Nếu buộc phải đi qua khói, hãy hạ thấp người, càng nhiều khói càng thấp, tới mức bò bằng tay và đầu gối; một tay men theo tường để không lạc hướng; che mũi miệng bằng vải; và đi theo lộ trình ngắn nhất bạn đã biết trước. Khói dày đặc là lúc phải cân nhắc có nên đi hay không: nếu đường ra dài, không chắc, hãy quay về phòng có cửa đóng và chờ cứu.
Khói là thứ gây nguy hiểm cho phần lớn nạn nhân trong các đám cháy nhà ở, nhiều hơn chính ngọn lửa. Nó vừa làm bạn không nhìn thấy đường, vừa chứa khí độc làm đầu óc mụ đi trước khi bạn kịp nhận ra. Bài này nói về chuyện đi trong khói: vì sao cúi thấp, bò thế nào cho nhanh, khăn ướt giúp được gì, không giúp được gì, cách định hướng khi tối đen và lúc nào nên quay lại.
Khói làm hại người theo những cách nào
Khói của một đám cháy trong nhà không chỉ là bụi đen. Nó là hỗn hợp của khí nóng, muội than và nhiều khí độc, trong đó đáng lo nhất là khí CO (carbon monoxide) và, khi cháy nhựa, xốp, đệm mút, vải tổng hợp, còn có khí xyanua. CO không màu, không mùi, gắn vào máu thay cho ô-xy; người hít phải có thể thấy đau đầu, chóng mặt, buồn ngủ, phán đoán sai, rồi lịm đi mà không nhận ra mình đang nguy hiểm.
Khói còn nóng. Hít khí rất nóng có thể làm bỏng đường thở, sưng nề cổ họng. Thứ ba là khói che mắt: muội đen làm tầm nhìn giảm rất nhanh, mắt cay chảy nước, và ngay cả trong căn nhà quen thuộc, người ta vẫn có thể lạc giữa phòng khách của chính mình.
Hiểu ba tác hại đó giúp bạn hiểu từng kỹ thuật bên dưới. Cúi thấp để tránh lớp khí nóng và độc nhất. Men tường để không lạc khi không nhìn thấy. Che mũi để giảm hít muội và giảm hơi nóng. Và không kỹ thuật nào trong số đó làm bạn an toàn được lâu: chúng chỉ mua thêm một ít thời gian để đi một quãng ngắn.
Vì sao phải cúi thấp, và thấp tới đâu
Khói nóng bốc lên trước. Khí nóng nhẹ hơn nên dồn lên trần trước, rồi dày dần và hạ thấp xuống. Ở giai đoạn đầu, phần không khí sát sàn thường mát hơn, trong hơn so với ngang tầm mặt người đứng.
Khói mỏng sát trần: đi khom. Bạn vẫn nhìn được phía trước ở tầm thấp. Khom người, cúi đầu, đi nhanh nhưng không chạy.
Khói xuống ngang vai: bò bằng tay và đầu gối. Bò bằng tay và đầu gối nhanh hơn bò trườn, vẫn giữ đầu ở tầm thấp. Giữ đầu càng gần sàn càng tốt, vì đó thường là vùng còn thở được lâu nhất.
Khói đặc xuống sát sàn: cân nhắc dừng lại. Khi đã bò mà vẫn không thấy gì và ngộp thở, phần đường còn lại rất khó qua. Nếu có phòng kín cửa gần đó, quay vào, đóng cửa, chèn khe và gọi 114.
Riêng cầu thang: đi lùi, tay bám lan can. Bò xuống cầu thang theo kiểu quay lưng về phía dưới, chân xuống trước, tay bám bậc hoặc lan can. Cách này giữ đầu thấp mà không bị ngã dúi về phía trước.
Khăn ướt che mũi: giúp được gì và không giúp được gì
Khăn ướt là lời khuyên rất phổ biến ở Việt Nam. Nó có ích, nhưng cần hiểu đúng để không đặt niềm tin quá mức vào nó.
| Khăn ướt giúp | Khăn ướt không giúp | |
|---|---|---|
| Muội, bụi trong khói | Giữ lại một phần hạt muội to, đỡ ho sặc | Không lọc được hạt rất nhỏ |
| Khí độc CO, xyanua | Hầu như không | Khí đi xuyên qua vải, kể cả vải ướt |
| Khí nóng | Làm mát bớt hơi thở trong thời gian ngắn | Không bảo vệ trước khí rất nóng |
| Tâm lý | Giúp bình tĩnh hơn, thở chậm lại | Dễ khiến người ta tự tin đi xa hơn mức nên đi |
| Thời gian | Có ích cho một quãng ngắn | Không cho phép ở lâu trong khói |
Kết luận thực dụng: che mũi miệng bằng vải, ướt càng tốt, vì nó giúp đỡ sặc và đỡ nóng. Nhưng đừng đi tìm nước để làm ướt khăn khi khói đang tới, và đừng nghĩ có khăn ướt là ở trong khói lâu được. Thứ thật sự lọc được khí độc là mặt nạ lọc độc thoát hiểm đạt chuẩn, và ngay cả mặt nạ cũng có giới hạn thời gian.
Định hướng khi không nhìn thấy gì
Lạc trong khói thường xảy ra ở chỗ rộng như phòng khách, sảnh, xưởng, nơi không có tường hai bên dẫn đường. Cách giữ hướng:
- Chọn một bức tường và không rời tay khỏi nó. Tay trái hay tay phải tuỳ lộ trình; quan trọng là giữ nguyên một tay suốt đường đi.
- Đếm cửa. Ở hành lang, đếm số cánh cửa đi qua. Nếu bạn đã biết lối thoát nằm sau cửa thứ tư bên trái, việc đếm chính là bản đồ của bạn.
- Dùng mốc chạm được. Bậc thềm, cột, tay vịn, khung cửa, ổ cắm điện: những thứ bạn nhớ vị trí trong ngày thường giờ thành mốc dẫn đường.
- Đi thấp, sờ phía trước bằng tay kia để không đâm vào vật cản hay rơi xuống bậc.
- Gọi to và nghe. Gọi người đi cùng để không lạc nhau; nghe tiếng người bên ngoài, tiếng còi xe chữa cháy để định hướng.
- Đi theo nhau thành hàng nếu đi cùng nhiều người: người sau nắm vạt áo hoặc cổ chân người trước.
Những kỹ thuật này chỉ hiệu quả khi bạn đã biết đường từ trước. Đó là lý do việc đi thử lộ trình thoát nạn trong ngày thường, kể cả nhắm mắt đi thử một đoạn trong nhà mình, có giá trị hơn nhiều so với đọc hướng dẫn.
Khi nào nên quay lại thay vì cố đi tiếp
Quyết định quay lại là quyết định khó nhất khi đang ở trong khói, vì phản xạ tự nhiên là cố thoát ra bằng mọi giá. Nhưng có những dấu hiệu cho thấy đường phía trước không còn đi được: khói đặc tới mức bò sát sàn vẫn không nhìn thấy tay mình, hơi nóng phả vào mặt ngày càng mạnh, bạn bắt đầu chóng mặt, buồn nôn, đầu óc lơ mơ, hoặc nghe thấy tiếng lửa ở phía trước.
Khi gặp những dấu hiệu đó, và còn nhớ được đường quay về một căn phòng có cửa, hãy quay lại. Vào phòng, đóng cửa, chèn khe, mở hé cửa sổ nếu bên ngoài không có khói bốc lên, gọi 114 và ra hiệu từ cửa sổ. Lực lượng chữa cháy tìm người trong một căn phòng đã báo vị trí dễ hơn nhiều so với tìm người ngất giữa hành lang.
Một nguyên tắc nên thống nhất trong gia đình: nếu trên lộ trình thoát có đoạn phải đi qua khói, hãy biết trước căn phòng nào là chỗ quay về. Đó thường là phòng ngủ có cửa chắc và có cửa sổ, ban công nhìn ra phía có đường cho xe tới.
Những thói quen sai khi đi trong khói
Các lỗi dưới đây thường gặp vì người ta làm theo bản năng, hoặc làm theo lời khuyên nghe được nhưng hiểu chưa đủ.
- Đứng thẳng chạy qua hành lang đầy khói, hít trọn lớp khí nóng và độc nhất.
- Dừng lại lục tủ tìm khăn, đi lấy nước làm ướt khăn trong lúc khói đang lan.
- Dùng túi nilon trùm đầu để "giữ không khí": lượng khí trong túi rất ít và túi có thể chảy, bám vào mặt khi gặp nhiệt.
- Chạy lên trên khi đám cháy ở tầng dưới mà không biết chắc tầng trên có lối ra sân thượng hay sang nhà bên.
- Rời tay khỏi tường để đi tắt qua giữa phòng.
- Tách nhau ra mỗi người một hướng khi không nhìn thấy gì.
- Mở toang các cửa trên đường đi và để chúng mở, làm khói theo sau mình.
Phần lớn những lỗi này đến từ ý nghĩ "nhanh lên là được". Trong khói, nhanh không bằng đúng hướng và đúng tầm thấp. Vài giây dành để hạ người xuống, đặt tay lên tường và nhắc người đi cùng nắm áo nhau thường trả lại nhiều hơn số giây đã bỏ ra.
Đi qua khói cùng trẻ nhỏ, người già và người yếu
Trẻ nhỏ bò rất nhanh nhưng dễ hoảng và có xu hướng chui vào gầm giường, tủ quần áo để trốn. Bế trẻ dưới ba tuổi sát vào ngực, cúi người thấp, một tay men tường. Trẻ lớn hơn có thể bò cùng bạn, cho trẻ đi trước ngay trong tầm tay và nắm cổ áo hoặc cổ chân trẻ để không lạc nhau. Nói liên tục với trẻ bằng giọng bình tĩnh, câu ngắn: "bò theo mẹ", "tay chạm tường".
Người già và người yếu khó bò lâu. Với quãng ngắn, để họ đi khom, một tay bám tường, một tay bám vai bạn; bạn đi phía trước, thấp hơn, dò đường. Nếu quãng đường dài và khói dày, việc cố dìu một người không đi nổi qua khói có thể khiến cả hai cùng kẹt lại. Khi đó, đưa họ vào phòng gần nhất có cửa đóng, chèn khe, gọi 114 báo chính xác vị trí, rồi mới quyết định bước tiếp theo.
Sau khi đã ra khỏi khói
Ra tới chỗ thoáng, đi xa khỏi nhà cháy và khỏi luồng khói bay ra, đứng ở nơi đầu gió nếu có thể. Kiểm tra người đi cùng: ai ho nhiều, khàn tiếng, đau đầu, chóng mặt, có muội đen quanh mũi miệng, hay lơ mơ khác thường. Những dấu hiệu đó cho thấy họ đã hít khá nhiều khói.
Người đã hít khói nên được nhân viên y tế kiểm tra, kể cả khi lúc đầu thấy ổn, vì ngộ độc khí và tổn thương đường thở có thể biểu hiện muộn. Báo với lực lượng chữa cháy hoặc gọi 115 nếu có người khó thở, lơ mơ, ngất. Trong lúc chờ, để người đó ngồi nghỉ ở nơi thoáng khí, nới quần áo chật, không cho đi lại nhiều.
Cuối cùng, báo với người chỉ huy chữa cháy lộ trình bạn đã đi, đoạn nào khói dày nhất, cánh cửa nào đã đóng. Những thông tin đó giúp họ đi vào tìm những người còn lại nhanh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bò thấp có nhanh bằng đi khom không?
Đi khom nhanh hơn nếu khói chỉ mỏng sát trần và bạn còn nhìn thấy đường. Khi khói đã xuống ngang vai, bò bằng tay và đầu gối giữ đầu ở tầm thấp mà vẫn đi khá nhanh. Bò trườn sát bụng chậm hơn nhiều, chỉ dùng khi khói xuống rất thấp và quãng đường rất ngắn.
Khăn khô có tác dụng không, hay bắt buộc phải ướt?
Khăn khô vẫn giữ lại một phần muội và giúp đỡ sặc. Khăn ướt làm mát hơi thở hơn một chút. Cả hai đều không lọc được khí độc như CO. Vì vậy đừng mất thời gian đi lấy nước; vải nào có sẵn trong tay thì dùng ngay và tập trung vào việc đi ra.
Có nên nín thở khi đi qua khói?
Nín thở chỉ giúp được cho một đoạn rất ngắn, vài bước qua một cửa. Với quãng dài hơn, cố nín thở rồi phải hít mạnh vào giữa khói còn tệ hơn thở chậm, nông qua lớp vải. Giữ đầu thấp, thở qua vải và di chuyển đều.
Đi lên sân thượng hay đi xuống khi cầu thang có khói?
Nếu cháy ở tầng dưới và khói đã đầy cầu thang, đi xuống xuyên qua khói thường rất nguy hiểm. Đi lên chỉ đúng khi bạn biết chắc sân thượng mở được cửa và có lối sang nhà bên hoặc là chỗ chờ cứu thông thoáng. Nếu không chắc, ở lại phòng có cửa đóng và gọi 114.
Mặt nạ lọc độc có thay được kỹ thuật cúi thấp không?
Không thay được, mà dùng cùng nhau. Mặt nạ lọc độc đạt chuẩn giúp giảm hít khí độc trong một khoảng thời gian ghi trên sản phẩm, nhưng không làm bạn nhìn thấy đường, không chống nóng. Vẫn cúi thấp, men tường và đi theo lộ trình ngắn nhất.
Làm sao để tập đi trong khói mà không nguy hiểm?
Không bao giờ tập bằng khói thật. Bạn có thể tập trong nhà bằng cách tắt đèn hoặc bịt mắt, men tường đi từ phòng ngủ ra cửa, đếm cửa và chạm các mốc. Tập bò trên cầu thang theo kiểu lùi. Nhiều đơn vị tổ chức tập huấn có nhà tập khói chuyên dụng, an toàn hơn tự làm.