Với nhà ống chỉ có một cầu thang, sang mái nhà bên rồi đi xuống bằng cầu thang nhà hàng xóm thường là lối thoát thứ hai thực tế nhất. Nhưng lối này chỉ dùng được khi hai nhà đã nói chuyện trước: tường ngăn trèo qua được, không có lưới hay khung sắt chặn, và cửa tum nhà bên mở được từ phía sân thượng khi có người cần vào.
Bài này đi qua các bước: khảo sát hai mái, cách mở lời để hàng xóm thấy lợi cho cả hai nhà, những gì nên ghi trong một thoả thuận giản dị, việc kỹ thuật cần thợ, và cách giữ lối thông khi một trong hai nhà đổi chủ hay cho thuê. Mọi thay đổi về kết cấu, mặt đứng nhà đều nên hỏi người có chuyên môn trước.
Vì sao mái nhà bên là lối thoát thứ hai thực tế nhất
Nhà ống trong phố cũ và khu dân cư tự xây thường liền tường, chung hoặc sát vách với nhà hai bên, sân thượng cao gần bằng nhau. Khi cầu thang nhà mình đầy khói, khói đi lên và tụ ở tầng trên cùng; người ở trên không thể đi xuống. Đi lên sân thượng, ra không khí trời, rồi sang mái nhà bên là con đường không phụ thuộc vào cầu thang đang bị khói chiếm.
So với các phương án khác, lối này có ưu điểm rõ. Không cần thiết bị đặc biệt như thang dây hay dây hạ chậm, vốn đòi hỏi tập luyện và không hợp với người già. Không phụ thuộc vào việc lực lượng cứu nạn tiếp cận được mặt tiền, điều khó trong hẻm nhỏ. Và cầu thang nhà bên, trong đa số trường hợp, không có khói vì là một nhà khác.
Điểm yếu cũng rõ: nó phụ thuộc hoàn toàn vào nhà bên. Một tấm lưới chống trộm, một ổ khoá cửa tum, một bồn nước đặt sát tường ngăn là lối thoát mất. Vì vậy lối này phải được chuẩn bị bằng thoả thuận, không thể trông chờ vào sự may mắn lúc có cháy.
Cũng cần nói rõ giới hạn: lối sang mái chỉ hợp với người tự đi lại được. Người nằm liệt, người dùng xe lăn hay trẻ sơ sinh cần một phương án riêng, thường là bố trí ngủ ở tầng thấp và có người lớn được phân công đi cùng. Lối qua mái là một phần của phương án thoát nạn gia đình, không phải toàn bộ phương án.
Khảo sát hai mái trước khi mở lời
Trước khi sang nói chuyện, tự xem từ phía nhà mình và ghi lại tình trạng theo bảng. Có số liệu cụ thể thì cuộc nói chuyện đi nhanh hơn nhiều so với một lời đề nghị chung chung.
| Điểm cần xem | Câu hỏi | Việc thường phải làm |
|---|---|---|
| Chênh cao hai sân thượng | Bước sang được hay phải trèo, có chỗ đặt chân không | Thêm bậc hoặc thang cố định ở phía thấp, do thợ làm |
| Tường ngăn | Cao bao nhiêu so với người già trong nhà, trèo qua được không | Hạ một đoạn, hoặc làm cửa nhỏ trên tường ngăn nếu kết cấu cho phép |
| Khung sắt, lưới, mái tôn | Có che kín lối sang không, có ô mở không | Làm ô mở có chốt bên trong, cả hai phía cùng biết cách mở |
| Cửa tum nhà bên | Khoá loại gì, mở từ phía sân thượng được không | Thống nhất loại khoá hoặc cách để chìa |
| Vật trên mái | Bồn nước, giàn phơi, chuồng nuôi, chậu cây có chắn lối không | Dời sang chỗ khác, chừa một lối đi |
Nếu cả hai bên nhà đều liền tường, khảo sát cả hai phía. Hai lối sang hai nhà khác nhau tốt hơn một, vì đám cháy lan sang một bên thì vẫn còn bên kia.
Mở lời với hàng xóm thế nào cho dễ
Nói đây là việc có lợi cho cả hai nhà. Lối thông là hai chiều. Khi nhà bên cháy, người nhà bên cũng sang được sân thượng nhà bạn. Nhà nào trong dãy cũng có cùng một vấn đề cầu thang duy nhất, nên lời đề nghị không phải xin xỏ mà là cùng làm.
Đưa kết quả khảo sát cụ thể. Nói rõ cần thay đổi gì ở phía nhà bên: dời giàn phơi một chút, thống nhất cách khoá cửa tum. Đề nghị càng cụ thể và càng nhỏ thì càng dễ được đồng ý.
Chủ động nhận phần chi phí ở phía nhà mình. Thang, bậc, ô mở khung sắt ở phía nhà mình thì nhà mình làm. Phần ở phía nhà bên có thể bàn chia, nhưng đừng để tiền thành lý do dừng câu chuyện.
Tôn trọng nỗi lo an ninh. Lý do phổ biến nhất khiến hàng xóm từ chối là sợ trộm đi qua mái. Hãy đưa ra phương án khoá mở được từ trong nhưng không mở được từ ngoài, hoặc ô mở có chốt chỉ ở một phía, để nỗi lo đó được trả lời bằng kỹ thuật chứ không phải bằng lời hứa.
Chọn lúc thoải mái. Đừng mở lời ngay sau một vụ cháy trên tin tức khi mọi người đang hoảng. Một buổi chiều cuối tuần, mời sang uống nước rồi cùng lên sân thượng nhìn thực tế là cách nhẹ nhàng.
Thoả thuận nên ghi những gì
Thoả thuận giữa hai nhà không cần dài hay theo mẫu nào, chỉ cần viết rõ ràng, hai bên ký, mỗi bên giữ một bản. Nên có các nội dung:
- Hai nhà đồng ý giữ lối đi qua sân thượng để thoát nạn khi có cháy hoặc sự cố, cho người của cả hai nhà.
- Mô tả lối đi: từ đâu sang đâu, qua tường ngăn hay qua ô mở trên khung sắt, xuống bằng cửa tum nào.
- Mỗi bên cam kết không đặt vật cản trên lối đi, không lắp lưới hay khoá chặn lối mà không báo trước cho bên kia.
- Cách khoá cửa tum và ô mở: loại khoá, chiều mở, ai giữ chìa dự phòng nếu có.
- Việc ai làm, chi phí ai chịu với từng hạng mục kỹ thuật.
- Khi một bên bán nhà, cho thuê hay sửa lớn, bên đó báo cho bên kia và thông báo cho người mới về thoả thuận.
- Thoả thuận chỉ về lối thoát nạn, không làm phát sinh quyền đi lại hằng ngày và không thay đổi ranh giới hay quyền sở hữu của bất kỳ bên nào.
Câu cuối rất quan trọng để hàng xóm yên tâm. Nếu một trong hai nhà muốn thoả thuận có giá trị chắc chắn hơn khi đổi chủ, hoặc có tranh chấp về ranh giới tường ngăn, nên hỏi luật sư hoặc người làm nghề công chứng về hình thức phù hợp.
Phần kỹ thuật nên giao cho thợ
Những việc như hạ một đoạn tường ngăn, làm cửa trên tường, khoét khung sắt để làm ô mở, đặt thang cố định hay làm bậc đều liên quan tới kết cấu và an toàn khi trèo. Không tự làm bằng cách bắc ghế, chồng thùng hay buộc thang tre. Lúc có cháy, người trèo đang hoảng, trời có thể tối, mái có thể trơn; mọi chỗ bám phải chắc chắn và cố định.
Khi đặt thợ, nói rõ ba yêu cầu. Thứ nhất, người già nhất trong hai nhà phải sang được. Thứ hai, mọi chốt mở phải thao tác được bằng tay không, không cần chìa, từ phía người đang chạy thoát. Thứ ba, phía ngược lại vẫn giữ được an ninh: chốt chỉ mở từ một phía, hoặc có khoá mà chìa treo cố định ở vị trí cả hai nhà biết.
Nếu việc làm thay đổi mặt đứng nhà, nâng hay hạ tường giáp ranh, hoặc nhà đang trong diện phải xin phép khi sửa chữa, kiểm thủ tục xây dựng với nơi tiếp nhận hiện hành trước khi làm. Từ 1/7/2025, chính quyền địa phương tổ chức hai cấp; việc tiếp nhận một số thủ tục xây dựng nhà ở đã chuyển về cấp xã hoặc lên cấp tỉnh tuỳ loại, nên hỏi lại cho đúng nơi.
Nghiệm thu bằng cách thử thật: người già nhất đi một lượt, trẻ lớn đi một lượt, đi một lượt lúc trời tối.
Giữ lối thông qua năm tháng
Lối thoát qua mái hỏng dần không phải vì ai cố ý, mà vì những thay đổi nhỏ không ai nghĩ tới: dựng thêm một giàn phơi, đặt thêm một bồn nước, che tấm bạt chống nắng, thay ổ khoá mới mua loại khác. Mỗi thay đổi một chút, đến lúc cần thì lối đã bị bịt.
Cách giữ đơn giản nhất là hẹn nhau đi thử lối mỗi năm một lần, có thể gắn vào một dịp cố định như dọn nhà cuối năm. Hai nhà cùng lên sân thượng, mở thử ô, mở thử cửa tum, đi một lượt từ sân thượng nhà này xuống tầng trệt nhà kia.
Khi nhà bên cho thuê, người thuê thường không biết gì về thoả thuận. Đề nghị chủ nhà bên đưa thông tin này vào lúc bàn giao, và tự sang chào người thuê mới, giới thiệu lối thoát chung. Người thuê thường đồng tình ngay khi hiểu đây cũng là lối thoát của chính họ.
Khi một trong hai nhà sửa lớn hoặc xây lại, đây là lúc lối thoát dễ mất nhất và cũng là lúc dễ làm lại cho tốt nhất. Nhắc chủ nhà và thợ về thoả thuận ngay từ khi bàn bản vẽ.
Khi hàng xóm không đồng ý
Có những trường hợp hàng xóm từ chối, vì lo an ninh, vì không ở thường xuyên, vì quan hệ hai nhà không tốt. Không nên tự ý khoét tường, phá lưới hay làm bất cứ thứ gì ở phía nhà bên; việc đó có thể dẫn tới tranh chấp và trách nhiệm bồi thường.
Thử hỏi nhà ở bên kia. Nhà ống liền dãy thường có hai phía, và chỉ cần một phía đồng ý là đã có lối thứ hai. Nếu cả dãy cùng có nhu cầu, việc bàn chung qua tổ dân phố hoặc tổ liên gia an toàn phòng cháy giúp câu chuyện bớt riêng tư và dễ đi tới đồng thuận hơn.
Nếu không có lối sang nhà bên, lối thoát thứ hai của bạn phải đi theo hướng khác: ban công mặt tiền làm điểm chờ cứu, thiết bị thoát nạn hợp quy cho tầng cao, phòng lánh nạn tạm có cửa sổ, và giữ cầu thang ít khói nhất có thể bằng cửa ngăn và đầu báo sớm. Các hướng này được bàn trong những bài khác của chuyên mục. Dù chọn hướng nào, khi có cháy vẫn gọi 114 ngay, nói rõ có người đang ở sân thượng hay tầng nào.
Câu hỏi thường gặp
Hàng xóm có bắt buộc phải cho đi nhờ qua mái khi có cháy không?
Lúc có cháy, ai cũng sẽ mở cửa cứu người, nhưng vấn đề là lối đi có sẵn sàng hay không. Không nên trông vào nghĩa vụ pháp lý ở đây; một thoả thuận tự nguyện, chuẩn bị trước, mới làm cho lối thoát dùng được thật.
Thoả thuận viết tay giữa hai nhà có cần công chứng không?
Với một thoả thuận chỉ về lối thoát nạn, không đụng tới ranh giới hay quyền sở hữu, hai bên ký và giữ là đủ để nhắc nhau. Nếu muốn thoả thuận ràng buộc người mua nhà sau này hoặc đang có tranh chấp ranh giới, nên hỏi luật sư hay công chứng viên về hình thức phù hợp.
Làm cửa trên tường ngăn sân thượng có cần xin phép không?
Tuỳ việc đó có ảnh hưởng kết cấu, mặt đứng hay thuộc diện phải xin phép sửa chữa không. Hãy hỏi người có chuyên môn và kiểm với nơi tiếp nhận thủ tục xây dựng hiện hành ở địa phương trước khi làm.
Nhà bên cao hơn nhà mình một tầng thì có làm lối sang được không?
Có thể, nhưng cần thang cố định chắc chắn, có tay vịn, do thợ làm, và phải thử xem người già trong nhà có leo được không. Nếu không leo được, lối này chỉ dành cho người khoẻ; người già cần một phương án khác như phòng chờ cứu có cửa sổ ra mặt tiền.
Sợ trộm đi qua mái thì có cách nào vừa an ninh vừa thoát được?
Dùng chốt hoặc khoá chỉ mở được từ phía bên trong nhà, ô mở trên khung sắt có chốt nằm ở phía người đi thoát, và đèn cảm biến trên sân thượng. Mục tiêu là người trong nhà ra được ngay mà người ngoài không vào được dễ dàng.
Khi chạy sang mái nhà bên rồi thì làm gì tiếp?
Đi xuống bằng cầu thang nhà bên nếu cầu thang đó không có khói, báo cho người nhà bên biết, rồi ra khỏi dãy nhà tới điểm tập kết. Gọi 114 nếu chưa ai gọi và báo còn ai ở trong nhà mình.