Giếng trời trong nhà ống là khoảng rỗng thẳng đứng thông nhiều tầng, nên khi có cháy nó hoạt động giống cầu thang: khói đi lên rất nhanh và lan vào mọi tầng mở ra giếng trời. Nếu đỉnh giếng mở ra trời, một phần khói thoát ra ngoài; nếu đỉnh bị lợp kính kín, khói tụ dưới mái kính rồi lan ngang vào các tầng trên.
Bài này giải thích giếng trời ảnh hưởng thế nào tới việc thoát nạn, phân biệt các kiểu giếng trời hay gặp, chỉ ra những thói quen làm giếng trời nguy hiểm hơn như phơi đồ, treo rèm, trồng cây khô, và gợi ý cải tạo. Giếng trời không phải lối thoát để trèo theo; vai trò của nó trong kế hoạch thoát nạn khác hẳn.
Giếng trời trong nhà ống: vì sao phổ biến
Nhà ống có mặt tiền hẹp và chiều sâu lớn, hai bên liền tường với nhà khác. Các phòng ở giữa nhà gần như không có ánh sáng và gió tự nhiên. Giếng trời, tức là một khoảng thông tầng đặt ở giữa hoặc phía sau nhà, mở lên mái, là cách phổ biến để lấy sáng và thông gió cho phần giữa này.
Giếng trời có nhiều kiểu: đặt cạnh cầu thang để cầu thang sáng, đặt giữa hai khối phòng trước và sau, đặt ở cuối nhà gắn với bếp và nhà vệ sinh. Đỉnh giếng có thể mở hẳn ra trời với lưới chắn, lợp mái kính cố định, hoặc lợp mái kính có phần mở được, lật được. Đáy giếng thường là sân nhỏ ở tầng trệt, có tiểu cảnh, cây xanh, hoặc là chỗ đặt máy giặt, giàn phơi.
Về sinh hoạt, giếng trời là một lựa chọn tốt. Về an toàn cháy, nó tạo thêm một đường khói thẳng đứng trong nhà, bên cạnh cầu thang. Hiểu điều này không có nghĩa là phải lấp giếng trời, mà là biết những điểm cần lưu ý để giếng trời không làm việc thoát nạn khó hơn.
Giếng trời cạnh cầu thang: con đường khói
Kiểu phổ biến nhất ở nhà ống là cầu thang chạy quanh hoặc dọc theo giếng trời, các tầng mở ra giếng trời bằng lan can hoặc ô cửa. Khi cháy ở tầng trệt, khói đi lên theo cả cầu thang lẫn giếng trời, và vì giếng trời rộng, thông suốt, đôi khi khói đi lên theo giếng còn nhanh hơn theo cầu thang.
Ở mỗi tầng, khói từ giếng trời lan ngang vào hành lang và các phòng có cửa mở ra giếng. Người ở tầng trên mở cửa phòng ra hành lang sẽ gặp khói từ cả hai đường. Đây là lý do cửa phòng ngủ đóng khi ngủ càng quan trọng với nhà có giếng trời.
Nếu đỉnh giếng mở ra trời, một phần khói thoát ra ngoài, giảm lượng khói tụ ở tầng trên cùng. Nhưng chính luồng khí đi lên này cũng hút khói từ tầng trệt lên mạnh hơn, kéo khói đi qua mọi tầng trên đường lên. Nếu đỉnh giếng lợp kính kín, khói không thoát được, tụ lại dưới mái kính, nhiệt tăng và khói lan dần xuống các tầng trên cùng.
Một chi tiết nữa: nhiều nhà đặt bếp ở tầng trệt sát đáy giếng trời để bếp có ánh sáng và thoát mùi. Cách bố trí này tiện cho nấu nướng, nhưng đặt nguồn lửa thường xuyên ngay chân một khoảng rỗng thông tầng. Bếp ở vị trí này cần được giữ gọn, có máy hút mùi đúng cách và không có đồ dễ cháy treo phía trên.
Không có kiểu nào an toàn tuyệt đối. Điều quan trọng là biết giếng trời nhà mình thuộc kiểu nào để chuẩn bị đúng: đóng cửa phòng, có lối thoát thứ hai không đi qua hành lang cạnh giếng trời.
Các kiểu đỉnh giếng trời và điều cần lưu ý
Đỉnh giếng trời quyết định khói đi đâu khi có cháy. Bảng dưới gom các kiểu hay gặp:
| Kiểu đỉnh giếng | Khi có cháy | Lưu ý |
|---|---|---|
| Mở trời, có lưới chắn | Một phần khói thoát ra ngoài, nhưng hút khói đi qua các tầng | Lưới chắn vật rơi, không lợp kín thêm bằng bạt |
| Mái kính cố định | Khói tụ dưới kính, lan xuống tầng trên cùng | Không để tầng trên cùng là phòng ngủ duy nhất có lối ra qua hành lang cạnh giếng |
| Mái kính có phần mở được | Tuỳ trạng thái đóng hay mở lúc cháy | Không tự leo lên mở trong lúc cháy; để lực lượng chữa cháy quyết định |
| Giếng trời bị lấp làm phòng | Không còn đường khói, nhưng mất ánh sáng và gió | Kiểm vật liệu sàn lấp, không biến chỗ lấp thành kho đồ dễ cháy |
| Giếng trời có tiểu cảnh, cây xanh | Cây tươi ít bắt lửa, cây khô, mái lá, tre trúc khô thì ngược lại | Dọn cây khô, không dùng mái lá, tre khô trang trí |
Người không có chuyên môn không nên tự điều khiển luồng khói trong lúc cháy, như chạy lên mở mái kính hay đóng mở cửa sổ theo cảm tính. Việc đó có thể làm khói đi theo hướng không mong muốn. Hãy đóng cửa phòng mình, gọi 114, và làm theo hướng dẫn.
Giếng trời không phải lối thoát để trèo theo
Không leo theo giếng trời. Giếng trời là khoảng rỗng thẳng đứng, không có chỗ bám chắc chắn. Trèo theo lan can, khung lưới hay ống nước trong giếng trời lúc có khói là rất nguy hiểm.
Ô cửa sổ mở vào giếng trời không phải cửa ra ngoài. Nhiều phòng ở giữa nhà ống chỉ có cửa sổ mở vào giếng trời. Cửa sổ đó cho ánh sáng và gió, nhưng không phải chỗ chờ cứu tốt, vì nó mở vào chính đường khói, không nhìn ra đường, người bên ngoài không thấy.
Phòng chỉ có cửa sổ ra giếng trời cần thêm phương án. Nếu đây là phòng ngủ, người ngủ trong phòng phụ thuộc hoàn toàn vào cửa phòng và hành lang. Nên cân nhắc không để người già, trẻ nhỏ ngủ ở phòng này, hoặc bảo đảm cửa phòng đặc, đóng khi ngủ, có đầu báo khói ngay ngoài cửa.
Lưới chắn giếng trời là để chống rơi. Lưới ở đỉnh giếng hoặc ở từng tầng là để chống người và đồ rơi xuống. Không tháo lưới vì nghĩ nó cản việc thoát khói; nếu muốn thay vật liệu, hỏi người có chuyên môn.
Giếng trời có thể là chỗ lấy khí khi đã đóng cửa phòng. Với một số nhà, ô thoáng từ phòng vệ sinh hay ban công nhỏ phía sau mở vào khoảng trời chung. Điều đó chỉ có giá trị khi khoảng đó không phải là đường khói chính; không nên coi đó là phương án mặc định.
Những thói quen làm giếng trời nguy hiểm hơn
Giếng trời là chỗ tiện cho nhiều việc trong nhà ống chật. Một số thói quen vô tình đưa vật dễ cháy vào đúng đường khói:
- Phơi quần áo, chăn màn trong giếng trời, nhất là giàn phơi kéo lên cao giữa giếng. Khi cháy, đồ phơi bắt lửa và rơi xuống các tầng dưới.
- Treo rèm vải, mành tre, mành nhựa che nắng trong giếng trời.
- Để cây khô, chậu cây chết, mái lá hay tre trúc khô trang trí ở đáy hoặc trên các tầng.
- Đặt máy giặt, máy sấy, bình nóng lạnh, ổ cắm ở đáy giếng trời nơi hay ẩm ướt, dễ chập điện.
- Chạy dây điện dọc giếng trời không có ống bảo vệ, nối dây tạm để mắc đèn trang trí.
- Lợp thêm bạt, tấm nhựa che mưa ở đỉnh giếng, biến giếng mở thành giếng kín bằng vật liệu dễ cháy.
- Chất đồ cũ, thùng các tông ở đáy giếng vì là chỗ trống duy nhất trong nhà.
Phần lớn những thói quen này sửa được trong một buổi dọn nhà. Với đồ phơi, cân nhắc dời giàn phơi ra sân thượng hoặc ban công sau, hoặc ít nhất không để đồ phơi qua đêm trong giếng trời.
Cải tạo giếng trời an toàn hơn
Nếu nhà sắp sửa chữa, đây là một số hướng có thể bàn với người có chuyên môn. Thay mái che đỉnh giếng bằng vật liệu khó cháy, tránh tấm nhựa và bạt. Dùng lan can, lưới chắn bằng kim loại thay vì gỗ hay nhựa. Chọn vật liệu ốp tường trong giếng khó cháy. Đi lại dây điện trong ống bảo vệ, chuyển ổ cắm khỏi đáy giếng ẩm.
Với nhà có giếng trời liền cầu thang, cân nhắc làm cửa ngăn ở chân cầu thang và giữ cửa các phòng ngủ đặc, đóng khi ngủ. Một số nhà ngăn tách giếng trời với tầng trệt có bếp hoặc chỗ để xe bằng sàn kính hoặc vách, để nguồn cháy ở tầng trệt không thông thẳng lên giếng. Những thay đổi này ảnh hưởng tới ánh sáng, thông gió và có thể cả kết cấu, nên phải do người có chuyên môn tính toán.
Lấp hẳn giếng trời để chặn khói là cách ít khi được khuyến nghị, vì làm mất ánh sáng và gió, khiến nhà ẩm, tối và có thể phát sinh vấn đề khác. Nếu nhà đã lấp giếng trời, kiểm xem phần sàn lấp có trở thành kho đồ dễ cháy không.
Nếu việc cải tạo đụng tới mái, kết cấu hay mặt đứng nhà, hỏi nơi tiếp nhận thủ tục xây dựng hiện hành ở địa phương trước khi làm.
Giếng trời trong kế hoạch thoát nạn của gia đình
Khi lập hoặc xem lại kế hoạch thoát nạn, thêm mấy điểm riêng cho nhà có giếng trời:
- Đánh dấu trên sơ đồ những phòng chỉ có cửa sổ mở vào giếng trời, và quyết định ai ngủ ở đó.
- Thống nhất: khi có báo động cháy, mở cửa phòng ra hành lang cạnh giếng trời thấy khói thì đóng lại ngay, chuyển sang chờ cứu trong phòng hoặc ra ban công mặt tiền nếu có lối.
- Không dùng hành lang cạnh giếng trời làm đường chính lên sân thượng nếu có đường khác.
- Đầu báo khói đặt ở hành lang cạnh giếng trời các tầng, vì khói sẽ tới đó sớm.
- Dọn đồ phơi khỏi giếng trời trước khi đi ngủ.
- Khi gọi 114, nói nhà có giếng trời thông tầng, để lực lượng chữa cháy biết đường khói trong nhà.
Những điểm này không thay cho kế hoạch thoát nạn chung của gia đình, mà bổ sung cho nó. Nhà có giếng trời vẫn cần lối thoát thứ hai qua mái nhà bên hoặc ban công mặt tiền như mọi nhà ống khác.
Câu hỏi thường gặp
Giếng trời có làm nhà ống dễ cháy hơn không?
Giếng trời không gây cháy, nhưng khi đã có cháy, nó tạo thêm đường cho khói và lửa đi lên các tầng. Mức ảnh hưởng tuỳ kiểu giếng, vật liệu trong giếng và việc các phòng có đóng cửa không.
Có nên lắp đầu báo khói trong giếng trời không?
Đầu báo đặt ở chỗ thông thoáng, gió mạnh có thể phát hiện chậm vì khói bị pha loãng. Thường hợp lý hơn là đặt ở hành lang cạnh giếng trời và trước cửa các phòng ngủ ở mỗi tầng.
Mái kính giếng trời có tự vỡ khi cháy không?
Kính có thể vỡ khi nhiệt độ cao và không đều, tuỳ loại kính. Không nên trông vào việc kính vỡ để thoát khói, và cũng không đứng ngay dưới giếng trời khi có cháy vì kính có thể rơi.
Giếng trời nhỏ phía sau nhà, chỉ thông với nhà vệ sinh, có đáng lo không?
Ít đáng lo hơn giếng trời cạnh cầu thang, vì không nằm trên đường thoát chính. Vẫn nên giữ không có đồ dễ cháy trong đó và dây điện đi đúng cách.
Phơi quần áo trong giếng trời ban ngày có sao không?
Ban ngày có người ở nhà thì rủi ro thấp hơn. Vấn đề chủ yếu là đồ phơi qua đêm và giàn phơi treo cao giữa giếng, vì đó là vật dễ cháy nằm đúng đường khói. Thu đồ trước khi đi ngủ là thói quen nên có.
Nhà đang xây có nên bỏ giếng trời cho an toàn cháy không?
Không nhất thiết. Giếng trời có lợi ích lớn về ánh sáng và thông gió. Hãy bàn với người thiết kế về vị trí giếng so với cầu thang và bếp, vật liệu, và lối thoát thứ hai, thay vì bỏ hẳn.