Chủ nhà trọ muốn làm lại lối thoát nạn nên bắt đầu từ những việc rẻ và nhanh nhất: dọn sạch hành lang và cầu thang, mở khoá chết ở sân thượng và cổng, rồi mới tới chiếu sáng, báo cháy và những thay đổi cần thợ. Làm theo thứ tự này, chỉ sau một tuần nhà đã an toàn hơn rõ rệt mà gần như chưa tốn tiền, và các tuần sau có thời gian hỏi thợ, so phương án.
Bài này viết cho chủ nhà trọ quy mô vài phòng đến vài chục phòng, theo góc lối thoát nạn: người ở ra khỏi nhà bằng đường nào khi có cháy. Hồ sơ, điều kiện phòng cháy chữa cháy mà cơ sở phải đáp ứng theo luật là một phần riêng, chủ nhà cần tìm hiểu ở cơ quan Cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ hoặc nguồn chuyên về thủ tục; bài chỉ nhắc ở cuối.
Bắt đầu bằng một câu hỏi: mỗi phòng có mấy đường ra
Trước khi mua bất cứ thứ gì, chủ nhà nên cầm giấy bút đi từng tầng, đứng trước cửa từng phòng và trả lời: từ đây ra mặt đường có mấy đường, đường nào đang bị khoá, bị chắn hoặc chỉ tồn tại trên lý thuyết. Ghi kết quả thành một bảng nhỏ, mỗi phòng một dòng.
Kết quả thường cho thấy một bức tranh không đồng đều. Phòng tầng trệt gần cổng có thể có hai đường ra, trong khi phòng cuối hành lang tầng trên cùng chỉ có một đường là cầu thang chính, và sân thượng thì đang khoá ổ treo. Những phòng có ít đường ra nhất là nơi cần ưu tiên.
Bước này cũng giúp chủ nhà nhìn nhà mình bằng con mắt của người thuê mới. Nhiều thứ chủ nhà đã quen, như chồng thùng hàng ở chiếu nghỉ hay chiếc xe đạp cũ dựng ở hành lang, lại là vật cản đầu tiên người khác gặp khi chạy trong bóng tối. Ghi lại hết, kể cả những thứ trông rất nhỏ.
Lộ trình bốn tuần
Tuần một — dọn và mở. Dọn sạch cầu thang, chiếu nghỉ, hành lang: không đồ đạc, không xe đạp, không kệ giày lấn lối. Đổi khoá sân thượng sang chốt mở từ bên trong. Giao chìa hoặc mã cổng cho từng phòng, hoặc treo chìa dự phòng ở chỗ cố định cạnh cổng. Kẻ lại vạch dựng xe ở tầng trệt, chừa lối từ chân thang ra cổng. Gần như toàn bộ tuần này chỉ tốn công.
Tuần hai — nhìn rõ đường ra. Kiểm tra đèn cầu thang, đèn hành lang, thay bóng hỏng, dời công tắc về đầu cầu thang nếu đang nằm cuối dãy. Hỏi thợ về đèn chiếu sáng khi mất điện và đèn chỉ hướng lối ra cho cầu thang, hành lang. Làm sơ đồ thoát nạn đơn giản cho từng tầng.
Tuần ba — báo sớm cho mọi người. Rà lại thiết bị báo cháy hiện có: có không, còn hoạt động không, khi một đầu báo kêu thì các tầng khác có nghe không. Hỏi thợ phương án báo cháy phù hợp quy mô nhà. Đi lại hoặc sửa những đoạn điện đáng ngờ, nhất là ở khu sạc xe.
Tuần bốn — lối thứ hai và hướng dẫn người thuê. Xử lý những chỗ cần thợ hoặc cần thoả thuận: ô mở trên khung sắt ban công, thang lên mái, lối sang mái nhà bên. Cuối tuần, gặp các phòng, đưa sơ đồ, dẫn đi một vòng đường thoát, cho mọi người tự tay mở cửa sân thượng và cổng.
Xếp việc theo mức tốn kém và người làm
Bảng dưới đây không ghi giá vì chi phí phụ thuộc hiện trạng từng nhà và từng địa phương; chỉ ghi mức tương đối để chủ nhà sắp thứ tự.
| Việc | Mức tốn kém | Ai làm |
|---|---|---|
| Dọn hành lang, cầu thang, chiếu nghỉ | Gần như không | Chủ nhà, người quản lý |
| Đổi khoá sân thượng, cửa sau sang chốt trong | Thấp | Thợ khoá |
| Giao chìa, mã cổng cho từng phòng | Thấp | Chủ nhà |
| Kẻ vạch dựng xe, tách khu sạc | Thấp đến vừa | Chủ nhà, thợ điện cho phần ổ cắm |
| Đèn chiếu sáng sự cố, đèn chỉ hướng | Vừa | Thợ điện |
| Báo cháy liên thông các tầng | Vừa | Đơn vị lắp đặt có chuyên môn |
| Ô mở khung sắt, thang lên mái | Vừa | Thợ sắt, thợ xây |
| Thay đổi kết cấu, thêm cầu thang, ngăn cháy | Cao | Đơn vị tư vấn, thiết kế; có thể phải làm thủ tục |
Thứ tự trong bảng gần trùng với lộ trình bốn tuần: việc rẻ, nhanh, hiệu quả cao làm trước. Những việc ở cuối bảng không nên làm vội theo kiểu tự thuê thợ quen, vì sai một chỗ có thể vừa tốn tiền vừa không đúng quy định.
Lối thoát thứ hai: sân thượng, ban công và nhà bên
Với nhà trọ chỉ có một cầu thang, lối thoát thứ hai thường là sân thượng. Muốn sân thượng thật sự là đường thoát, cần ba điều: cửa lên sân thượng mở được từ trong mà không cần chìa, sân thượng không bị chất đồ hoặc quây kín bằng lưới, mái tôn, và từ sân thượng có chỗ an toàn để chờ cứu hoặc đi sang mái nhà bên.
Chuyện đi sang mái nhà bên cần thoả thuận với hàng xóm. Nhiều nhà liền kề đồng ý mở một ô qua lại ở lan can hoặc tường mái, với điều kiện ô đó chốt từ cả hai phía và chỉ dùng khi khẩn cấp. Thoả thuận nên viết ra giấy, có chữ ký hai bên, để khi đổi chủ hoặc đổi người thuê vẫn còn hiệu lực. Nếu ô qua lại đụng tới tường chung, kết cấu mái, cần thợ có chuyên môn và có thể cần hỏi cơ quan quản lý xây dựng.
Ban công có khung sắt hàn kín là chỗ nên làm ô mở. Ô mở cần chốt mở được từ bên trong, đủ rộng để người lớn chui qua, và không bị chậu cây, máy giặt, giá phơi đồ chắn trước.
Sơ đồ thoát nạn: đặt ở đâu, vẽ thế nào
Sơ đồ thoát nạn là thứ rẻ nhất mà nhiều nhà trọ vẫn thiếu. Một sơ đồ dùng được nên có:
- Hình tầng nhà đơn giản, đánh dấu "bạn đang ở đây", cầu thang, sân thượng, cổng, cửa sau, bình chữa cháy.
- Mũi tên chỉ đường thoát chính và đường thoát phụ từ vị trí đó.
- Điểm tập kết bên ngoài, chọn chỗ đủ rộng, không chắn đường xe chữa cháy vào ngõ.
- Một dòng nhắc số 114 và cách mở cổng, cửa sân thượng khi khẩn cấp.
- Bản dán sau cánh cửa mỗi phòng, ngang tầm mắt, và một bản ở chân cầu thang tầng trệt.
Sơ đồ nên được vẽ lại khi nhà có thay đổi, như đổi chỗ để xe, mở thêm lối hay đóng một cửa. Sơ đồ cũ chỉ sai một chi tiết cũng có thể dẫn người tới một cánh cửa đã bị khoá.
Không cần thuê người thiết kế sơ đồ cho nhà trọ nhỏ. Một bản vẽ tay rõ ràng, in màu và ép nhựa cho bền đã đủ dùng; điều quan trọng là đúng với hiện trạng và đặt đúng chỗ người ta sẽ nhìn.
Những sai lầm khi sửa vội
Chủ nhà có thiện chí đôi khi lại làm tình hình tệ hơn vì sửa theo cảm tính. Đây là những sai lầm hay gặp:
- Mua thêm vài bình chữa cháy rồi coi như xong, trong khi cửa sân thượng vẫn khoá chết và hành lang vẫn chất đồ.
- Lắp đầu báo khói rời rạc trong từng phòng nhưng không liên kết, người ở tầng khác không nghe khi một phòng có khói.
- Treo thang dây ở ban công tầng cao mà chưa ai từng tập dùng, cũng không rõ hàng có hợp quy hay không.
- Thay ổ khoá treo bằng khoá vân tay nhưng không hỏi cách mở khi hết pin, rồi quay lại dùng ổ khoá treo khi khoá hỏng.
- Dọn bãi xe một lần cho gọn, không kẻ vạch, không nội quy, hai tuần sau mọi thứ trở lại như cũ.
- Tự đục tường mở lối sang nhà bên khi chưa có thoả thuận, dẫn tới tranh chấp với hàng xóm và phải bịt lại.
Điểm chung của các sai lầm trên là sửa phần thấy được mà bỏ qua câu hỏi gốc: người ở từng phòng ra ngoài bằng đường nào. Quay lại bảng đường ra của từng phòng sau mỗi lần sửa là cách đơn giản để tự kiểm tra.
Hướng dẫn người thuê: một lần đi bộ tốt hơn mười tờ nội quy
Người thuê chỉ dùng được lối thoát khi họ biết nó ở đâu và đã từng đi qua. Cách hiệu quả nhất là dẫn từng người mới đi một vòng ngay ngày nhận phòng: từ cửa phòng ra cầu thang, lên sân thượng, tự tay mở cửa sân thượng, xuống tầng trệt, tự tay mở cổng. Năm phút này đáng giá hơn mọi bản nội quy dài.
Với người thuê cũ, chủ nhà có thể chọn một buổi tối cuối tuần, báo trước, gom mọi người lại và đi một vòng như vậy. Nếu nhà vừa có thay đổi về lối thoát, đây là dịp tốt để giải thích lý do. Người thuê thấy chủ nhà nghiêm túc thì cũng dễ giữ lối đi hơn.
Nội quy vẫn cần, nhưng nên ngắn: không để đồ ở hành lang, cầu thang; không tự gắn thêm khoá; dựng xe đúng ô; sạc xe đúng chỗ; báo ngay khi thấy đầu báo hỏng hoặc lối thoát bị chắn.
Phần thủ tục và giới hạn của bài
Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ năm 2024, có hiệu lực từ 1/7/2025, cùng các nghị định hướng dẫn quy định trách nhiệm của chủ hộ, người đứng đầu cơ sở và điều kiện an toàn với từng loại cơ sở. Nhà trọ thuộc diện nào, phải đáp ứng điều kiện gì, có phải lập hồ sơ hay chịu kiểm tra định kỳ hay không phụ thuộc quy mô và cách sử dụng nhà. Chủ nhà nên hỏi trực tiếp cơ quan Cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ hoặc công an xã, phường nơi nhà trọ đặt, và đối chiếu văn bản hiện hành.
Bài này không thay thế phần đó. Lộ trình bốn tuần ở trên là những việc nên làm dù nhà trọ thuộc diện nào, vì chúng trực tiếp giúp người ở thoát ra được. Một nhà trọ có hồ sơ đầy đủ nhưng cửa sân thượng khoá chết vẫn là nhà nguy hiểm; ngược lại, làm tốt lối thoát cũng không miễn cho chủ nhà các nghĩa vụ khác theo luật.
Câu hỏi thường gặp
Nhà trọ vài phòng có cần đèn chỉ hướng lối ra không?
Yêu cầu bắt buộc phụ thuộc loại cơ sở và quy chuẩn hiện hành. Dù không bắt buộc, đèn chiếu sáng khi mất điện ở cầu thang và hành lang là khoản đầu tư hợp lý, vì cháy thường đi kèm mất điện và người thuê phải tìm đường trong bóng tối.
Mở ô qua lại sang mái nhà bên có cần xin phép không?
Trước hết cần sự đồng ý của chủ nhà bên cạnh. Nếu việc mở ô đụng tới tường chung, kết cấu mái hoặc thay đổi hình thức công trình, có thể phát sinh thủ tục xây dựng. Chủ nhà nên hỏi cơ quan quản lý xây dựng ở xã, phường trước khi làm.
Làm hết lộ trình có nghĩa là nhà trọ đã đủ điều kiện phòng cháy?
Không. Lộ trình tập trung vào lối thoát nạn thực tế. Điều kiện phòng cháy theo luật còn gồm nhiều nội dung khác như thiết bị chữa cháy, hệ thống điện, hồ sơ, tập huấn. Chủ nhà cần tìm hiểu riêng phần đó với cơ quan có thẩm quyền.
Người thuê không hợp tác giữ hành lang thì làm sao?
Giải thích lý do an toàn, nhắc trực tiếp, ghi vào nội quy và hợp đồng. Nếu chủ nhà làm gương, dọn hết đồ của mình khỏi lối đi, người thuê dễ làm theo hơn. Vi phạm lặp lại thì xử lý theo điều khoản hợp đồng đã thoả thuận.
Có nên khoá sân thượng để người thuê không lên phơi đồ?
Có thể quy định không phơi đồ trên sân thượng, nhưng không nên khoá chết cửa. Dùng chốt mở từ bên trong và nội quy rõ ràng là đủ. Sân thượng là lối thoát thứ hai của nhiều nhà trọ, khoá lại là mất nó.
Bao lâu nên kiểm tra lại lối thoát một lần?
Đi một vòng hằng tuần để xem hành lang, cầu thang, bãi xe còn thông không. Thử mở cửa sân thượng, cổng khi mất điện và kiểm tra đèn sự cố, đầu báo khoảng mỗi tháng một lần. Khi có người thuê mới hoặc thay đổi trong nhà thì kiểm tra ngay.