Lực lượng cứu nạn ở nhiều nơi trên thế giới mô tả một hiện tượng lặp lại: khi vào một căn nhà đang cháy, trẻ nhỏ thường không ở gần cửa ra mà nằm trong gầm giường, trong tủ quần áo, sau rèm cửa hay trong nhà vệ sinh. Với trẻ, trốn là cách tự vệ tự nhiên nhất khi sợ hãi. Nhưng trong một đám cháy, đó là chỗ người lớn khó tìm thấy nhất.
Bài này không bàn chung chung về việc dạy trẻ thoát hiểm theo từng độ tuổi. Nó tập trung vào một phản xạ cụ thể cần sửa: thói quen chui vào chỗ kín khi sợ. Bạn sẽ thấy vì sao trẻ trốn, cách nói chuyện để trẻ hiểu mà không bị ám ảnh, và một chuỗi bài tập ngắn giúp trẻ thay phản xạ trốn bằng phản xạ đi ra, gọi to, đứng chờ ở chỗ hẹn.
Vì sao trẻ trốn thay vì chạy ra
Với trẻ nhỏ, chỗ kín và tối thường gắn với cảm giác an toàn. Khi chơi trốn tìm, khi sợ tiếng sấm, khi bị la mắng, trẻ đều tìm tới gầm bàn, gầm giường, góc tủ. Phản ứng này được lặp lại hàng trăm lần trong đời sống hằng ngày, nên khi gặp một điều đáng sợ hơn hẳn như tiếng chuông báo, mùi khét, tiếng người lớn la hét, trẻ quay về đúng phản ứng quen thuộc nhất của mình.
Trẻ cũng có thể sợ chính những gì đang đến cứu mình. Tiếng còi lớn, người mặc đồ bảo hộ kín mít, đeo mặt nạ, thở ra tiếng rít qua thiết bị thở có thể trông rất đáng sợ với một đứa trẻ chưa từng thấy. Có trẻ trốn kỹ hơn khi người cứu nạn bước vào phòng.
Ngoài ra, nhiều trẻ sợ bị mắng. Nếu đám cháy bắt đầu từ chỗ trẻ đang nghịch, hoặc trẻ nghĩ mình đã làm gì sai, trẻ có thể trốn để tránh bị phạt. Đây là lý do mọi buổi nói chuyện về cháy với trẻ nên có một câu rõ ràng: khi có cháy, bố mẹ chỉ cần con ra ngoài an toàn, không ai mắng con cả.
Nói chuyện với trẻ: những câu nên dùng
Đặt quy tắc ngắn, dễ nhớ. Thay vì giải thích dài về lửa và khói, hãy cho trẻ một quy tắc gọn như "Nghe chuông, đi ra, không trốn". Lặp lại nhiều lần trong các dịp khác nhau, như khi đi ngang qua bình chữa cháy ở siêu thị hay khi xem một đoạn phim có cảnh lính cứu hoả.
Nói trẻ biết vì sao chỗ trốn không an toàn. Dùng ngôn ngữ đơn giản: "Khói bay vào mọi chỗ, kể cả trong tủ. Bố mẹ và chú lính cứu hoả không thấy con nếu con trốn." Không cần mô tả hậu quả đáng sợ; chỉ cần trẻ hiểu trốn thì người khác không tìm thấy.
Giới thiệu người cứu nạn như người bạn. Cho trẻ xem hình ảnh người lính cứu hoả mặc đồ bảo hộ, giải thích rằng chú đeo mặt nạ để thở được trong khói, tiếng thở to là bình thường. Nếu có dịp, nhiều đơn vị phòng cháy tổ chức ngày mở cửa hoặc hoạt động ở trường học để trẻ được gặp trực tiếp.
Nói rõ trẻ sẽ không bị mắng. Câu này rất quan trọng với trẻ hay nghịch lửa, nghịch ổ điện. Trẻ cần biết rằng an toàn của con quan trọng hơn mọi thứ, kể cả khi con lỡ làm sai.
Tránh doạ. Không dùng câu kiểu "Trốn là chết cháy đấy". Doạ có thể làm trẻ càng hoảng loạn và càng trốn kỹ khi có sự cố thật.
Chuỗi bài tập năm buổi thay phản xạ trốn
Bài tập nên làm ngắn, mỗi buổi khoảng mười đến mười lăm phút, cách nhau vài ngày, trong không khí bình thường của gia đình. Mục tiêu là trẻ lặp lại hành động đúng nhiều lần cho tới khi thành thói quen.
- Buổi một, chỉ cho trẻ nghe tiếng báo động: bấm nút thử của thiết bị báo khói (nếu có) hoặc dùng còi, nói cho trẻ biết đây là tiếng gì và khi nghe thấy thì làm gì.
- Buổi hai, tập đi ra từ phòng của trẻ: người lớn đứng ở cửa, trẻ nghe tiếng báo, đi ra cửa phòng và gọi to "Bố ơi, mẹ ơi" để người lớn biết vị trí. Khen ngay khi trẻ làm đúng.
- Buổi ba, tập từ chỗ trẻ hay trốn: cho trẻ ngồi trong gầm bàn hoặc góc phòng như đang chơi, rồi phát tiếng báo. Trẻ phải bò ra, đi tới cửa. Lặp lại vài lần cho tới khi trẻ ra ngay mà không do dự.
- Buổi bốn, tập đi tới điểm hẹn: từ phòng trẻ, đi theo đường thoát đã thống nhất ra tới chỗ tập kết bên ngoài, đứng chờ ở đó. Người lớn nhắc rằng con chờ ở đây, không quay vào tìm ai.
- Buổi năm, tập khi người lớn không ở cạnh: người lớn đứng ở điểm tập kết hoặc tầng khác, trẻ tự nghe báo, tự đi ra. Nếu trẻ lúng túng, dừng lại, hướng dẫn nhẹ nhàng và tập lại buổi bốn.
Không cần làm đủ năm buổi trong một tuần. Có trẻ mất cả tháng mới tự tin ở buổi năm, và điều đó không có gì đáng lo. Quan trọng là mỗi buổi kết thúc trong cảm giác thành công.
Điều chỉnh theo tính cách và hoàn cảnh của trẻ
Mỗi đứa trẻ phản ứng khác nhau. Bảng dưới đây gợi ý cách điều chỉnh bài tập cho những trường hợp hay gặp.
| Trường hợp | Dấu hiệu | Cách điều chỉnh |
|---|---|---|
| Trẻ nhút nhát, dễ sợ | Khóc, bám người lớn khi nghe tiếng chuông | Giảm âm lượng lúc đầu, tập cùng gấu bông hoặc anh chị, tăng dần |
| Trẻ hiếu động, coi như đùa | Cười đùa, chạy lung tung, cố tình trốn | Giao vai trò cụ thể như "người dẫn đường", giữ thái độ nghiêm túc nhưng vui vẻ |
| Trẻ đã từng trải qua sự cố | Lo âu kéo dài, mất ngủ khi nhắc tới cháy | Tập rất nhẹ, có thể cần ý kiến chuyên gia tâm lý trẻ em trước |
| Trẻ có khó khăn về phát triển | Không hiểu hoặc không nhớ quy tắc | Dùng hình ảnh, lặp lại nhiều, có người lớn phụ trách riêng trong phương án |
| Trẻ ở nhà ông bà, người giúp việc | Quy tắc ở hai nhà khác nhau | Thống nhất cùng một câu quy tắc và một kiểu điểm hẹn ở mọi nơi trẻ ở |
Trường hợp trẻ có lo âu kéo dài sau khi nghe về cháy, nên dừng tập và trò chuyện với giáo viên hoặc người làm tư vấn tâm lý trẻ em, thay vì cố gắng hoàn thành chuỗi bài tập.
Khi trẻ không ở trong phòng của mình
Chuỗi bài tập thường bắt đầu từ phòng ngủ của trẻ, nhưng trẻ có thể ở bất cứ đâu khi có sự cố: trong nhà vệ sinh, ở phòng khách xem phim, ở tầng thượng phơi đồ cùng ông bà, hay đang tắm. Mỗi chỗ có đường ra khác nhau và có những chỗ trốn quen khác nhau. Sau khi trẻ đã vững với phòng mình, tập thêm từ hai, ba vị trí khác trong nhà.
Nhà vệ sinh là chỗ đáng chú ý. Trẻ hay chốt cửa từ bên trong, và trong lúc hoảng, trẻ có thể ngồi lì trong đó vì cảm thấy kín đáo. Hãy kiểm tra xem chốt cửa nhà vệ sinh có mở được từ bên ngoài bằng dụng cụ đơn giản không, và dạy trẻ rằng nghe chuông thì mở cửa đi ra ngay, kể cả đang dở việc.
Với nhà nhiều tầng, trẻ cần biết đường ra từ mỗi tầng, không chỉ từ tầng mình ngủ. Một bài tập đơn giản là để trẻ ở một tầng bất kỳ, phát tín hiệu, rồi xem trẻ đi về hướng nào. Nếu trẻ cứ chạy về phòng mình hoặc chạy tìm bố mẹ ở tầng khác thay vì đi ra, đó là chỗ cần tập thêm: quy tắc là đi ra theo đường gần nhất, gặp nhau ở điểm hẹn bên ngoài.
Người lớn cũng cần tập phần của mình
Trẻ trốn là chuyện có thể xảy ra dù đã tập. Người lớn cần chuẩn bị cho tình huống đó:
- Biết những chỗ trốn quen của từng đứa trẻ trong nhà: gầm giường nào, góc tủ nào, sau rèm cửa sổ nào.
- Khi tìm trẻ trong lúc có khói, gọi tên trẻ to và rõ, nói câu quen thuộc mà trẻ đã được tập như "Con ơi, ra đây với mẹ".
- Kiểm tra nhanh những chỗ trốn quen trên đường đi ra, không lục soát cả nhà khi khói đã dày.
- Nếu không tìm thấy trẻ, ra ngoài và báo ngay cho lực lượng cứu nạn khi họ tới: tên trẻ, tuổi, phòng nào, chỗ trẻ hay trốn. Thông tin này giúp họ tìm nhanh hơn rất nhiều.
- Dọn bớt chỗ trốn quá kín trong phòng trẻ, như tủ có cửa khoá từ bên trong, rương lớn có nắp nặng.
Người lớn thường chỉ nghĩ tới việc dạy trẻ, nhưng phần tập của người lớn cũng quan trọng không kém. Phương án thoát nạn của gia đình có trẻ nhỏ nên ghi rõ ai phụ trách trẻ nào và những chỗ trẻ hay trốn.
Duy trì phản xạ khi trẻ lớn lên
Phản xạ được tập lúc bốn, năm tuổi có thể mờ dần nếu không ôn lại. Mỗi vài tháng, nhắc lại quy tắc trong một dịp tự nhiên, và tập lại ít nhất một lần trong năm. Khi trẻ chuyển phòng, chuyển nhà hoặc bắt đầu đi học ở trường mới, đó là lúc tốt để tập lại theo không gian mới.
Khi trẻ lớn hơn, khoảng tuổi tiểu học, có thể giao thêm vai trò: nhắc em nhỏ, kiểm tra thiết bị báo khói cùng bố mẹ, giúp vẽ sơ đồ thoát nạn. Trẻ được giao việc thường nhớ lâu hơn trẻ chỉ được dặn. Tuy vậy, không giao cho trẻ trách nhiệm đưa em ra khỏi nhà khi có cháy; trách nhiệm đó thuộc về người lớn.
Cuối cùng, kết hợp bài tập này với các hoạt động phòng cháy khác của gia đình: không để bật lửa trong tầm với của trẻ, không cho trẻ sạc điện thoại trên giường, dạy trẻ báo ngay khi thấy khói hay ngửi mùi lạ. Phòng ngừa và thoát nạn là hai mặt của cùng một thói quen an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu tập được phản xạ không trốn?
Trẻ khoảng ba, bốn tuổi đã có thể hiểu một quy tắc ngắn và lặp lại hành động đơn giản như đi ra cửa khi nghe tiếng chuông. Trẻ nhỏ hơn thì người lớn phải bế đi, nên phương án cần ghi rõ người lớn nào phụ trách trẻ đó.
Có nên tập khi trẻ đang ngủ không?
Chỉ nên tập khi trẻ đã quen với các buổi tập ban ngày và không có dấu hiệu sợ hãi. Với trẻ nhỏ, tốt hơn là báo trước rằng sẽ có một lần tập buổi tối. Mục tiêu là trẻ biết phải làm gì, không phải để kiểm tra trẻ có tỉnh dậy được không.
Trẻ cứ coi bài tập như đùa thì làm sao?
Giao cho trẻ một vai trò cụ thể, như người dẫn đường hay người gọi to báo hiệu, để trẻ cảm thấy được tin tưởng. Giữ không khí vui vẻ nhưng rõ ràng đây là việc nghiêm túc. Nhiều trẻ hiếu động lại là những đứa thuộc bài nhanh nhất khi có vai trò riêng.
Nếu trẻ quá sợ sau khi nghe về cháy thì có nên dừng không?
Nên dừng và trò chuyện nhẹ nhàng, không ép. Nếu trẻ mất ngủ, lo âu kéo dài, nên hỏi ý kiến giáo viên hoặc người làm tư vấn tâm lý trẻ em. Có thể quay lại tập khi trẻ đã bình tĩnh, bắt đầu từ bước dễ nhất.
Ở nhà ông bà hoặc nhà người giữ trẻ có cần tập không?
Nên tập ít nhất một lần ở mỗi nơi trẻ thường ngủ lại, vì đường thoát mỗi nhà một khác. Quan trọng là dùng cùng một câu quy tắc và cùng một cách chờ ở điểm hẹn, để trẻ không bị lẫn lộn khi đổi chỗ ở.