Nhà vừa ở vừa buôn bán cần một nguyên tắc rõ: lối ra của người ở trên lầu không được đi xuyên qua hàng hoá, và không bao giờ bị khoá từ phía ngoài khi trong nhà còn người. Kiểu nhà tầng trệt là cửa hàng, các tầng trên là chỗ ăn ngủ của gia đình có mặt khắp các phố Việt Nam. Nó tiện cho buôn bán, nhưng khi cháy xảy ra ban đêm, nguồn cháy và lối ra duy nhất nằm cùng một chỗ.
Bài này nói về lối thoát cho người ở trong kiểu nhà đó: tách lối đi, sắp xếp theo loại hàng, việc làm trước khi đóng cửa hàng đi ngủ, trường hợp tầng trệt cho người khác thuê, và nhân viên ngủ lại cửa hàng. Điều kiện phòng cháy mà nhà ở kết hợp kinh doanh phải đáp ứng theo quy định là một chủ đề riêng, chỉ được nhắc ở cuối bài để bạn biết hỏi ai.
Vì sao nhà ở kết hợp kinh doanh rủi ro hơn nhà chỉ để ở
Một căn nhà chỉ để ở có vài nguồn cháy quen thuộc: bếp, ổ điện, xe máy. Khi tầng trệt thành cửa hàng, số nguồn cháy tăng lên và tính chất cũng khác: hàng hoá chất nhiều, nhiều loại dễ cháy như giấy, vải, nhựa, đồ dùng một lần; điện chạy liên tục cho tủ mát, đèn biển hiệu, máy tính tiền; thường có thêm xe điện của người nhà và nhân viên đang sạc.
Ban đêm, cửa hàng đóng cửa cuốn. Cả gia đình lên lầu ngủ. Tầng trệt không còn ai, đèn tắt, chỉ còn tủ mát và bộ sạc chạy. Nếu có sự cố điện, lửa có thể cháy âm ỉ một thời gian trước khi khói đủ dày để đầu báo phát hiện, mà nhiều nhà còn chưa có đầu báo.
Lối ra của người ở trên lầu thường là đi xuống cầu thang, qua cửa hàng, ra cửa cuốn. Khi cửa hàng đang cháy, lối đó mất. Đồng thời, hàng hoá chất trên đường từ chân cầu thang ra cửa, cửa cuốn khoá chặt, và khói bốc thẳng lên các tầng ngủ. Đây là tổ hợp làm nhiều vụ cháy nhà phố trở nên nghiêm trọng, và nó lặp lại ở rất nhiều căn nhà bình thường.
Tách lối của người ở khỏi lối của hàng
Một lối đi thẳng từ chân cầu thang ra cửa. Dù cửa hàng chật đến đâu, giữ một lối đi không bị hàng chặn từ chân cầu thang tới cửa ra. Lối này không phải để khách đi, mà để người trên lầu xuống được trong bóng tối mà không phải lách qua kệ.
Có cửa ra không phụ thuộc cửa cuốn nếu làm được. Một cửa đi bộ nhỏ cạnh cửa cuốn, hoặc cửa thoát trên chính lá cửa cuốn, mở được bằng tay từ bên trong. Nếu nhà có hẻm phía sau, một cửa sau là lối thoát rất có giá trị.
Cầu thang không làm kho. Gầm cầu thang và chiếu nghỉ là chỗ tiện để chất hàng, nhưng đó là đúng con đường khói đi lên. Hàng chất ở đó vừa là nhiên liệu, vừa là vật cản.
Kho hàng không nằm chung với chỗ sạc xe. Pin xe điện là nguồn cháy có thể bùng nhanh; đặt cạnh thùng hàng giấy, vải là để đám cháy nhỏ thành lớn. Tách hai khu ra, hoặc đưa việc sạc ra khỏi tầng trệt kinh doanh.
Có một chỗ ngăn giữa cửa hàng và phần nhà ở. Một cánh cửa đặc ở chân cầu thang hoặc đầu cầu thang tầng hai, luôn đóng vào ban đêm, giúp giữ khói từ cửa hàng không lên ngay các tầng ngủ. Việc này cần thợ làm cho khít, và cửa phải mở được dễ dàng từ phía trên đi xuống.
Theo từng loại hàng: điểm cần chú ý cho người ở trên lầu
Mỗi loại cửa hàng có kiểu rủi ro riêng với người ở các tầng trên. Bảng dưới gom một số loại hay gặp trong nhà phố:
| Loại cửa hàng | Nguồn cháy chính | Ảnh hưởng tới người ở trên | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Tạp hoá, đại lý nước | Hàng giấy, nhựa chất cao; tủ mát chạy cả đêm | Lối từ cầu thang ra cửa bị kệ chặn | Giữ lối đi thẳng, tủ mát có ổ cắm riêng |
| Quán ăn, quán cà phê | Bếp gas, dầu mỡ, máy hút khói | Bếp thường ở cuối nhà, sát cầu thang | Khoá van gas trước khi đi ngủ, tách bếp khỏi chân cầu thang |
| Tiệm sửa xe, bán xe điện | Xăng, dầu, pin, sạc nhiều xe cùng lúc | Cháy lan nhanh, nhiều khói độc | Không sạc qua đêm khi không có người, đầu báo ở khu xe |
| Tiệm vải, thời trang, chăn đệm | Vải, mút xốp | Khói dày, lan nhanh lên cầu thang | Không chất vải dưới gầm cầu thang, cửa ngăn ở chân cầu thang |
| Văn phòng phẩm, in ấn, giấy | Giấy, mực, máy in, ổ điện nhiều | Đám cháy âm ỉ khó phát hiện | Tắt máy, rút ổ trước khi đi ngủ |
| Kho hàng bán trực tuyến | Thùng các tông, băng dính, xốp chèn | Tầng trệt kín hàng tới trần | Giới hạn chiều cao chồng hàng, giữ lối đi |
Bảng chỉ để gợi ý. Nếu cửa hàng có hàng hoá nguy hiểm về cháy nổ như gas, xăng dầu, hoá chất, đó là trường hợp có quy định riêng và nên hỏi cơ quan phòng cháy trước khi tiếp tục để người ở trên lầu ngủ ngay phía trên kho.
Trước khi đóng cửa hàng lên lầu ngủ
Một danh sách ngắn làm mỗi tối, giao cho một người cố định trong nhà. Thời gian không quá năm phút:
- Tắt và rút điện các thiết bị không cần chạy qua đêm: đèn biển hiệu, máy tính tiền, quạt, ấm siêu tốc, máy in.
- Khoá van gas tổng nếu có bếp ở tầng trệt.
- Kiểm khu sạc xe: không để xe điện sạc qua đêm khi không có ai ở tầng trệt, hoặc sạc ở chỗ đã được làm riêng, có đầu báo.
- Đi một lượt từ cửa ra tới chân cầu thang: lối đi có bị hàng mới nhập chất chắn không.
- Kiểm cửa ra: cửa cuốn khoá từ bên trong, chìa hoặc điều khiển treo ở chỗ cố định cạnh cửa mà cả nhà biết; cửa phụ chốt bằng chốt mở tay.
- Đóng cửa ngăn ở chân hoặc đầu cầu thang nếu có.
- Nhìn đầu báo khói ở tầng trệt: đèn nháy bình thường.
Danh sách nên dán ở mặt trong cửa ngăn hoặc cạnh công tắc tổng, viết tay ngắn gọn. Lâu dần nó thành thói quen, nhưng những tối mệt mỏi hay ngày Tết đông khách là lúc hay bỏ sót nhất.
Khi tầng trệt cho người khác thuê mở cửa hàng
Nhiều chủ nhà cho thuê tầng trệt làm cửa hàng và vẫn ở các tầng trên. Đây là trường hợp nguy hiểm đặc biệt nếu không thống nhất trước: người thuê đóng cửa cuốn, khoá từ bên ngoài rồi về nhà; gia đình chủ nhà ngủ trên lầu với lối ra duy nhất bị khoá từ phía ngoài.
Nếu đang ở tình huống này, cần giải quyết ngay một trong các cách: gia đình chủ nhà có lối ra riêng không qua cửa hàng, như cầu thang riêng mở ra cửa phụ hoặc hẻm sau; hoặc cửa cuốn khoá được từ bên trong và người ở trên lầu có chìa, có cách mở; hoặc có cửa đi bộ riêng cho phần nhà ở. Không chấp nhận phương án người ở trên lầu chỉ ra được khi người thuê tới mở cửa vào buổi sáng.
Hợp đồng thuê mặt bằng nên ghi rõ: lối đi chung nào phải luôn giữ thông, việc khoá cửa ban đêm thế nào, người thuê không được chất hàng ở cầu thang và lối đi chung, sạc xe điện ở đâu, ai trang bị đầu báo và bình chữa cháy ở phần nào, và trách nhiệm của mỗi bên khi có sự cố. Khi viết điều khoản về trách nhiệm bồi thường, nên hỏi người có chuyên môn pháp lý.
Người thuê cũng có lợi khi làm rõ những điều này: họ có trách nhiệm với tài sản và an toàn trong phần mình sử dụng, và một thoả thuận rõ ràng giúp tránh tranh chấp nếu có chuyện xảy ra.
Nhân viên ngủ lại cửa hàng
Ở nhiều cửa hàng, nhân viên ở xa ngủ lại tại cửa hàng: trên gác lửng, trên tấm phản kê giữa các kệ, hay trong phòng nhỏ phía sau. Họ thường là người trẻ, mới lên thành phố, ít khi biết nhà có lối ra nào khác ngoài cửa chính.
Nếu nhân viên ngủ lại, họ cần được hướng dẫn như một thành viên trong nhà: cách mở cửa cuốn bằng tay, vị trí chìa, lối ra phụ, cách báo cho người trên lầu, số 114. Chỗ ngủ của họ không nên ở gác lửng ngay trên kho hàng mà không có lối xuống thứ hai, không nên ở giữa các kệ hàng chất cao.
Đây cũng là câu chuyện trách nhiệm của chủ cơ sở với người lao động. Bố trí chỗ ngủ an toàn cho nhân viên là một phần của việc giữ an toàn nơi làm việc, không phải ân huệ. Nếu không bố trí được chỗ ngủ an toàn, tốt hơn là không để nhân viên ngủ lại.
Điều kiện phòng cháy của nhà ở kết hợp kinh doanh: biết để hỏi
Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ năm 2024, có hiệu lực từ 1/7/2025, có quy định riêng cho nhà ở kết hợp sản xuất, kinh doanh. Các điều kiện cụ thể, như trang bị gì, lối thoát nạn thế nào, ngăn cháy giữa phần ở và phần kinh doanh ra sao, được hướng dẫn trong các văn bản dưới luật và quy chuẩn kỹ thuật, và có thể khác nhau theo quy mô, loại hàng, số tầng.
Bài này không liệt kê các điều kiện đó vì chúng thay đổi và phụ thuộc từng trường hợp. Cách chắc chắn là hỏi trực tiếp cơ quan Cảnh sát phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ nơi nhà bạn đóng, hoặc tra trên Cổng Dịch vụ công các thủ tục liên quan. Nếu cửa hàng thuộc diện phải kiểm tra định kỳ, những buổi kiểm tra đó cũng là dịp để hỏi cụ thể về lối thoát cho người ở trên lầu.
Dù quy định yêu cầu gì, các việc trong bài này đều nằm trong khả năng của một gia đình và nên làm ngay. Khi có cháy, việc đầu tiên vẫn là báo cho cả nhà và gọi 114.
Câu hỏi thường gặp
Cửa cuốn có nên khoá bằng ổ khoá từ bên ngoài không?
Không nên khi trong nhà còn người ngủ. Cửa cuốn ban đêm nên khoá từ bên trong, chìa hoặc điều khiển để ở chỗ cố định cạnh cửa. Ổ khoá ngoài chỉ dùng khi cả nhà đi vắng.
Có bắt buộc làm cửa ngăn giữa cửa hàng và cầu thang không?
Tuỳ quy mô và loại hình kinh doanh mà điều kiện phòng cháy có thể yêu cầu ngăn cháy giữa phần ở và phần kinh doanh. Dù không bắt buộc, một cửa đặc luôn đóng ban đêm ở chân cầu thang giúp giữ khói khỏi tầng ngủ.
Chủ nhà cho thuê tầng trệt thì ai chịu trách nhiệm trang bị phòng cháy?
Thường do thoả thuận trong hợp đồng thuê, cùng với trách nhiệm theo quy định của chủ sở hữu và người đang sử dụng phần nhà đó. Nên ghi rõ trong hợp đồng phần việc của mỗi bên và hỏi cơ quan phòng cháy hoặc người có chuyên môn pháp lý khi chưa rõ.
Sạc xe điện ở cửa hàng ban đêm có được không?
Rủi ro lớn khi không có ai ở tầng trệt. Nếu buộc phải sạc, làm chỗ sạc riêng có ổ cắm và đường điện riêng, xa hàng hoá dễ cháy, có đầu báo khói, và hẹn giờ ngắt sạc thay vì để qua đêm.
Nhà có cửa sau ra hẻm thì có cần giữ cửa đó không?
Rất nên giữ. Cửa sau là lối thoát không phụ thuộc vào cửa hàng phía trước. Đừng chất hàng chặn hay hàn kín cửa sau vì lý do an ninh; hãy dùng khoá mở được từ bên trong không cần chìa.
Nhân viên ngủ lại ở gác lửng trên kho có an toàn không?
Gác lửng ngay trên kho hàng thường chỉ có một thang xuống, nằm trong vùng khói khi kho cháy. Nếu không có lối xuống thứ hai và cửa sổ ra ngoài, không nên để nhân viên ngủ ở đó.