Dây hạ chậm thoát hiểm là bộ thiết bị gồm một sợi dây cáp, một bộ hãm tốc độ và đai đeo người, giúp đưa từng người từ cửa sổ hoặc ban công trên cao xuống đất với tốc độ đều, không phụ thuộc vào sức tay của người đó. Khác thang dây, người dùng không phải trèo: chỉ cần đeo đai, ngồi ra ngoài và để bộ hãm làm việc.
Nghe thì dễ, nhưng dây hạ chậm chỉ an toàn khi điểm neo đủ chắc, thiết bị là loại đã được kiểm định, và người dùng đã từng tập ít nhất một lần dưới sự hướng dẫn. Bài này giải thích thiết bị hoạt động thế nào, nó hợp với loại nhà nào, cần chuẩn bị gì, và những giới hạn mà người bán ít khi nói. Khi có cháy, trước mọi thứ hãy báo động cho người trong nhà và gọi 114.
Bộ hãm tốc độ làm việc theo nguyên lý nào
Trái tim của dây hạ chậm là bộ hãm. Bên trong vỏ kim loại thường có một hệ bánh răng hoặc bánh xe ma sát, nhiều mẫu dùng cơ cấu ly tâm: khi dây chạy nhanh, các má hãm văng ra ép vào thành vỏ, tạo lực ma sát kéo tốc độ xuống. Dây chạy chậm lại thì lực hãm giảm theo. Nhờ vậy, người nặng hay nhẹ trong giới hạn cho phép đều xuống với tốc độ gần như ổn định, không rơi tự do.
Nhiều mẫu thiết kế kiểu hai đầu luân phiên: dây chạy qua bộ hãm cố định ở trên cao, hai đầu dây mỗi đầu có một đai. Khi người thứ nhất đi xuống, đầu dây kia được kéo lên tới cửa sổ, người thứ hai đeo đai và đi tiếp mà không phải chờ kéo dây lên. Có mẫu thì bộ hãm đi theo người xuống, có mẫu bộ hãm treo cố định. Cách vận hành của từng loại khác nhau, vì vậy hướng dẫn của nhà sản xuất là tài liệu bắt buộc phải đọc.
Người dùng không điều khiển tốc độ bằng tay như khi tụt dây leo núi. Việc của người dùng là ngồi đúng tư thế, hai tay giữ dây phía trước ngực hoặc giữ đai, chân hướng ra ngoài tì nhẹ vào tường để thân không xoay, và giữ bình tĩnh tới khi chạm đất. Chính điểm này làm thiết bị hợp với người không có kỹ năng leo trèo.
Dù vậy, bộ hãm có giới hạn tải trọng và chiều cao hạ tối đa ghi trên thiết bị. Vượt các giới hạn đó, hoặc dây bị cọ vào mép kính, mép tường sắc, đều là rủi ro thật.
Dây hạ chậm, thang dây và ống tụt khác nhau thế nào
Ba nhóm thiết bị này hay bị nhắc chung một chỗ. Chúng hợp với các tình huống khác nhau:
| Tiêu chí | Dây hạ chậm | Thang dây | Ống tụt |
|---|---|---|---|
| Người dùng phải tự làm gì | Đeo đai, ngồi ra ngoài, giữ tư thế | Tự trèo từng bậc bằng tay chân | Chui vào miệng ống, giữ tư thế |
| Hợp với độ cao | Nhà nhiều tầng trong giới hạn của thiết bị | Nhà thấp tầng | Công trình có điểm lắp cố định, nhiều người |
| Số người mỗi lượt | Một người, lần lượt | Thường một người | Lần lượt, nối tiếp nhanh |
| Yêu cầu lắp đặt | Điểm neo chịu lực, thường cố định | Bậu cửa, lan can chắc | Khung lắp cố định, mặt bằng tiếp đất |
| Người già, trẻ nhỏ | Dùng được nếu có người giúp đeo đai | Rất khó | Dùng được khi có người hướng dẫn |
Không có thiết bị nào tốt nhất cho mọi nhà. Với nhà ống thấp tầng, thang dây thường đủ. Với căn hộ cao, nơi thoát nạn chính phải là buồng thang bộ của toà nhà; thiết bị cá nhân chỉ là lớp dự phòng và cần được ban quản lý toà nhà đồng ý nếu phải bắt vào kết cấu chung.
Điểm neo: phần lắp đặt không được tiết kiệm
Neo vào kết cấu chịu lực. Giá treo hoặc móc neo phải bắt vào dầm, cột, sàn bê tông, không bắt vào tường gạch mỏng, khung cửa hay lan can trang trí. Lực tác động khi một người bắt đầu treo mình ra ngoài lớn hơn nhiều so với trọng lượng tĩnh của họ.
Vị trí giá treo. Giá treo thường vươn ra khỏi mép tường để dây không cọ vào mép bê tông, mép kính hay khung sắt khi hạ. Đường thả bên dưới phải thông thoáng: không có mái tôn, dây điện, biển hiệu, ban công nhô ra của tầng dưới.
Người lắp. Việc khoan bắt neo vào kết cấu nên do thợ có kinh nghiệm lắp đặt thiết bị cứu người làm, theo đúng hướng dẫn của nhà sản xuất, và thử tải sau khi lắp. Chủ nhà nên giữ biên bản lắp đặt, thử tải để biết ai chịu trách nhiệm.
Ở chung cư. Tường ngoài, ban công, lan can thường là phần kết cấu chung hoặc ảnh hưởng mặt đứng toà nhà. Cư dân muốn lắp giá treo cần trao đổi với ban quản lý, ban quản trị trước, tránh tự khoan làm ảnh hưởng chống thấm hay kết cấu.
Thiết bị không có điểm neo cố định. Một số bộ bán kèm móc kẹp di động. Loại này phụ thuộc hoàn toàn vào chỗ người dùng tự tìm để móc khi đang hoảng, độ tin cậy kém hơn nhiều so với một điểm neo đã được chuẩn bị và thử trước.
Trình tự dùng dây hạ chậm theo hướng dẫn chung
Mỗi mẫu có hướng dẫn riêng, nhưng thứ tự dưới đây là khung chung giúp bạn hiểu mình sẽ làm gì. Hãy đối chiếu với tài liệu đi kèm thiết bị của nhà mình.
- Mở hộp chứa, kiểm tra nhanh dây không rối, bộ hãm và móc đã gắn vào giá treo đúng chỗ.
- Thả cuộn dây còn lại xuống đất qua cửa sổ, nhìn để chắc dây chạm đất và không vướng.
- Đeo đai qua người theo đúng chiều, siết đai sát dưới nách hoặc quanh đùi tuỳ kiểu, khoá móc an toàn.
- Ngồi lên bậu cửa, quay mặt vào tường, hai tay giữ dây hoặc đai phía trước, từ từ thả người ra ngoài.
- Để bộ hãm làm việc, không giật dây, chân tì nhẹ vào tường giữ thân không xoay.
- Chạm đất, tháo đai ngay, rời khỏi khu vực bên dưới để người tiếp theo xuống.
- Người cuối cùng xuống báo cho lực lượng chữa cháy biết trong nhà còn ai, ở phòng nào.
Người đầu tiên xuống nên là người lớn khoẻ, đã tập, để ở dưới đón và tháo đai cho người già, trẻ nhỏ. Không đeo hai người vào một đai, trừ khi thiết bị được thiết kế riêng cho việc đó.
Ai không nên dùng và những rủi ro thật
Dây hạ chậm giúp được nhiều người, nhưng không phải ai cũng dùng an toàn. Bạn nên cân nhắc trước khi coi nó là lối thoát của cả nhà:
- Người nặng hơn tải trọng tối đa của thiết bị, hoặc trẻ quá nhỏ không vừa đai.
- Người sợ độ cao nặng, người có bệnh tim mạch, động kinh, người không tự giữ tư thế ngồi được nếu không có người hỗ trợ ở trên.
- Tình huống khói, lửa đang bốc lên ngay mặt tường bên dưới cửa sổ: dây và người dùng đều đi qua vùng nóng.
- Thiết bị lâu ngày không kiểm tra, dây cáp bị gỉ, bọc dây nứt, bộ hãm kêu lạ khi thử.
- Không ai trong nhà từng tập: người dùng đeo sai đai, đeo ngược chiều hoặc quên khoá móc.
Với các trường hợp trên, phương án hợp lý hơn thường là ở lại trong một phòng đóng cửa, chèn khe, mở cửa sổ ra tín hiệu và gọi 114 báo đúng tầng, đúng phòng để lực lượng cứu nạn tiếp cận bằng thang hoặc xe chuyên dụng.
Kiểm định, kiểm tra định kỳ và tập luyện
Dây hạ chậm là thiết bị cứu người, nên khi mua bạn cần hỏi rõ sản phẩm đã được kiểm định hay chứng nhận theo quy định hiện hành chưa, giấy tờ đi kèm là gì, ai cấp. Danh mục phương tiện phòng cháy và cứu nạn phải kiểm định được quy định trong văn bản hướng dẫn luật hiện hành; bạn có thể hỏi cơ quan cảnh sát phòng cháy nơi mình ở hoặc đối chiếu trên Cổng dịch vụ công khi không chắc. Hàng không rõ nguồn gốc, không có hướng dẫn tiếng Việt, không ghi tải trọng là hàng nên tránh.
Sau khi lắp, thiết bị cần được nhìn và thử định kỳ theo hướng dẫn của nhà sản xuất: dây không xoắn, không sờn, bộ hãm quay đều, móc khoá bật lại tốt, giá treo không gỉ, không lỏng. Ở nơi ẩm, gần biển như Khánh Hoà, Quảng Ninh, gỉ sét đến nhanh hơn nhiều so với trong đất liền, nên lịch kiểm tra cần dày hơn.
Tập luyện là phần quan trọng nhất. Nhiều đơn vị huấn luyện an toàn, trường học, toà nhà có tổ chức buổi tập thoát nạn có dây hạ chậm với người hướng dẫn, đệm đỡ và dây bảo hiểm phụ. Nếu nhà bạn lắp thiết bị, nên sắp xếp để người lớn trong nhà ít nhất một lần được tập trong điều kiện có bảo hộ như vậy, thay vì lần đầu đeo đai là lúc trong nhà đã đầy khói.
Trước khi mua: năm câu hỏi giúp quyết định có nên lắp
Phòng nào cần lối thoát thứ hai? Đi từng phòng ngủ và tự hỏi nếu hành lang, cầu thang đầy khói thì người trong phòng ra bằng đường nào. Chỉ những phòng không có đường nào khác mới là chỗ cần cân nhắc dây hạ chậm.
Độ cao có nằm trong giới hạn thiết bị không? Mỗi bộ có chiều dài dây và chiều cao hạ tối đa riêng. Đo từ bậu cửa tới mặt đất thật, tính cả mái hiên, sân tầng dưới, rồi so với thông số, đừng ước lượng bằng mắt.
Ai trong nhà sẽ dùng? Liệt kê từng người: cân nặng, sức khoẻ, có sợ độ cao không, trẻ bao nhiêu tuổi. Nếu phần lớn thành viên không dùng được, tiền nên dành cho việc khác như đầu báo khói liên kết, cửa phòng ngủ kín khói, ô thoát trên khung bảo vệ.
Bên dưới có chỗ tiếp đất an toàn không? Vỉa hè có dây điện, mái tôn nhà bên, hàng rào nhọn, xe dựng kín đều làm việc tiếp đất nguy hiểm. Chọn mặt tường nhìn ra khoảng trống phẳng.
Ai lắp, ai bảo dưỡng? Hỏi trước đơn vị nào khoan neo, thử tải, kiểm tra định kỳ. Thiết bị cứu người mà không có ai chăm thì sau vài mùa mưa nắng có thể không còn đáng tin.
Câu hỏi thường gặp
Dây hạ chậm có dùng cho chung cư cao tầng được không?
Ở chung cư, lối thoát chính là buồng thang bộ của toà nhà. Dây hạ chậm chỉ là lớp dự phòng, phải nằm trong giới hạn chiều cao của thiết bị và cần ban quản lý đồng ý nếu bắt neo vào kết cấu chung. Đừng coi nó thay cho thang bộ.
Trẻ nhỏ có dùng dây hạ chậm được không?
Chỉ khi đai vừa với cơ thể trẻ theo hướng dẫn của nhà sản xuất và có người lớn ở trên đeo đai, có người ở dưới đón. Trẻ quá nhỏ không vừa đai thì không dùng; người lớn ở lại cùng trẻ trong phòng kín và gọi 114.
Có thể tự lắp giá treo dây hạ chậm không?
Không nên. Giá treo phải bắt vào kết cấu chịu lực và được thử tải sau khi lắp. Việc này cần thợ có kinh nghiệm với thiết bị cứu người làm, chủ nhà giữ lại biên bản lắp đặt và thử tải.
Dây hạ chậm khác dây leo núi ở điểm nào?
Với dây leo núi, người dùng tự điều khiển tốc độ bằng tay và cần kỹ năng. Dây hạ chậm có bộ hãm tự giữ tốc độ đều, người dùng chỉ việc đeo đai, ngồi đúng tư thế. Hai loại không thay thế nhau được.
Bao lâu cần kiểm tra dây hạ chậm một lần?
Theo lịch trong hướng dẫn của nhà sản xuất, thường gồm nhìn dây, thử bộ hãm, kiểm tra móc và giá treo định kỳ. Nơi ẩm, gần biển nên kiểm tra dày hơn. Thấy gỉ, sờn hay tiếng lạ thì ngừng dùng và gọi đơn vị lắp đặt.
Mua dây hạ chậm cần hỏi người bán những gì?
Hỏi tải trọng tối đa, chiều cao hạ tối đa, giấy kiểm định hoặc chứng nhận đi kèm, hướng dẫn tiếng Việt, cách lắp neo, lịch bảo dưỡng và ai nhận bảo hành. Người bán không trả lời được các câu này thì nên cân nhắc lại.