tại chỗ, kèm một người thuê lâu năm làm người thay. Với văn phòng, là người phụ trách hành chính và một người dự phòng ở tầng khác.
Danh sách phải có trước, không phải nhớ. Nhà trọ nên có danh sách phòng và số người thường ở mỗi phòng, cập nhật khi có người chuyển đến hay đi. Văn phòng có thể dùng sổ ra vào hoặc danh sách ca trực. Điểm danh từ trí nhớ lúc hoảng rất dễ sót những người ít gặp.
Điểm theo đơn vị nhỏ. Điểm danh theo phòng, theo tầng hoặc theo nhóm làm việc nhanh hơn điểm từng tên. Mỗi phòng cử một người báo cáo là đủ, nhưng nên dạy người thuê nói theo dạng "phòng 302 đủ hai người" để người điểm danh không phải hỏi lại.
Ghi lại người vắng mặt có lý do. Người đi làm ca đêm, người về quê, khách ngủ lại đều làm danh sách lệch. Người điểm danh cần biết trước ai đang ở trong nhà tối hôm đó, hoặc ít nhất hỏi ngay các phòng lân cận.
Người điểm danh không quay vào nhà. Vai trò của họ là đứng ở điểm tập kết, nhận báo cáo, chuyển thông tin cho lực lượng cứu nạn. Họ rời vị trí là cả hệ thống điểm danh tan rã.
Khi điểm danh thấy thiếu người
Đây là tình huống mọi người sợ nhất và cũng là lúc dễ làm sai nhất. Trình tự dưới đây nên được nói trước với cả nhà hoặc cả nhà trọ, để khi xảy ra không ai phải nghĩ.
- Hỏi ngay những người đang đứng quanh: có ai thấy người đó ra bằng lối khác, đi đâu, hay đã rời nhà từ trước không.
- Thử liên lạc với người đó bằng điện thoại một lần, đồng thời cử một người đi sang điểm tập kết dự phòng xem họ có đứng nhầm chỗ không.
- Nếu vẫn chưa thấy, báo ngay cho lực lượng cứu nạn khi họ tới, hoặc nói rõ khi gọi 114: tên, tuổi, phòng nào, tầng nào, lần cuối thấy ở đâu, có khó đi lại không.
- Không tự quay vào nhà tìm. Người thường không có thiết bị thở, không biết đám cháy đang lan theo hướng nào; quay vào là biến một người mất tích thành hai.
- Ở lại điểm tập kết cho tới khi lực lượng chức năng cho phép rời đi hoặc vào lại nhà.
Trong nhiều buổi diễn tập, người tổ chức cố ý giấu một người (báo trước với người đó) để cả nhóm luyện đúng trình tự này. Lần đầu thường có ai đó đòi quay vào, và đó chính là thói quen cần sửa trong lúc chưa có cháy thật.
Điểm tập kết riêng cho từng kiểu nhà
Nhà ống trong hẻm: điểm tập kết thường là một chỗ phía đầu hẻm lớn, lệch khỏi lối xe vào, hoặc trước một nhà hàng xóm cách vài căn có hiên rộng. Nếu hẻm cụt, bàn với các hộ cuối hẻm chọn một điểm chung, vì người ở cuối hẻm có thể không ra được phía đầu hẻm nếu cháy ở giữa. Khi ấy điểm dự phòng nằm ở hướng ngược lại, có thể qua mái nhà bên hoặc một lối nhỏ phía sau.
Nhà trọ và chung cư mini: số người đông, nhiều người đi về giờ giấc khác nhau, nên điểm tập kết phải được ghi rõ trong nội quy và trên sơ đồ dán ở mỗi tầng. Chủ nhà nên nói về điểm tập kết khi giao chìa khoá cho người thuê mới, như một phần của việc giới thiệu nhà, cùng lúc với chỗ để xe và giờ đóng cổng.
Văn phòng thuê một sàn trong toà nhà: điểm tập kết thường do ban quản lý toà nhà quy định chung. Công ty nên hỏi rõ vị trí đó, rồi chọn thêm một góc riêng trong khu tập kết chung để nhân viên công ty mình tụ lại, giúp người điểm danh làm việc nhanh. Trường học, nhà xưởng có sân rộng thì chia sân theo lớp hoặc tổ, mỗi nhóm một khu cố định đã đánh dấu trên mặt bằng.
Những lỗi hay gặp khi tập điểm tập kết
Qua các buổi diễn tập ở nhà trọ và văn phòng nhỏ, vài lỗi lặp đi lặp lại. Biết trước để chủ động tránh:
- Chọn điểm tập kết ngay trước cổng vì "cho dễ nhớ", rồi đến khi tập mới thấy cả nhóm đứng chắn lối vào.
- Chỉ người lớn biết điểm tập kết, trẻ em và người giúp việc thì không. Lúc có sự cố, chính những người này dễ đi lạc nhất.
- Mọi người dắt xe máy theo ra điểm tập kết, làm chật chỗ và mất thời gian thoát ra. Nguyên tắc là để lại tài sản, chỉ mang người ra.
- Điểm danh xong không báo cho ai. Kết quả điểm danh phải được chuyển tới lực lượng cứu nạn, nếu không nó vô nghĩa.
- Tản đi ngay sau khi điểm danh đủ. Ở lại giúp người điểm danh trả lời câu hỏi và giúp người trong khu phố biết nhà bạn đã đủ người.
- Không bao giờ thay đổi điểm tập kết dù khu phố đã khác: chỗ trước kia là bãi trống nay là công trình đang xây, chỗ trước kia vắng nay là bãi giữ xe.
Mỗi lần diễn tập, dành hai phút cuối ở chính điểm tập kết để hỏi mọi người: chỗ này còn hợp không, có ai tới đây khó khăn không. Câu trả lời giúp bạn điều chỉnh trước khi cần dùng thật.
Ở điểm tập kết: chờ bao lâu, khi nào được vào lại
Sau khi điểm danh đủ, nhiều người muốn quay về ngay để lấy giấy tờ, điện thoại, ví tiền, hoặc đơn giản vì thấy khói đã tan. Nguyên tắc chung là chỉ vào lại khi lực lượng chữa cháy hoặc người có trách nhiệm tại hiện trường cho phép. Một đám cháy nhìn từ ngoài tưởng đã tắt vẫn có thể còn cháy âm ỉ trong trần, trong vách, và khí độc vẫn đọng ở các tầng trên.
Trong lúc chờ, người điểm danh nên giữ mọi người ở một chỗ, đặc biệt là trẻ em và người lớn tuổi, đưa họ tới chỗ có mái che hoặc nhà hàng xóm nếu phải chờ lâu. Người bị ngạt khói nhẹ, người có bệnh tim, hen suyễn cần được để ý; nếu có dấu hiệu khó thở, chóng mặt, báo ngay cho nhân viên y tế hoặc lực lượng tại hiện trường.
Với buổi diễn tập, phần chờ này cũng nên được tập: người tổ chức tuyên bố kết thúc rồi mọi người mới quay vào, không ai tự ý về trước. Thói quen nhỏ này giúp lúc có sự cố thật, mọi người hiểu rằng ra khỏi nhà chưa phải là xong, mà còn một đoạn chờ có trật tự.
Câu hỏi thường gặp
Điểm tập kết của gia đình có cần trùng với điểm của cả khu phố không?
Không bắt buộc. Gia đình chọn chỗ gần, dễ nhớ, đủ an toàn là được. Nếu tổ dân phố hoặc ban quản trị khu nhà đã có điểm tập kết chung, gia đình có thể dùng luôn để thuận tiện, nhưng nên có một góc riêng để cả nhà tụ lại và đếm nhau trước.
Ra khỏi nhà rồi có nên lấy xe máy chạy đi chỗ khác cho xa không?
Không nên. Dắt xe ra mất thời gian, làm tắc lối và khiến người điểm danh không tìm thấy bạn. Hãy đi bộ tới điểm tập kết, báo có mặt, và chỉ rời đi khi người điểm danh hoặc lực lượng chức năng đã nắm được bạn an toàn.
Nhà trọ không có chủ ở tại chỗ thì ai điểm danh?
Chủ nhà nên chỉ định trước một hoặc hai người thuê ở lâu, đồng ý nhận việc này, và đưa họ danh sách phòng được cập nhật. Khi có người chuyển đi hoặc chuyển đến, chủ nhà báo lại cho người điểm danh. Việc này nên ghi trong nội quy để ai cũng biết.
Nếu điểm tập kết bị khói hoặc bị phong toả thì sao?
Mọi người đi tới điểm dự phòng đã thống nhất từ trước, thường nằm ở hướng ngược lại so với ngôi nhà. Người điểm danh chính hoặc người thay sẽ có mặt ở đó. Vì lý do này, buổi diễn tập nên có ít nhất một lần dùng điểm dự phòng.
Trẻ nhỏ có cần biết điểm tập kết không?
Có. Trẻ đủ lớn để tự đi lại nên được dẫn tới điểm tập kết vài lần lúc bình thường, gắn với một vật dễ nhớ như gốc cây hay cổng nhà bên. Dặn trẻ rằng ra tới đó thì đứng yên chờ người lớn, không đi tìm bố mẹ trong nhà.
Điểm danh xong thấy đủ người thì có cần gọi 114 nữa không?
Vẫn gọi nếu có cháy thật và lực lượng chức năng chưa được báo. Đủ người chỉ có nghĩa không ai bị kẹt, còn ngọn lửa vẫn có thể lan sang nhà bên. Khi lực lượng tới, báo cho họ biết nhà đã đủ người để họ tập trung xử lý đám cháy.