Khi nghe hai chữ "diễn tập", nhiều người hình dung ngay cảnh chuông kêu, mọi người ùa ra cầu thang. Đó chỉ là một trong nhiều kiểu tập, và không phải lúc nào cũng là kiểu nên làm trước tiên. Một gia đình chưa từng nói chuyện về đường thoát mà tập bất ngờ giữa đêm thì kết quả thường là hỗn loạn, có người ngã, có trẻ khóc, và không ai muốn tập lần hai.
Bài này giới thiệu năm kiểu diễn tập thoát nạn thường dùng, từ nhẹ nhất tới khó nhất, kèm theo mỗi kiểu kiểm tra được điều gì, hợp với ai và cần chuẩn bị gì. Áp dụng cho gia đình, nhà trọ, văn phòng nhỏ. Đây không phải quy trình thực tập phương án chữa cháy của cơ sở theo luật, phần đó do người đứng đầu cơ sở thực hiện theo quy định hiện hành. Khi có cháy thật, thoát ra trước và gọi 114.
Vì sao cần nhiều kiểu tập
Mỗi buổi tập trả lời một câu hỏi khác nhau. Có buổi để kiểm tra mọi người có biết đường không, có buổi để kiểm tra tín hiệu có đánh thức được người ngủ không, có buổi để xem khi đường chính bị chặn thì mọi người xoay xở thế nào. Một kiểu tập không thể trả lời hết, và dồn tất cả vào một buổi thì buổi đó vừa khó vừa rủi ro.
Nhiều kiểu tập còn giúp giữ được hứng thú. Nếu buổi nào cũng giống buổi nào, sau vài lần mọi người sẽ làm cho xong, không còn để ý. Đổi kiểu tập, đổi giờ, đổi giả định tạo ra những tình huống mới, phát hiện những vấn đề mới.
Một lợi ích nữa ít được nhắc tới: nhiều kiểu tập giúp những người có hoàn cảnh khác nhau đều tham gia được. Người lớn tuổi không đi nổi cầu thang vẫn tham gia đầy đủ buổi tập trên giấy; người làm ca đêm có thể đi bộ chậm riêng vào buổi sáng. Không ai bị bỏ ra ngoài chỉ vì không theo được một kiểu tập duy nhất.
Cuối cùng, nhiều kiểu tập cho phép đi từ dễ tới khó. Người mới, trẻ nhỏ, người lớn tuổi cần làm quen dần. Một lộ trình hợp lý có thể bắt đầu bằng một buổi ngồi bàn, tiếp theo là đi bộ chậm, rồi tập có báo trước, sau đó mới tới tập chặn lối và tập bất ngờ. Mỗi bước dựa trên bước trước, giảm rủi ro và tăng sự tự tin.
Năm kiểu tập thường dùng
Bảng dưới đây so sánh năm kiểu theo mức độ khó, mục đích và đối tượng phù hợp. Thứ tự từ trên xuống là thứ tự gợi ý khi bắt đầu.
| Kiểu tập | Cách làm | Kiểm tra được | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Tập trên giấy | Ngồi quanh sơ đồ, từng người kể mình sẽ đi đường nào, làm gì | Hiểu biết về đường thoát, phân công | Mọi nhà, nhất là lần đầu |
| Đi bộ chậm | Cả nhóm đi theo đường thoát, dừng ở từng điểm để giải thích | Đường thoát có thật sự đi được không | Người mới, trẻ nhỏ, người lớn tuổi |
| Tập có báo trước | Báo ngày giờ, phát tín hiệu, mọi người tự đi ra | Phản ứng với tín hiệu, thời gian, điểm danh | Gia đình, nhà trọ, văn phòng đã qua hai kiểu trên |
| Tập chặn lối | Giả định một lối không dùng được, mọi người đi lối khác | Đường ra thứ hai, điểm chờ cứu | Sau khi đã tập có báo trước ổn |
| Tập bất ngờ | Chỉ người tổ chức biết thời điểm | Phản ứng thật, kể cả khi đang làm việc khác | Nhóm đã tập thành thạo, có người giám sát an toàn |
Không bắt buộc phải làm đủ năm kiểu. Nhiều gia đình chỉ cần ba kiểu đầu và tập chặn lối thỉnh thoảng. Tập bất ngờ đòi hỏi chuẩn bị kỹ và chỉ nên làm khi đã quen.
Tập trên giấy và đi bộ chậm: nền móng bị bỏ qua
Tập trên giấy là buổi nói chuyện có cấu trúc. Cả nhà hoặc cả nhóm ngồi quanh tờ sơ đồ thoát nạn. Người tổ chức đặt câu hỏi: "Nếu chuông kêu lúc con đang ở phòng học trên tầng ba, con đi đường nào?", "Nếu cầu thang có khói thì sao?". Mỗi người trả lời bằng cách chỉ trên sơ đồ. Kiểu tập này không cần di chuyển, phù hợp cho buổi đầu tiên và cho người không đi lại được.
Những câu hỏi lộ ra chỗ trống. Khi một người trả lời "con không biết" hoặc hai người trả lời khác nhau cho cùng một tình huống, đó là chỗ phương án còn trống. Ghi lại và thống nhất ngay trong buổi đó.
Đi bộ chậm biến sơ đồ thành thực tế. Sau buổi trên giấy, cả nhóm đi theo đường thoát, chậm rãi, dừng ở từng điểm quan trọng: cửa phòng, chân cầu thang, cửa tum, ô thoát trên khung bảo vệ, cổng, điểm tập kết. Ở mỗi điểm, người tổ chức chỉ cho mọi người thấy cách mở cửa, chỗ treo chìa, điều cần chú ý.
Kiểu tập dành cho người mới. Mỗi khi có người mới đến ở hay làm việc, một buổi đi bộ chậm ngắn với riêng họ là cách nhanh nhất để họ biết đường. Không cần chờ buổi diễn tập chung.
Tập có báo trước: kiểu quen thuộc nhất
Đây là kiểu tập hầu hết mọi người hình dung khi nói "diễn tập". Một số điểm giúp buổi tập có báo trước hữu ích hơn:
- Báo ngày, khung giờ, nhưng không cần báo chính xác phút phát tín hiệu, để mọi người vẫn đang làm việc bình thường khi chuông kêu.
- Mọi người ở đúng vị trí thường ngày: người ngủ trưa thì nằm, người làm việc thì ngồi bàn, không đứng sẵn ở cửa.
- Phát tín hiệu như khi có sự cố thật: chuông báo cháy, còi tay hoặc câu gọi đã thống nhất.
- Mọi người tự đi ra theo đường đã tập, người tổ chức chỉ quan sát, không hướng dẫn trừ khi có nguy cơ không an toàn.
- Điểm danh ở điểm tập kết, rồi họp ngắn rút kinh nghiệm ngay tại chỗ.
- Nếu có bấm giờ, chia thành các mốc như thời gian ra khỏi phòng, ra khỏi nhà, điểm danh xong.
Buổi tập có báo trước nên được lặp lại định kỳ, vì nó là bài tập nền giữ cho mọi người nhớ đường và nhớ vai trò.
Tập chặn lối: câu hỏi "nếu cầu thang không dùng được"
Phần lớn các buổi tập chỉ dùng đường thoát chính. Nhưng trong một đám cháy thật, chính cầu thang, cửa chính hoặc khu để xe ở tầng trệt có thể là nơi bắt lửa. Tập chặn lối là cách kiểm tra đường ra thứ hai và điểm chờ cứu có thật sự dùng được không.
Cách làm đơn giản: trước buổi tập, người tổ chức đặt một tấm bìa hoặc một chiếc ghế ở đầu cầu thang tầng nào đó, kèm một quy ước đã nói trước: thấy vật này nghĩa là lối này có khói, không đi được. Khi tín hiệu phát ra, người ở tầng đó phải dùng đường ra thứ hai như ban công, sân thượng, lối sang mái nhà bên, hoặc vào điểm chờ cứu đã định và ra tín hiệu. Không dùng khói hay lửa thật.
Tập chặn lối thường phát hiện những vấn đề lớn nhất: cửa tum bị khoá bằng ổ khoá treo, ô thoát trên khung bảo vệ bị rỉ không mở được, lối sang mái nhà bên đã bị hàng xóm xây chắn. Những phát hiện này đáng giá hơn nhiều lần tập có báo trước. Vì có thể liên quan tới mái nhà, ban công, người tổ chức cần giám sát chặt và không cho ai leo trèo nguy hiểm trong lúc tập; với lối qua mái nhà hàng xóm, cần được sự đồng ý của họ trước.
Tập bất ngờ: khi nào nên và khi nào không
Mục đích là thấy phản ứng thật. Khi không ai biết trước, người ta phản ứng như với sự cố thật: có người tưởng báo nhầm, có người ngồi chờ người khác đi trước, có người quay lại lấy điện thoại. Những phản ứng này rất khó thấy ở buổi tập có báo trước.
Chỉ làm khi nhóm đã quen. Tập bất ngờ với người chưa từng tập dễ gây hoảng loạn, ngã, căng thẳng. Hãy chắc chắn rằng mọi người đã qua ít nhất vài buổi tập có báo trước và biết rõ đường ra.
Báo trước cho người có nguy cơ. Người có bệnh tim mạch, phụ nữ mang thai, người lớn tuổi, trẻ hay lo âu nên được báo trước hoặc miễn tham gia. Hàng xóm sát vách cũng nên được báo để không gọi báo nhầm.
Có người giám sát an toàn. Ở mỗi tầng hoặc mỗi đoạn cầu thang nên có người biết đây là buổi tập, sẵn sàng can thiệp nếu có ai chạy nguy hiểm hoặc bị ngã.
Không làm quá thường xuyên. Tập bất ngờ liên tục làm mọi người mệt mỏi và nghi ngờ mọi tín hiệu là giả, tác dụng ngược. Thỉnh thoảng một lần, xen giữa các buổi tập khác, là đủ.
Lộ trình gợi ý cho một năm
Không có lịch bắt buộc cho nhà ở. Lộ trình dưới đây chỉ là gợi ý cho gia đình hoặc nhà trọ muốn bắt đầu một cách có hệ thống, có thể giãn hoặc dồn tuỳ hoàn cảnh.
- Tháng đầu: buổi tập trên giấy, thống nhất sơ đồ, điểm tập kết, phân công.
- Vài tuần sau: buổi đi bộ chậm với cả nhà, sửa những gì phát hiện.
- Khoảng hai tháng sau: buổi tập có báo trước vào ban ngày, có điểm danh.
- Giữa năm: buổi tập có báo trước vào buổi tối, có tắt bớt đèn.
- Sau đó: một buổi tập chặn lối để thử đường ra thứ hai.
- Cuối năm: nếu mọi người đã quen, một buổi tập bất ngờ có giám sát; nếu chưa, lặp lại buổi tập có báo trước.
- Mỗi khi có người mới đến ở hoặc nhà sửa chữa: thêm một buổi đi bộ chậm.
Điều quan trọng không phải là làm đúng lộ trình, mà là mỗi buổi tập đều có một câu hỏi rõ ràng cần trả lời và mỗi phát hiện đều được sửa trước buổi sau.
Câu hỏi thường gặp
Gia đình nhỏ ba, bốn người có cần tập nhiều kiểu như vậy không?
Không cần làm đủ. Với gia đình nhỏ, một buổi tập trên giấy, một buổi đi bộ chậm và thỉnh thoảng tập có báo trước là đã tốt hơn rất nhiều so với không tập. Nếu nhà có đường ra thứ hai, nên thêm một lần tập chặn lối để chắc chắn đường đó dùng được.
Tập trên giấy có thật sự hữu ích không, hay chỉ là nói chuyện?
Hữu ích nếu có câu hỏi cụ thể và mọi người phải trả lời bằng cách chỉ trên sơ đồ. Nhiều chỗ trống trong phương án lộ ra ngay ở buổi này, như không ai biết chìa cửa tum để đâu. Đây cũng là kiểu tập duy nhất người không đi lại được có thể tham gia đầy đủ.
Tập bất ngờ có gây phản cảm với người thuê trọ hay nhân viên không?
Có thể, nếu làm khi mọi người chưa quen hoặc làm quá thường xuyên. Nên thông báo chung rằng trong năm sẽ có một buổi tập không báo trước, để mọi người không bị bất ngờ hoàn toàn về mặt tâm lý, và giữ tần suất thấp.
Có nên tập bằng khói giả để giống thật hơn không?
Ở nhà dân, nhà trọ, văn phòng nhỏ thì không nên. Máy tạo khói có thể kích hoạt báo cháy của toà nhà, gây hoảng cho hàng xóm, ảnh hưởng người có bệnh hô hấp. Quy ước bằng vật đánh dấu hoặc lời nói là đủ để mô phỏng một lối bị chặn.
Ai nên là người tổ chức các buổi tập trong gia đình?
Một người lớn ở nhà thường xuyên, bình tĩnh và có thời gian chuẩn bị. Người tổ chức nên thay đổi qua các buổi để ai cũng có lúc tham gia như người thoát nạn. Ở nhà trọ, thường là chủ nhà hoặc người quản lý cùng các tầng trưởng.