Trường học có kế hoạch an toàn chung, có buổi diễn tập do nhà trường tổ chức, có sơ đồ dán ở hành lang. Nhưng khi chuông sơ tán vang lên giữa một tiết học, người quyết định ba mươi, bốn mươi học sinh ra khỏi phòng nhanh và đủ hay không là giáo viên đang đứng lớp. Những gì giáo viên làm trong năm phút đầu tiên quan trọng hơn mọi văn bản.
Bài này dành cho giáo viên, đặc biệt là giáo viên chủ nhiệm và giáo viên bộ môn hay dạy ở nhiều phòng. Nó tập trung vào phần việc ở cấp lớp: tổ chức học sinh ra cửa, đi trên hành lang, đếm sĩ số ở điểm tập kết, và xử lý học sinh không có mặt trong lớp lúc báo động. Kế hoạch an toàn tổng thể, phân công toàn trường thuộc về ban giám hiệu. Khi có cháy thật, nhà trường gọi 114 và mọi người làm theo người điều phối chung.
Những gì giáo viên cần biết trước ngày đầu năm học
Mỗi giáo viên cần biết ít nhất bốn điều về phòng mình dạy: đường thoát chính từ cửa lớp tới cầu thang nào, đường dự phòng là gì, điểm tập kết của lớp ở chỗ nào trên sân, và tín hiệu sơ tán của trường là gì. Với giáo viên bộ môn dạy nhiều phòng ở nhiều tầng, việc này phải làm cho từng phòng. Nên ghi lại trên một mảnh giấy nhỏ để trong sổ đầu bài hoặc trong túi áo khoác dạy học.
Ngoài ra, giáo viên chủ nhiệm cần nắm danh sách học sinh có nhu cầu đặc biệt: em đang bó bột, em đi xe lăn, em khiếm thính không nghe tiếng chuông, em có bệnh hen suyễn, em hay hoảng loạn. Mỗi trường hợp cần được tính trước: ai đi cùng em, em đi theo đường nào, em có cần chờ ở chỗ đặc biệt không. Những thông tin này nên được trao đổi với phụ huynh và ban giám hiệu đầu năm.
Cuối cùng, giáo viên nên đứng ở cửa lớp nhìn ra hành lang một lần và tưởng tượng lớp mình cùng ba lớp bên cạnh cùng ra một lúc. Chỗ nào sẽ nghẽn, cầu thang nào sẽ dồn. Nếu thấy vấn đề, báo với người phụ trách an toàn của trường để được điều chỉnh trước.
Năm phút đầu tiên khi nghe chuông
Trình tự dưới đây nên được nói trước với học sinh ngay tuần đầu năm học và tập lại trong buổi diễn tập của trường. Giáo viên làm đúng thứ tự, nói ngắn, giọng bình tĩnh.
- Dừng bài giảng ngay, nói một câu ngắn: "Có báo sơ tán, để đồ lại, xếp hàng theo cửa".
- Chỉ định học sinh dẫn đầu (thường là lớp trưởng hoặc em được phân công từ trước) đứng ở cửa, chờ hiệu lệnh đi.
- Học sinh ra theo hàng, từng dãy bàn gần cửa trước. Không mang cặp sách, không chạy, không đẩy.
- Giáo viên cầm sổ điểm danh hoặc danh sách lớp, nhìn nhanh một vòng phòng học, kể cả góc khuất, rồi tắt quạt, đóng cửa lớp (không khoá) và đi sau cùng.
- Dẫn hàng theo đường thoát đã định, giữ khoảng cách với lớp phía trước, đi sát một bên hành lang và cầu thang để lối còn lại cho người khác.
- Tới điểm tập kết của lớp, cho học sinh đứng hoặc ngồi theo hàng, bắt đầu đếm sĩ số ngay.
Việc giáo viên đi sau cùng có lý do: giáo viên vừa kiểm được phòng trống, vừa nhìn thấy cả hàng phía trước. Học sinh dẫn đầu chỉ cần đi theo đường quen, không cần quyết định gì.
Đếm sĩ số ở điểm tập kết
Đếm hai lần theo hai cách. Lần đầu đếm nhanh số đầu người theo hàng. Lần hai gọi tên theo danh sách hoặc nhờ các tổ trưởng báo tổ mình đủ hay thiếu. Hai cách cho cùng kết quả mới coi là chắc.
Danh sách có mặt trong ngày, không phải danh sách cả lớp. Học sinh nghỉ ốm, đi thi đấu, về sớm được ghi trong sổ đầu bài. Giáo viên cần biết hôm đó bao nhiêu em thực sự có mặt ở trường, và bao nhiêu em đang ở trong lớp lúc chuông kêu.
Báo cáo ngay, đúng mẫu ngắn. Báo cho người điều phối của trường theo dạng: "Lớp 7A, có mặt hôm nay ba mươi tám, đủ ba mươi tám" hoặc "thiếu một em, tên..., lần cuối đi vệ sinh tầng hai". Báo cáo đủ người cũng quan trọng như báo thiếu người.
Giữ lớp tại chỗ. Sau khi đếm, giáo viên giữ học sinh ở đúng khu của lớp, không cho em nào đi tìm bạn ở lớp khác hay đi mua nước. Nếu phải di chuyển sang điểm khác, cả lớp đi cùng và đếm lại.
Học sinh đang ở ngoài lớp lúc báo động
Đây là tình huống làm việc đếm sĩ số rối nhất, và là điểm khác biệt lớn giữa trường học và nơi làm việc. Nhà trường nên thống nhất quy tắc chung, giáo viên nói rõ với học sinh từ đầu năm.
| Học sinh đang ở | Học sinh nên làm gì | Giáo viên xử lý thế nào |
|---|---|---|
| Nhà vệ sinh | Ra ngay, đi theo lớp gần nhất hoặc theo người lớn gần nhất ra sân | Ghi là "ở nhà vệ sinh tầng…" khi báo cáo nếu chưa thấy em |
| Phòng y tế | Ở cùng nhân viên y tế, đi theo họ | Liên lạc với nhân viên y tế để xác nhận |
| Thư viện, phòng chức năng | Đi theo người phụ trách phòng đó | Người phụ trách phòng báo lại cho lớp |
| Đang được gọi lên văn phòng | Đi theo cán bộ ở văn phòng | Văn phòng báo lại cho lớp |
| Đang đi giữa hai nơi | Theo đường thoát gần nhất, nhập vào lớp bất kỳ | Lớp nhận em báo cho người điều phối để chuyển thông tin |
Quy tắc cốt lõi để học sinh nhớ: khi nghe chuông mà không ở lớp mình, đừng quay về lớp tìm cô, hãy đi ra với người lớn gần nhất và tới sân rồi tìm lớp sau. Giáo viên không quay vào toà nhà để tìm học sinh; thông tin được chuyển cho người điều phối và lực lượng cứu nạn.
Khi báo động rơi vào lúc lớp không ở phòng mình
Giờ ra chơi. Học sinh tản khắp sân, hành lang, căng tin; giáo viên không đứng cạnh lớp. Quy tắc nên thống nhất trong toàn trường: nghe chuông thì học sinh tự đi thẳng tới khu tập kết của lớp mình, giáo viên chủ nhiệm hoặc giáo viên trực tới đó đếm. Vì thế, mỗi lớp phải có khu tập kết cố định trên sân mà học sinh đã được dẫn tới ít nhất một lần.
Tiết thể dục, giờ học ngoài trời. Lớp đã ở ngoài toà nhà, nhưng không được dẫn lớp quay lại phòng. Giáo viên thể dục đưa lớp về khu tập kết, đếm theo danh sách mình đang có, báo cho người điều phối. Học sinh xin phép vào nhà vệ sinh trong toà nhà lúc đó cần được ghi nhớ để báo.
Giáo viên bộ môn dạy lớp không phải lớp mình. Giáo viên đang đứng lớp chịu trách nhiệm dẫn lớp đó ra và đếm, kể cả khi không phải chủ nhiệm. Vì vậy, danh sách lớp phải có ở mỗi phòng học, trong sổ đầu bài hoặc kẹp ở cửa, chứ không chỉ trong cặp của giáo viên chủ nhiệm.
Phòng học chuyên môn ở tầng khác. Lớp đang học ở phòng thí nghiệm, phòng tin học, phòng âm nhạc thì đi theo đường thoát của phòng đó, không quay về dãy phòng học thường. Giáo viên phụ trách phòng chuyên môn nói rõ đường thoát ngay buổi học đầu tiên ở phòng ấy.
Buổi chiều, giờ bán trú. Lúc này người phụ trách có thể là nhân viên bán trú hoặc giáo viên trực, không phải giáo viên đứng lớp buổi sáng. Phương án cần ghi rõ ai thay ai trong từng khung giờ.
Lớp mầm non và lớp nhỏ: những điểm riêng
Ở trường mầm non và các lớp đầu cấp tiểu học, trẻ chưa thể tự xếp hàng đi theo hiệu lệnh như học sinh lớn. Phương án cho các lớp này cần chi tiết hơn:
- Tỷ lệ người lớn trên trẻ: tính trước mỗi cô phụ trách bao nhiêu trẻ khi sơ tán, có cần nhân viên khác hỗ trợ không.
- Trẻ đang ngủ trưa: ai đánh thức, cho trẻ mang dép không, có bế được trẻ nhỏ nhất không.
- Dùng dây nắm tay hoặc cho trẻ nắm vạt áo bạn phía trước để giữ hàng, tuỳ thói quen của trường.
- Phòng ở tầng trên: tính kỹ thời gian đưa cả lớp xuống cầu thang và có cần điều chỉnh vị trí lớp nhỏ nhất về tầng thấp hay không.
- Đếm trẻ bằng nhiều cách: đếm đầu người, gọi tên, đối chiếu với sổ đón trả hằng ngày.
- Chuẩn bị sẵn danh sách liên lạc phụ huynh để thông báo sau khi trẻ đã an toàn.
Với trẻ nhỏ, buổi diễn tập nên nhẹ nhàng, cô giáo dẫn trẻ đi như một hoạt động bình thường, không dùng tiếng còi quá lớn ở lần đầu, không kể chuyện cháy đáng sợ.
Sau buổi diễn tập của trường: giáo viên góp ý gì
Sau mỗi buổi diễn tập, nhà trường thường có buổi rút kinh nghiệm chung. Giáo viên là người có thông tin chi tiết nhất về lớp mình, nên chuẩn bị ghi chú ngắn: mất bao lâu từ khi nghe chuông tới khi cả lớp ra khỏi phòng, có nghẽn ở cầu thang hay cửa nào không, đếm sĩ số mất bao lâu và có khớp không, em nào hoảng sợ hay cần hỗ trợ thêm.
Một ghi chú hữu ích khác là tín hiệu có nghe rõ ở phòng học của mình không. Phòng học cuối dãy, phòng có máy lạnh đóng kín cửa, phòng đang có tiếng nhạc hay tiếng máy chiếu đôi khi không nghe được chuông. Giáo viên báo lại để trường bố trí thêm thiết bị hoặc người báo tin.
Cuối cùng, giáo viên nên dành vài phút trong giờ sinh hoạt lớp để hỏi học sinh cảm thấy thế nào sau buổi tập. Có em lo lắng, có em hỏi "nếu cháy thật thì sao". Trả lời bình tĩnh, nhắc lại những gì lớp đã làm đúng, và nhắc rằng trường tập để mọi người biết làm gì, không phải vì sắp có chuyện xảy ra.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên có nên cho học sinh mang cặp sách khi sơ tán không?
Không nên. Mang cặp làm chậm việc ra khỏi lớp, làm hàng dồn ở cửa và cầu thang. Học sinh để đồ lại, chỉ mang theo bản thân. Nếu học sinh cần thuốc thiết yếu như bình xịt hen, nên thống nhất từ đầu năm để em mang theo người hoặc giáo viên giữ hộ.
Nếu học sinh dẫn đầu vắng mặt hôm đó thì sao?
Mỗi lớp nên có hai em được phân công dẫn đầu, một chính một phụ. Nếu cả hai vắng, giáo viên chỉ định nhanh em ngồi gần cửa nhất. Học sinh dẫn đầu chỉ cần đi theo đường thoát đã tập, không cần quyết định gì phức tạp.
Giáo viên đếm thiếu một em thì có quay vào tìm không?
Không. Giáo viên báo ngay cho người điều phối của trường: tên em, lần cuối thấy ở đâu. Người điều phối sẽ đối chiếu với các lớp khác, phòng y tế, văn phòng và báo cho lực lượng cứu nạn nếu cần. Giáo viên ở lại giữ lớp.
Học sinh khiếm thính không nghe được chuông thì phải làm sao?
Thống nhất từ đầu năm một bạn ngồi gần hoặc giáo viên sẽ chạm vai và ra hiệu cho em. Trường nên cân nhắc thêm tín hiệu đèn chớp ở những phòng có học sinh khiếm thính. Thông tin này cần được ghi trong phương án của lớp.
Bao lâu trường nên diễn tập sơ tán một lần?
Quy định cụ thể với từng loại trường có thể thay đổi theo văn bản hiện hành, nên nhà trường cần đối chiếu. Về thực hành, nhiều trường tập ít nhất vào đầu năm học, khi học sinh mới vào và giáo viên mới nhận lớp, và tập thêm khi có thay đổi phòng học hoặc cải tạo công trình.
Có nên tập sơ tán không báo trước cho giáo viên không?
Chỉ nên làm khi giáo viên và học sinh đã quen với các buổi tập báo trước. Buổi tập không báo trước giúp kiểm tra phản ứng thật, nhưng cần ban giám hiệu chuẩn bị kỹ, có người giám sát ở cầu thang, và báo trước với phụ huynh để không gây hoang mang.