Khi bị đánh thức giữa đêm bởi chuông báo, mùi khét hay tiếng người kêu, hãy lăn khỏi giường xuống sàn thay vì bật dậy đứng thẳng, cầm đèn pin hoặc điện thoại, kiểm cửa phòng trước khi mở, rồi đánh thức những người khác trên đường ra theo lối đã định. Không mất thời gian thay quần áo, tìm ví, sạc điện thoại. Ra ngoài trước, gọi 114 ngay khi có thể.
Ban đêm là khoảng thời gian nguy hiểm nhất của cháy nhà ở: mọi người ngủ say, cửa khoá, đèn tắt, và khi tỉnh dậy đầu óc còn mơ màng. Nhà ống Việt Nam thêm một rủi ro: chỗ để xe, cửa hàng và ổ sạc nằm ở tầng trệt, ngay dưới các phòng ngủ. Bài này đi qua những gì xảy ra khi người đang ngủ gặp khói, trình tự hành động từ lúc mở mắt, cách đánh thức người khác, cách đi trong nhà tối, và những chuẩn bị đơn giản trước giờ đi ngủ.
Vì sao cháy ban đêm nguy hiểm hơn ban ngày
Quan niệm phổ biến là mùi khét sẽ làm người ta thức dậy. Thực tế, khi đang ngủ say, khứu giác không đánh thức con người đáng tin cậy như thính giác. Tài liệu của các cơ quan an toàn cháy nước ngoài nhấn mạnh điều này để giải thích vì sao đầu báo khói có còi lại quan trọng trong phòng ngủ. Khói có chứa CO còn khiến người đang ngủ ngủ sâu hơn, khó tỉnh hơn.
Ban đêm, đám cháy cũng thường được phát hiện muộn hơn. Không ai ở tầng trệt để thấy tia lửa từ ổ sạc hay mùi nhựa từ bảng điện. Khi khói đã đủ dày để đánh thức ai đó, nó có thể đã chiếm cầu thang. Thêm vào đó là những thói quen giữ an ninh ban đêm: cửa cuốn khoá, cửa sắt khoá móc, chìa khoá cất trong ngăn kéo, cửa sân thượng chốt từ bên ngoài.
Cuối cùng là trạng thái của chính người vừa tỉnh dậy. Trong vài chục giây đầu, người ta thường lơ mơ, mất phương hướng, có khi tưởng mình đang mơ. Đó là lý do mọi bước trong bài này đều được thiết kế để đơn giản, làm được kể cả khi chưa tỉnh hẳn.
Trình tự từ lúc mở mắt
Hãy đọc trình tự này cho cả nhà nghe một lần. Khi xảy ra thật, bạn sẽ không có thời gian để nghĩ ra nó.
- Lăn khỏi giường xuống sàn. Nếu có khói trong phòng, lớp không khí sát sàn thường còn thở được hơn. Đừng bật dậy đứng thẳng.
- Cầm đèn pin hoặc điện thoại đã để sẵn ở đầu giường. Không bật công tắc điện nếu ngửi thấy mùi gas.
- Hô to "cháy" để những người khác trong nhà cùng thức.
- Kiểm cửa phòng bằng mu bàn tay: khe dưới, mặt cửa, tay nắm. Nguội thì mở hé; nóng thì không mở.
- Đi về phía phòng của trẻ nhỏ, người già nếu nằm trên lộ trình ra, đánh thức và đưa họ cùng đi.
- Ra theo lối đã định: xuống cầu thang nếu chưa có khói, hoặc lên sân thượng, ban công nếu cầu thang đã đầy khói và nhà bạn đã chuẩn bị lối thứ hai.
- Gọi 114 ngay khi bạn ra tới chỗ an toàn hoặc ngay khi biết mình phải ở lại chờ cứu.
Không có bước nào là "thay quần áo", "tìm giấy tờ", "dắt xe ra". Những thứ đó tiêu tốn đúng những giây quý nhất.
Đánh thức người khác: ai trước, làm thế nào
Trẻ nhỏ. Trẻ ngủ rất say; nhiều trẻ không tỉnh vì tiếng chuông báo cháy, kể cả khi chuông kêu to. Đừng gọi từ xa rồi đi; phải tới tận nơi, lay dậy, bế hoặc dắt đi. Trẻ còn ngái ngủ thường không tự làm theo lời dặn.
Người già, người dùng thuốc ngủ, người nghe kém. Họ có thể không nghe chuông hay tiếng gọi. Người được phân công trong phương án gia đình đi thẳng tới phòng họ.
Người lớn khoẻ mạnh. Gọi to, đập cửa mạnh khi đi ngang qua. Không cần chờ họ trả lời; họ biết đường ra.
Người thuê trọ, người giúp việc ở tầng khác. Họ thường ngủ ở tầng trệt hoặc gác lửng, gần nguồn cháy nhất. Nhà có người ở như vậy thì phải tính trong phương án ai báo cho họ.
Hàng xóm sát vách. Khi đã ra ngoài, hô to và đập cửa nhà bên. Khói nhà ống có thể lan sang mái và tường chung.
Khi nhà tối đen vì mất điện
Đám cháy có thể làm chập điện, nhảy cầu dao, cả nhà chìm vào bóng tối. Đây là lúc chiếc đèn pin đầu giường phát huy tác dụng. Đèn pin nhỏ, pin còn tốt, đặt cố định ở một chỗ mà tay với tới được ngay khi còn nằm, hữu ích hơn nhiều so với điện thoại có thể đang cắm sạc ở bàn bên kia phòng.
Trong bóng tối và khói, ánh đèn pin chiếu thẳng phía trước có khi bị khói phản lại, chói mắt hơn là giúp nhìn. Hướng đèn xuống sàn, soi ngay trước bàn tay và bậc thang. Một tay men theo tường, tay kia cầm đèn. Nếu đi cùng trẻ nhỏ, có thể đưa đèn cho trẻ cầm để trẻ có việc làm và đỡ sợ.
Các mốc trong nhà mà bạn quen trong ngày thường như khung cửa, tay vịn cầu thang, chiếu nghỉ, tủ giày cạnh cửa, giờ là bản đồ. Gia đình nào từng tắt đèn đi thử một lượt từ phòng ngủ ra cửa sẽ thấy rõ sự khác biệt.
Theo vị trí phòng ngủ và nguồn cháy
Ở nhà ống, nơi ngủ và nơi cháy quyết định hướng đi. Bảng dưới gợi ý cách nghĩ; phương án cụ thể cho từng nhà nằm ở danh mục nhà ống và phương án diễn tập của trang.
| Tình huống | Hướng đi thường hợp lý | Lưu ý |
|---|---|---|
| Cháy ở tầng trệt, bạn ngủ tầng 2–3, cầu thang còn trong | Xuống nhanh và ra cửa nếu cửa trệt mở được ngay | Cửa cuốn, khoá móc phải mở được trong vài giây, chìa ở chỗ cố định |
| Cháy ở tầng trệt, cầu thang đã có khói | Đi lên sân thượng hoặc ra ban công có lối sang nhà bên | Chỉ khi cửa tum mở được từ bên trong; nếu không, ở lại phòng kín cửa |
| Cháy ở phòng bên cạnh cùng tầng | Ra hành lang, đi về phía cầu thang xa đám cháy | Đóng cửa phòng cháy nếu đi ngang an toàn |
| Cháy ngay trong phòng bạn ngủ | Ra ngay, đóng cửa lại sau lưng | Không thử dập nếu lửa đã lan khỏi vật đầu tiên |
| Không ra khỏi phòng được | Ở lại, chèn khe cửa, gọi 114, ra hiệu từ cửa sổ | Không nhảy từ trên cao xuống |
Chuẩn bị trước giờ đi ngủ
Những việc dưới đây mất vài phút mỗi tối, nhưng quyết định khá nhiều đến chuyện bạn ra được nhanh hay chậm khi có cháy ban đêm.
- Đóng cửa phòng ngủ khi ngủ. Cửa đóng giữ khói ngoài phòng lâu hơn đáng kể.
- Để đèn pin và điện thoại ở cùng một chỗ, trong tầm tay khi còn nằm.
- Treo chìa khoá cửa chính, cửa cuốn, cửa sân thượng ở một chỗ cố định gần cửa, cả nhà đều biết.
- Không sạc xe điện, pin dự phòng, máy tính qua đêm ở chân cầu thang hay trên đường thoát.
- Tắt các thiết bị không cần thiết, rút sạc khi đầy, kiểm bếp và van gas trước khi lên lầu.
- Lắp đầu báo khói ở hành lang các tầng và trong phòng ngủ, thử còi định kỳ.
- Để dép, quần áo dài ở chỗ dễ lấy, nhưng không quay lại lấy nếu đã có khói.
Đầu báo khói và đầu báo liên động giữa các tầng được nói kỹ ở danh mục thiết bị. Ở đây chỉ nhắc: cháy ban đêm là lý do lớn nhất để nhà ở có đầu báo khói.
Ra tới ngoài giữa đêm: đếm người, đón xe, không quay vào
Ra tới ngoài đường lúc nửa đêm, việc đầu tiên là đếm người. Đứng ở một chỗ đã thống nhất từ trước, ví dụ trước cửa nhà hàng xóm đối diện hay đầu hẻm, để không ai phải đi tìm ai. Nếu thiếu một người, đừng tự quay vào. Báo ngay cho người trực 114 hoặc người chỉ huy chữa cháy khi họ tới: thiếu ai, người đó ngủ ở phòng nào, tầng nào, lần cuối thấy ở đâu.
Việc thứ hai là gọi 114 nếu chưa ai gọi, rồi cử một người ra đầu hẻm đón xe. Ban đêm, xe chữa cháy khó nhận ra nhà nào giữa dãy cửa cuốn giống nhau; một người cầm đèn pin vẫy ở đầu hẻm tiết kiệm được nhiều phút. Đánh thức hàng xóm hai bên để họ ra khỏi nhà và dắt xe khỏi lối đi.
Đêm khuya trời có thể lạnh, nhất là ở các tỉnh phía Bắc vào mùa đông, trong khi mọi người ra ngoài chỉ với quần áo ngủ. Hàng xóm có thể giúp áo khoác, chăn, chỗ ngồi cho trẻ nhỏ và người già. Không ai quay vào nhà lấy đồ, kể cả khi lửa trông đã nhỏ lại.
Ví dụ giả định: một gia đình bốn người
Ví dụ giả định: anh Tuấn và chị Mai ở nhà ống ba tầng, tầng trệt để hai xe máy, tầng hai là phòng vợ chồng, tầng ba là phòng hai con, tám và mười hai tuổi. Gia đình đã thống nhất: nếu có cháy ban đêm, chị Mai đi lên tầng ba với các con, anh Tuấn xuống kiểm tầng trệt chỉ khi cầu thang còn trong.
Hai giờ sáng, đầu báo khói ở chân cầu thang kêu. Anh Tuấn lăn xuống sàn, cầm đèn pin, kiểm cửa phòng: nguội. Mở hé thấy khói mỏng dưới trần cầu thang và ánh cam ở tầng trệt. Anh đóng cửa lại, hô to "cháy dưới nhà, lên sân thượng". Chị Mai lên tầng ba, đánh thức hai con, cả ba lên sân thượng, đóng cửa tum phía sau. Anh Tuấn theo sau, gọi 114 từ sân thượng, nói địa chỉ, cháy xe ở tầng trệt, bốn người trên sân thượng, có lối sang mái nhà bên.
Không ai xuống dắt xe, không ai quay lại lấy điện thoại thứ hai. Kết quả của một đêm như thế phụ thuộc gần như hoàn toàn vào những thứ đã làm trước đó: đầu báo khói, cửa tum mở được từ bên trong, lối sang mái nhà bên đã thoả thuận, và một lần cả nhà đã đi thử.
Câu hỏi thường gặp
Ngủ say có ngửi thấy mùi khói không?
Không đáng tin. Khi ngủ say, khứu giác không đánh thức người ta tốt như âm thanh, và khí CO trong khói còn làm người ngủ khó tỉnh hơn. Đó là lý do nhà ở cần đầu báo khói có còi kêu to, đặt ở hành lang và gần phòng ngủ, thay vì trông vào mũi.
Có nên bật đèn khi tỉnh dậy vì có cháy?
Nếu không ngửi thấy mùi gas, bật đèn giúp bạn nhìn đường, nhưng điện có thể đã mất hoặc sẽ mất bất cứ lúc nào. Vì vậy hãy cầm theo đèn pin để chủ động. Nếu ngửi thấy mùi gas, không bật tắt bất kỳ công tắc nào, dùng đèn pin.
Trẻ không tỉnh khi chuông báo cháy kêu thì sao?
Điều này khá phổ biến ở trẻ nhỏ. Không thể dựa vào chuông để trẻ tự thức và tự ra. Trong phương án gia đình, mỗi trẻ phải có một người lớn được phân công tới tận phòng đánh thức và đưa đi. Có thể cho trẻ làm quen với tiếng chuông trong buổi tập ban ngày.
Có nên khoá cửa cuốn bằng khoá móc ban đêm?
Nếu dùng khoá móc, chìa phải luôn treo ở một chỗ cố định ngay cạnh cửa phía trong, cả nhà đều biết. Tốt hơn là có cửa phụ hoặc cửa đi bộ mở được từ bên trong chỉ bằng một thao tác. Cửa cuốn điện cần có cách mở bằng tay khi mất điện.
Đang ngủ ở tầng trên cùng thì nên chạy xuống hay lên sân thượng?
Tuỳ vào cầu thang. Kiểm cửa phòng, mở hé nhìn: cầu thang còn trong thì xuống. Cầu thang đã có khói dày thì đi lên chỉ khi chắc cửa sân thượng mở được và có lối sang nhà bên hoặc chỗ chờ thông thoáng. Không chắc thì ở lại phòng, chèn khe và gọi 114.
Có cần mặc thêm quần áo trước khi chạy?
Không dành thời gian thay đồ. Nếu tiện tay có áo khoác, quần dài ngay cạnh giường thì vơ theo, mặc khi đã ra tới chỗ an toàn. Đi dép nếu dép ở ngay chân giường, vì mảnh kính vỡ và sàn nóng có thể làm bị thương bàn chân.