Tự kiểm lối thoát nhà ống là đi qua từng tầng, từ cửa cuốn dưới trệt lên tới cửa sân thượng, và hỏi ở mỗi điểm một câu: nếu cầu thang đầy khói, người đang ở tầng này ra ngoài bằng đường nào, mở được bằng tay không, trong bóng tối, trong vòng một phút hay không. Câu trả lời "có" phải được chứng minh bằng việc làm thử, không phải bằng trí nhớ.
Bài này đưa ra một bảng kiểm gia đình tự làm được trong một buổi sáng cuối tuần, chia theo tầng vì mỗi tầng nhà ống hỏng theo một kiểu riêng. Bảng không thay cho việc thẩm duyệt hay kiểm tra của cơ quan phòng cháy với nhà có kinh doanh; nó giúp bạn biết nhà mình đang yếu ở đâu để sửa trước, và biết lúc nào cần mời người có chuyên môn xem.
Vì sao nhà ống phải kiểm theo từng tầng
Nhà ống điển hình ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh hay Hải Phòng có mặt tiền hẹp, chiều sâu lớn, ba đến sáu tầng và chỉ một cầu thang chạy suốt từ trệt lên mái. Tầng trệt thường là chỗ để xe, bếp hoặc cửa hàng, tức là chỗ dễ phát sinh cháy nhất, lại nằm ngay chân cầu thang. Khi cháy xảy ra ở dưới, khói nóng bốc lên theo đúng lối người ở trên định đi xuống. Cầu thang lúc đó không còn là lối thoát mà thành ống dẫn khói.
Vì vậy câu hỏi "nhà mình có lối thoát không" không có một đáp án chung cho cả nhà. Người ngủ ở tầng hai có thể ra ban công và được hàng xóm hoặc lực lượng cứu nạn đón từ phía ngoài; người ở tầng bốn có thể phải đi lên sân thượng rồi sang mái nhà bên; người già ở tầng ba có thể không đi được cầu thang dốc trong bóng tối. Mỗi tầng có một kịch bản riêng.
Kiểm theo tầng còn giúp tách việc ra cho dễ làm. Thay vì một câu "nhà không an toàn" khiến cả nhà lo mà không biết bắt đầu từ đâu, bạn có một danh sách cụ thể: tầng trệt cần cửa phụ mở được bằng tay, tầng ba cần dọn kệ chắn cửa sổ, sân thượng cần đổi ổ khoá. Danh sách cụ thể thì mới thành việc làm.
Chuẩn bị trước buổi tự kiểm
Buổi kiểm nên làm vào ban ngày, khi đủ người lớn trong nhà, mất khoảng một đến hai giờ. Chuẩn bị mấy thứ sau để buổi kiểm có kết quả thật:
- Một người cầm sổ ghi, một người đi thử. Người đi thử nên là người lớn tuổi nhất hoặc yếu nhất còn đi lại được, vì lối thoát phải dùng được cho người đó chứ không chỉ cho người khoẻ.
- Một chiếc đèn pin và một chiếc khăn bịt mắt. Một phần bài thử là đi từ phòng ngủ ra cửa trong bóng tối, vì cháy ban đêm thường kèm mất điện hoặc khói che đèn.
- Toàn bộ chìa khoá trong nhà, để biết ổ nào đang khoá bằng chìa, chìa đó để ở đâu, và ai biết chỗ để.
- Một sơ đồ tay đơn giản cho từng tầng: vị trí cầu thang, cửa phòng, cửa sổ, ban công, cửa lên mái. Vẽ trên giấy trắng, không cần đúng tỉ lệ.
- Thời gian rảnh của cả nhà để sau buổi kiểm ngồi lại mười lăm phút, thống nhất việc sửa và người phụ trách.
Không cần đốt gì, không cần thả khói thử. Mục đích là kiểm đường đi, cửa, khoá và vật cản, những thứ quyết định việc thoát được hay không mà không đòi hỏi dụng cụ đặc biệt.
Tầng trệt: cửa cuốn, cửa phụ, xe và hàng
Tầng trệt là nơi có nhiều nguồn cháy nhất (xe máy, xe điện đang sạc, bếp, hàng hoá, ổ điện) và cũng là nơi có lối ra chính. Kiểm từng điểm theo bảng:
| Điểm kiểm | Đạt khi | Hay hỏng ở đâu |
|---|---|---|
| Cửa cuốn | Mở được bằng tay khi mất điện, người trong nhà biết cách mở và đã từng thử | Chỉ có điều khiển, bộ lưu điện hết pin, không ai biết vị trí dây kéo tay |
| Cửa phụ hoặc cửa đi bộ | Mở từ bên trong không cần chìa, hoặc chìa treo cố định cạnh cửa | Khoá bằng ổ khoá móc, chìa để trong túi áo người đi vắng |
| Lối từ chân cầu thang ra cửa | Đi thẳng được, không phải lách qua xe | Xe xếp kín, người từ trên xuống bị kẹt giữa cầu thang và dãy xe |
| Chỗ sạc xe điện | Không nằm ngay chân cầu thang, không chắn lối ra | Sạc qua đêm sát gầm cầu thang, nơi khói đi thẳng lên các tầng |
| Hàng hoá, đồ cũ | Xếp gọn, không chồng dưới gầm cầu thang | Gầm cầu thang thành kho giấy, thùng các tông, đồ nhựa |
Điểm hỏng phổ biến nhất ở tầng trệt là cửa cuốn. Nhiều gia đình chưa từng mở cửa cuốn bằng tay lần nào. Hãy thử ngay trong buổi kiểm: ngắt điện, tìm bộ kéo tay hoặc cửa thoát nhỏ trên lá cửa nếu có, rồi mở. Nếu không mở được, đây là việc phải gọi thợ đầu tiên.
Cầu thang và chiếu nghỉ
Đi thử từ tầng cao nhất xuống trệt với đèn tắt. Ghi lại những chỗ vấp: bậc cao thấp không đều, chiếu nghỉ đặt chậu cây, góc cua có tủ giày. Những thứ ban ngày lách được thì ban đêm trong khói là vật cản.
Nhìn dọc gầm và vách cầu thang. Vách ốp gỗ, rèm vải che gầm thang, tranh treo dày đặc đều là vật liệu bắt lửa nằm đúng trên đường khói. Không cần tháo hết ngay, nhưng nên ghi lại để cân nhắc khi sửa nhà.
Kiểm tay vịn. Tay vịn phải nắm được liên tục từ trên xuống. Người già, trẻ nhỏ và bất kỳ ai trong khói đều dò đường bằng tay vịn. Đoạn đứt, đoạn lỏng cần ghi lại.
Có cửa nào ngăn giữa cầu thang và tầng trệt không. Một số nhà làm cửa ở chân cầu thang hoặc đầu cầu thang tầng hai để chặn khói từ khu để xe. Nếu có, kiểm xem cửa có đóng kín được, có bị chèn mở thường xuyên không. Nếu chưa có, ghi lại thành một việc cân nhắc, chi tiết có ở bài riêng về ngăn khói cầu thang.
Ánh sáng khi mất điện. Thử ngắt cầu dao rồi nhìn: cầu thang có tối hoàn toàn không. Một đèn chiếu sáng sự cố có pin riêng ở mỗi chiếu nghỉ là món đơn giản mà giúp được nhiều.
Các tầng ngủ: cửa phòng, cửa sổ, ban công
Ở mỗi phòng ngủ, đặt câu hỏi: nếu mở cửa phòng ra thấy cầu thang có khói, người trong phòng làm gì. Có ba khả năng. Một là đóng cửa lại, chèn khe, ra cửa sổ hoặc ban công gọi 114 và chờ cứu. Hai là đi ra ban công rồi sang ban công nhà bên hoặc xuống được bằng thiết bị thoát nạn hợp quy. Ba là không có lối nào ngoài cầu thang. Phòng nào rơi vào khả năng thứ ba thì ghi đậm.
Kiểm cửa phòng: có đóng kín được không, có khoá chốt bên trong mà trẻ nhỏ có thể tự khoá rồi không mở ra được không. Cửa phòng đóng là lớp ngăn khói quan trọng nhất cho người ngủ; nhiều gia đình có thói quen mở cửa phòng suốt đêm cho thoáng, đây là thói quen nên bàn lại.
Kiểm cửa sổ và ban công: khung sắt bảo vệ có ô mở được không, ô mở có khoá bằng ổ mà chìa nằm ở đâu, có kệ, tủ, máy giặt hay chậu cây chắn trước cửa sổ không. Ban công có lối nhìn ra đường để người bên ngoài thấy bạn khi bạn ra tín hiệu không, hay bị che kín bởi tấm bạt, lưới, biển quảng cáo của cửa hàng tầng dưới.
Thử ngồi trong phòng và mở ô thoát của khung sắt trong bóng tối. Nhiều ô thoát làm đúng nhưng bị sơn kín bản lề, rỉ chốt, hoặc phải trèo lên ghế mới với tới. Đó là những lỗi chỉ phát hiện được khi thử.
Tầng tum và sân thượng: lối ra cuối cùng
Với nhiều nhà ống, sân thượng là lối thoát thứ hai duy nhất: lên mái, sang mái nhà bên, rồi xuống bằng cầu thang nhà hàng xóm hoặc chờ lực lượng cứu nạn tiếp cận từ trên cao. Lối này chỉ có giá trị nếu cửa lên sân thượng mở được ngay từ bên trong, và từ sân thượng thật sự đi được sang chỗ khác.
Kiểm cửa tum: khoá loại gì, mở từ bên trong có cần chìa không. Rất nhiều nhà khoá cửa sân thượng bằng ổ móc phía ngoài để chống trộm, nghĩa là người chạy lên từ bên trong gặp một cánh cửa đóng chết. Đây là lỗi chí mạng, nên xếp vào nhóm sửa ngay.
Kiểm sân thượng: có tường ngăn cao với nhà bên không, có khung sắt, lưới, mái tôn che kín không, có bồn nước, giàn phơi, chuồng nuôi chim hay chậu cây chắn lối sang không. Đứng ở mép tường ngăn, nhìn sang mái nhà bên: có chỗ đặt chân an toàn không, có cửa tum bên đó không, cửa đó có khoá không.
Nếu lối sang nhà bên phụ thuộc vào hàng xóm, ghi lại tên nhà, và lên lịch nói chuyện. Đây là phần thường bị bỏ ngỏ lâu nhất vì ngại mở lời, trong khi chính nó quyết định người ở tầng trên cùng có đường ra hay không.
Ghi kết quả và xếp việc sửa theo mức gấp
Sau khi đi hết các tầng, ngồi lại và chia mọi lỗi vừa ghi thành ba nhóm theo thứ tự này:
- Sửa ngay trong tuần: những lỗi làm mất hẳn một lối thoát mà sửa không tốn bao nhiêu, như đổi ổ khoá cửa sân thượng sang loại mở bên trong không cần chìa, treo chìa cố định cạnh cửa phụ, dọn kệ chắn cửa sổ, dời chỗ sạc xe khỏi chân cầu thang.
- Sửa trong tháng: những việc cần thợ nhưng không đụng kết cấu, như làm ô mở trên khung sắt, sửa bộ kéo tay cửa cuốn, lắp đèn chiếu sáng sự cố, lắp đầu báo khói ở chân cầu thang và các tầng ngủ.
- Lên kế hoạch: những việc lớn như làm cửa ngăn khói cầu thang, đổi vật liệu ốp cầu thang, mở lối lên mái mới. Việc nào đụng kết cấu hoặc mặt đứng nhà phải hỏi người có chuyên môn và kiểm thủ tục xây dựng ở nơi tiếp nhận hiện hành.
- Phân người phụ trách: mỗi việc ghi tên một người và ngày dự kiến xong.
- Kiểm lại: ba tháng sau đi lại bảng kiểm, nhất là các mục hay tái phát như vật cản ở chiếu nghỉ và xe xếp chắn lối.
Giữ sổ kiểm ở chỗ cả nhà biết. Khi có người mới chuyển vào ở, như con dâu, người giúp việc, người thuê một tầng, đưa họ đi lại một lượt theo sổ.
Khi nào cần mời người có chuyên môn xem
Bảng kiểm gia đình phát hiện được vật cản, khoá sai, cửa không mở được. Nó không đánh giá được những thứ cần kiến thức chuyên môn: kết cấu có chịu được việc mở thêm cửa lên mái không, vật liệu ốp có chịu lửa không, hệ điện tầng trệt có quá tải không. Những câu đó cần thợ điện có tay nghề, kỹ sư xây dựng hoặc đơn vị tư vấn phòng cháy.
Nếu nhà vừa ở vừa kinh doanh, có cho thuê phòng, hoặc có từ năm tầng trở lên, khả năng cao là nhà thuộc diện phải đáp ứng điều kiện phòng cháy theo quy định cho loại hình đó. Bảng kiểm này không thay hồ sơ hay điều kiện đó. Cách chắc nhất là hỏi cơ quan Cảnh sát phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ nơi nhà bạn đóng, hoặc tra trên Cổng Dịch vụ công.
Trong mọi trường hợp, khi có cháy thật, việc đầu tiên vẫn là báo động cho cả nhà và gọi 114. Bảng kiểm giúp những phút sau đó có đường đi.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ống ba tầng có cần lối thoát thứ hai không?
Nên có. Nhà ba tầng chỉ có một cầu thang thì cháy ở tầng trệt vẫn có thể chặn đường xuống của người ở tầng hai và ba. Lối thứ hai có thể chỉ đơn giản là ban công có ô mở để chờ cứu hoặc sang được nhà bên, không nhất thiết phải là cầu thang thứ hai.
Bao lâu nên tự kiểm lối thoát nhà ống một lần?
Một lần đầy đủ mỗi năm, cộng thêm một lần đi nhanh sau mỗi lần sửa nhà, đổi khoá, thay cửa cuốn hay sắp xếp lại tầng trệt. Các mục dễ tái phát như vật cản ở chiếu nghỉ, xe chắn lối nên nhìn lại mỗi quý.
Cửa cuốn có bộ lưu điện thì có cần thử mở bằng tay không?
Vẫn cần. Bộ lưu điện có thể hết pin, hỏng, hoặc bị ngắt cùng lúc với sự cố điện gây cháy. Người trong nhà phải biết vị trí bộ kéo tay hay cửa thoát trên lá cửa và đã từng tự mở một lần.
Trẻ em có nên tham gia buổi tự kiểm không?
Trẻ đủ lớn để hiểu nên tham gia một phần, chủ yếu là biết phòng mình có lối ra nào và tập mở chốt cửa sổ. Phần thử đi trong bóng tối với trẻ nhỏ nên làm nhẹ nhàng, có người lớn đi cạnh, để trẻ không sợ.
Bảng kiểm này có thay cho kiểm tra phòng cháy của cơ quan chức năng không?
Không. Nó chỉ giúp gia đình tự phát hiện lỗi ở lối thoát. Nhà có kinh doanh, cho thuê hoặc thuộc diện quản lý về phòng cháy vẫn phải đáp ứng điều kiện và chịu kiểm tra theo quy định hiện hành.
Phòng ngủ không có cửa sổ thì làm sao?
Phòng đó chỉ có một lối ra là cửa đi vào cầu thang. Nên cân nhắc không để người già, trẻ nhỏ ngủ ở phòng đó, lắp đầu báo khói ngay ngoài cửa phòng và giữ thói quen đóng cửa phòng khi ngủ. Muốn mở thêm cửa sổ thì hỏi thợ có chuyên môn về kết cấu.