Muốn khói không lên các tầng ngủ của nhà ống, phải chặn ở chính cầu thang: một cánh cửa đặc tự đóng ở chân hoặc đầu cầu thang tầng trệt, cửa phòng ngủ đóng khi ngủ, và gầm cầu thang không chứa đồ dễ cháy. Ba việc này không biến nhà thành công trình chống cháy, nhưng chúng kéo dài thời gian cầu thang còn đi được và phòng ngủ còn thở được.
Bài này giải thích vì sao cầu thang nhà ống dẫn khói nhanh như vậy, so sánh các cách chặn khói hay gặp, nêu những yêu cầu khi đặt thợ làm cửa ngăn, và những thói quen làm hỏng mọi cánh cửa ngăn. Nhà có kinh doanh, cho thuê hay thuộc diện phải đáp ứng điều kiện phòng cháy thì yêu cầu về ngăn cháy, ngăn khói có thể cụ thể hơn và nên hỏi cơ quan phòng cháy.
Cầu thang nhà ống hoạt động như ống khói thế nào
Khói từ đám cháy nóng hơn không khí xung quanh nên nhẹ hơn và bốc lên. Trong một căn phòng, khói tụ dưới trần rồi lan xuống dần. Trong nhà ống, cầu thang là một khoảng rỗng thẳng đứng chạy suốt từ trệt lên mái, thông với mọi tầng. Khói vào chân cầu thang sẽ đi lên rất nhanh, giống như khói đi trong ống khói bếp.
Nếu trên đỉnh cầu thang có giếng trời, ô thoáng hay cửa lên mái đang mở, luồng khói còn mạnh hơn vì có lối thoát ở phía trên hút khí đi lên. Hiện tượng khí nóng đi lên trong một khoảng rỗng thẳng đứng này thường được gọi là hiệu ứng ống khói. Nó là lý do người ở tầng trên cùng có thể gặp khói dày trước cả người ở tầng hai.
Cầu thang nhà ống càng hẹp và càng nhiều tầng thì hiện tượng này càng rõ. Nhà bốn, năm tầng với cầu thang xoắn hẹp, không có cửa nào ngăn giữa các tầng, là kiểu nhà mà khói từ tầng trệt có thể lên tới tầng trên cùng chỉ trong thời gian rất ngắn.
Khói nguy hiểm không chỉ vì làm mờ mắt. Khói từ đám cháy đồ nhựa, đệm mút, vải tổng hợp chứa khí độc; người hít phải có thể mất ý thức nhanh. Vì thế, mục tiêu của việc ngăn khói không phải là dập lửa, mà là giữ cho đường thoát và chỗ ngủ ít khói trong khoảng thời gian đủ để người trong nhà nhận ra, ra ngoài hoặc chờ cứu.
Ba điểm chặn khói gia đình làm được
Cửa ở chân hoặc đầu cầu thang tầng trệt. Đây là điểm chặn có tác dụng lớn nhất trong nhà ống, vì tầng trệt là nơi hay phát sinh cháy nhất: xe máy, xe điện, bếp, cửa hàng. Một cánh cửa đặc luôn đóng ngăn giữa khu để xe và cầu thang làm chậm đáng kể việc khói lên các tầng.
Cửa phòng ngủ đóng khi ngủ. Nếu khói đã lên cầu thang, cửa phòng là lớp chặn cuối cùng giữa người ngủ và khói. Cửa đặc, khít khung, đóng khi ngủ là thói quen không tốn tiền mà giữ được nhiều.
Gầm cầu thang và chân thang không chứa đồ dễ cháy. Gầm cầu thang thường thành kho: thùng giấy, chăn màn cũ, đồ nhựa, đôi khi cả bình gas dự phòng. Đây là nhiên liệu nằm đúng ở miệng ống khói. Dọn trống chỗ này làm giảm khả năng chính cầu thang trở thành nơi cháy.
Ba điểm đi cùng nhau. Cửa ngăn tầng trệt mà gầm thang phía trên cửa vẫn chứa đồ thì không đủ. Cửa phòng đóng mà cầu thang ốp gỗ dày thì khói từ chính cầu thang vẫn sinh ra. Làm đồng bộ cả ba mới có hiệu quả.
So sánh các cách chặn khói hay gặp ở nhà ống
Mỗi nhà có cấu tạo khác nhau nên không có một phương án chung. Bảng dưới giúp bạn hình dung để bàn với thợ hoặc người có chuyên môn:
| Cách làm | Ưu điểm | Hạn chế | Hợp khi |
|---|---|---|---|
| Cửa đặc tự đóng ở chân cầu thang tầng trệt | Chặn khói ngay từ tầng có nguồn cháy chính | Cần chỗ lắp, phải giữ thói quen để cửa đóng | Tầng trệt để xe, bếp, cửa hàng |
| Cửa ở đầu cầu thang tầng hai | Dễ lắp khi chân thang không có chỗ | Khói vẫn vào đoạn thang tầng trệt | Chân thang mở ra phòng khách rộng |
| Vách và cửa quây kín buồng thang | Tách cầu thang khỏi từng tầng | Tốn kém, đụng kết cấu và thông gió | Đang sửa lớn hoặc xây mới |
| Chỉ đóng cửa phòng ngủ | Không tốn tiền, làm ngay được | Cầu thang vẫn đầy khói, chỉ bảo vệ người trong phòng | Mọi nhà, như lớp tối thiểu |
| Rèm vải hoặc cửa lùa nhựa mỏng ở chân thang | Rẻ, nhẹ | Giữ khói kém, bản thân rèm là vật dễ cháy | Không nên dùng cho mục đích ngăn khói |
Với vách và cửa quây buồng thang, việc thiết kế thông gió, chiếu sáng và vật liệu cần người có chuyên môn. Nếu nhà thuộc diện phải thẩm duyệt hay kiểm tra về phòng cháy, phương án phải theo quy chuẩn hiện hành, không tự làm theo cảm tính.
Đặt thợ làm cửa ngăn ở chân cầu thang: những yêu cầu nên nói rõ
Khi gọi thợ, nói rõ đây là cửa để ngăn khói và để người thoát ra, không phải cửa trang trí. Những yêu cầu nên đưa ra:
- Cánh cửa đặc, chất liệu khó cháy hơn cửa nhựa mỏng; tránh cửa có ô kính thường lớn.
- Cửa khít với khung, khe dưới chân cửa nhỏ, có thể thêm ron để giảm khói lọt.
- Có bộ tự đóng, tức là tay co hoặc bản lề tự đóng, để cửa tự về vị trí đóng sau khi người đi qua.
- Mở được bằng một thao tác từ cả hai phía, không có chốt khoá chết, không cần chìa.
- Chiều mở thuận cho người từ trên đi xuống để ra ngoài; nhờ thợ hoặc người có chuyên môn xem với mặt bằng nhà cụ thể.
- Không làm hẹp lối đi đến mức người già hay người cõng trẻ đi qua khó khăn.
- Nếu muốn cửa thường ngày mở cho thông thoáng, hỏi về thiết bị giữ cửa tự nhả khi có báo cháy thay vì dùng nêm chèn.
Cửa chống cháy đạt chuẩn có kiểm định là lựa chọn tốt hơn nếu điều kiện cho phép, nhất là với nhà có kinh doanh. Không cần nêu con số chịu lửa khi đặt thợ cho nhà ở bình thường, nhưng nên hỏi thợ về chất liệu và nguồn gốc cửa.
Gầm cầu thang và vật liệu ốp: nhiên liệu nằm trên đường khói
Ngoài đồ chất dưới gầm, chính vật liệu hoàn thiện cầu thang cũng góp phần. Cầu thang ốp gỗ công nghiệp, vách ốp nhựa giả gỗ, giấy dán tường, thảm trải bậc, rèm vải che gầm thang đều là vật liệu bắt lửa và sinh khói. Khi cháy lan vào cầu thang, chính những thứ này biến lối thoát thành nơi cháy.
Không cần tháo hết ngay. Hãy xếp theo thứ tự: trước hết dọn đồ chất dưới gầm và chiếu nghỉ, vì đây là việc không tốn tiền. Sau đó bỏ rèm vải, thảm bậc. Còn vật liệu ốp vách, ốp bậc thì cân nhắc khi sửa nhà lần tới, chọn vật liệu khó cháy hơn như đá, gạch, vữa trát, sơn.
Với nhà đang cho thuê một phần hay có người giúp việc ở cùng, việc giữ gầm cầu thang trống cần được nói rõ, vì người khác không biết lý do sẽ coi đó là chỗ để đồ tiện nhất. Một câu dặn ngắn khi bàn giao nhà hay khi người mới đến ở là đủ.
Một chỗ hay bị bỏ qua là bảng điện tổng hoặc công tơ điện đặt ngay dưới gầm cầu thang tầng trệt. Nếu nhà bạn như vậy, nhờ thợ điện kiểm tra định kỳ, không chất đồ quanh tủ điện, và cân nhắc dời tủ điện ra vị trí khác khi sửa nhà.
Những thói quen làm cửa ngăn mất tác dụng
Chèn cửa mở cho thoáng. Đây là lý do phổ biến nhất khiến cửa ngăn vô dụng. Mùa nóng, cửa bị chèn bằng ghế, dép, nêm gỗ để gió lưu thông. Cửa mở thì không ngăn được gì. Nếu cần thông gió, tìm cách khác như quạt hút, cửa sổ tầng trệt.
Tháo bộ tự đóng vì cửa đóng mạnh. Bộ tự đóng bị chỉnh quá mạnh làm cửa đập, người nhà khó chịu rồi tháo ra. Hãy nhờ thợ chỉnh lực đóng vừa phải thay vì tháo.
Khoá chốt vì an ninh. Cửa ngăn không phải cửa chống trộm. Nếu khoá chốt, người ở trên xuống sẽ bị chặn. Giữ cửa không khoá; an ninh đã có cửa chính và cửa cuốn lo.
Đặt đồ chắn trước cửa. Xe máy, thùng hàng đặt ngay trước cửa ngăn làm cửa không mở hết được, hoặc không tự đóng được.
Không ai trong nhà biết vì sao có cửa đó. Giải thích cho mọi người, kể cả người giúp việc, người thuê, trẻ lớn, rằng cánh cửa này là để chặn khói. Hiểu lý do thì người ta mới giữ thói quen đóng cửa.
Ngăn khói không thay cho lối thoát thứ hai
Cửa ngăn khói mua thêm thời gian, nhưng không bảo đảm cầu thang luôn đi được. Nếu đám cháy lớn hoặc bắt đầu ngay trong cầu thang, khói vẫn có thể lên tới các tầng. Người ở tầng trên vẫn cần lối thoát thứ hai không qua cầu thang, như sang mái nhà bên, ra ban công chờ cứu, hay phòng có cửa sổ ra ngoài.
Ngăn khói cũng không thay cho phát hiện sớm. Đầu báo khói ở tầng trệt, phía bên ngoài cửa ngăn, sẽ phát hiện sớm khói từ khu để xe; đầu báo phía trong và ở các tầng ngủ sẽ báo khi khói đã lọt vào. Kết hợp cả hai, gia đình có cả thời gian lẫn thông tin để quyết định đi xuống hay ở lại chờ cứu.
Nếu nhà sắp sửa lớn hoặc xây lại, đó là lúc tốt nhất để nghĩ tới cầu thang như một lối thoát chứ không chỉ là lối đi: vị trí cầu thang so với khu để xe và bếp, khả năng quây buồng thang, vật liệu hoàn thiện khó cháy, vị trí tủ điện. Những quyết định này rẻ khi còn trên bản vẽ và đắt khi nhà đã xong.
Khi có cháy, việc đầu tiên vẫn là báo cho cả nhà và gọi 114. Mọi chuẩn bị trong bài này là để những phút sau cuộc gọi có ý nghĩa hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ống bình thường có bắt buộc làm cửa ngăn khói ở cầu thang không?
Với nhà ở riêng lẻ chỉ để ở, việc này thường là khuyến nghị an toàn hơn là yêu cầu bắt buộc. Nhà có kinh doanh, cho thuê nhiều phòng hoặc quy mô lớn có thể phải đáp ứng yêu cầu ngăn cháy, ngăn khói theo quy định; nên hỏi cơ quan phòng cháy nơi nhà bạn đóng.
Cửa kính cường lực ở chân cầu thang có ngăn khói được không?
Kính cường lực khít khung có thể chặn khói trong thời gian đầu, nhưng kính thường có thể vỡ khi gặp nhiệt cao. Nếu muốn dùng kính, hỏi về loại kính và khung có khả năng chịu lửa đã được kiểm định.
Mở cửa sổ tầng trên cùng khi cháy có giúp thoát khói không?
Mở ô thoáng phía trên có thể hút khói đi lên mạnh hơn qua cầu thang, làm các tầng giữa nhiều khói hơn. Người không có chuyên môn không nên tự điều khiển luồng khói; hãy đóng cửa phòng mình, gọi 114 và làm theo hướng dẫn.
Có nên lắp quạt hút khói ở cầu thang không?
Hệ thống hút khói, tăng áp cầu thang là thiết bị chuyên dụng, phải được thiết kế và nghiệm thu. Một chiếc quạt gia dụng không thay được và có thể gây hỏng nếu đặt sai chỗ. Với nhà ở, ưu tiên cửa ngăn và đầu báo.
Gầm cầu thang có được làm nhà vệ sinh hay bếp không?
Nhà vệ sinh dưới gầm cầu thang ít rủi ro cháy. Bếp đặt dưới gầm cầu thang thì đưa nguồn lửa vào đúng đường khói đi lên; nên tránh, hoặc nếu không tránh được thì cần ngăn kỹ và hỏi người có chuyên môn.
Cửa ngăn có làm chậm việc thoát xuống không?
Nếu cửa mở được bằng một thao tác, không khoá, không bị chắn, thì gần như không làm chậm. Việc cần là cả nhà quen mở cửa đó, kể cả trong bóng tối.