Khi cầu thang nhà ống đầy khói, ban công mặt tiền là nơi chờ cứu tốt nhất: có không khí trời, người dưới đường nhìn thấy, và lực lượng cứu nạn có thể tiếp cận bằng thang từ bên ngoài. Nhưng rất nhiều ban công nhà phố hiện nay đã bị bịt kín bằng khung sắt, kính, bạt, biển hiệu hay cục nóng điều hoà, biến chỗ chờ cứu thành ngõ cụt.
Bài này giúp bạn nhìn lại ban công nhà mình với một câu hỏi duy nhất: nếu một người phải đứng ở đây chờ cứu trong mười lăm phút, họ có ra được không, có thở được không, người bên ngoài có thấy và đến được không. Những sửa chữa cần thiết phần lớn không lớn, nhưng phải làm trước.
Vì sao ban công mặt tiền là chỗ chờ cứu của nhà ống
Nhà ống có hai mặt thoáng: mặt tiền và đôi khi một mặt sau hẹp. Hai bên hông thường liền tường với nhà khác. Như vậy, với người ở tầng trên khi cầu thang bị chặn, ba hướng thoát ngoài cầu thang là lên mái, ra mặt sau, hoặc ra mặt tiền. Trong ba hướng đó, mặt tiền là hướng duy nhất mà người dưới đường nhìn thấy ngay và xe chữa cháy, cứu nạn có thể tiếp cận từ lòng đường.
Đứng ở ban công mặt tiền, người chờ cứu có không khí ngoài trời, không bị khói trong nhà bao vây nếu đóng được cửa sau lưng. Hàng xóm đối diện thấy và báo tin, gọi 114 thêm. Lực lượng cứu nạn khi đến nhìn thấy ngay vị trí người cần cứu, thay vì phải tìm trong nhà đầy khói.
Vì vậy, với nhà nhiều tầng, mỗi tầng có phòng ngủ nên có ít nhất một ban công hoặc cửa sổ mở ra mặt tiền dùng được để chờ cứu. Điều này thường đã có khi nhà mới xây; vấn đề là qua năm tháng nó bị bịt dần.
Cần phân biệt chờ cứu với tự thoát. Ban công không phải để nhảy hay tự trèo xuống; nó là chỗ giữ cho người ta sống và được nhìn thấy trong lúc chờ. Mọi việc sửa ban công trong bài này đều nhắm vào hai điều đó: ra được và đứng được an toàn, rồi người ngoài thấy và tới được.
Những thứ biến ban công thành ngõ cụt
Đi ra đường, đứng đối diện nhà mình và nhìn lên. Ghi lại từng tầng có những thứ sau đây không:
- Khung sắt bảo vệ bịt kín từ sàn tới trần, không có ô nào mở được.
- Kính cường lực hoặc kính khung nhôm quây kín ban công để làm thêm phòng, chỉ có cửa sổ lật nhỏ.
- Bạt che nắng, lưới chống chim, lưới an toàn trẻ em buộc chặt bằng dây thép.
- Biển hiệu, bảng quảng cáo của cửa hàng tầng dưới che kín lan can tầng trên.
- Cục nóng điều hoà, bồn nước, giàn phơi chiếm hết mặt bằng ban công.
- Chậu cây lớn, chuồng nuôi chim, đồ cũ chất đầy, không còn chỗ đứng.
- Dây điện, dây cáp, mái hiên tôn che chắn khoảng không trước ban công.
Cùng lúc đó, đi lên từng tầng và đứng ở ban công nhìn ra ngoài. Câu hỏi là ngược lại: từ đây bạn có thấy lòng đường không, người dưới đường có thấy bạn không. Một tấm bạt hay một biển hiệu nhìn từ dưới lên tưởng nhỏ nhưng đứng ở trên thì che hết tầm nhìn.
Mỗi mục trên không phải lúc nào cũng sai; lưới an toàn trẻ em hay khung bảo vệ là cần thiết. Vấn đề là chúng phải có cách mở hoặc gỡ nhanh từ bên trong. Mục nào không gỡ được trong một phút bằng tay không thì cần sửa.
Cửa từ phòng ra ban công
Mở được không cần chìa. Cửa ra ban công nhiều nhà khoá bằng chìa vì sợ trộm trèo vào từ ban công. Hãy dùng loại khoá có núm vặn ở phía trong, chìa chỉ cần ở phía ngoài. Người trong phòng phải ra ban công được ngay.
Đóng được sau lưng. Khi đã ra ban công, việc đóng cửa lại sau lưng giữ khói trong phòng không theo ra ngoài. Cửa lùa kẹt ray, cửa bản lề bị chèn mở cố định thì không làm được việc này.
Không bị đồ đạc chắn. Giường, tủ, bàn làm việc kê sát cửa ban công là chuyện rất hay gặp ở phòng nhỏ. Dọn một lối thẳng từ giường ra cửa ban công.
Ngưỡng cửa và bậc. Một số ban công có ngưỡng cao hoặc bậc xuống đột ngột. Trong khói và bóng tối, đây là chỗ dễ vấp ngã. Người già cần biết rõ chỗ này.
Ánh sáng. Một bóng đèn ở ban công có công tắc trong phòng và một đèn pin đặt sẵn giúp người chờ cứu ra hiệu và người ngoài nhìn thấy khi trời tối.
Đánh giá từng loại ban công khi dùng để chờ cứu
Không phải ban công nào cũng có giá trị như nhau. Bảng dưới giúp bạn xếp ưu tiên khi sửa:
| Loại ban công | Giá trị khi chờ cứu | Cần sửa gì |
|---|---|---|
| Ban công mặt tiền ra đường lớn, không khung kín | Cao nhất: thấy rõ, tiếp cận được từ lòng đường | Giữ thông thoáng, dọn đồ, có đèn |
| Ban công mặt tiền có khung sắt bảo vệ | Cao nếu có ô mở; thấp nếu khung kín | Làm ô mở có chốt bên trong, do thợ làm |
| Ban công quây kính làm phòng | Thấp: chỉ còn cửa sổ nhỏ | Thay bằng cánh mở được hoặc giữ ít nhất một cánh lớn mở ra ngoài |
| Ban công trong hẻm nhỏ | Trung bình: người ngoài thấy, nhưng thang cứu hộ khó vào | Giữ thông thoáng, thêm phương án sang nhà bên hoặc lên mái |
| Lô gia hoặc ban công mặt sau | Thấp đến trung bình: ít người thấy | Coi là chỗ lánh tạm, không thay cho ban công mặt tiền |
Nếu nhà chỉ có ban công mặt sau ra một khe hẹp giữa hai dãy nhà, nó vẫn có giá trị là chỗ lấy không khí khi chờ cứu, nhưng cần thêm một phương án khác để người ngoài biết có người ở đó.
Cho người bên ngoài thấy và tiếp cận được
Lực lượng cứu nạn dùng thang và xe thang để tiếp cận người mắc kẹt ở tầng trên. Với nhà phố, những thứ cản trở thường không nằm ở ban công mà ở khoảng không phía trước: dây điện và dây cáp viễn thông giăng ngang, mái hiên tôn kéo dài ra vỉa hè, biển hiệu lớn, cây xanh rậm, xe ô tô đỗ sát mặt tiền.
Một gia đình không gỡ được dây điện trên phố, nhưng có thể tránh làm tình hình tệ thêm: không kéo mái hiên che kín khoảng trước ban công tầng hai, không treo biển hiệu che lan can tầng trên, giữ cây trước nhà được tỉa gọn, không đỗ xe sát cửa vào ban đêm. Với cửa hàng tầng trệt, biển hiệu nên đặt sao cho không che lối ra ban công phía trên.
Nếu cả dãy phố có nhiều dây điện, dây cáp chằng chịt trước mặt tiền, đây là chuyện có thể phản ánh với tổ dân phố, Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi bạn ở hoặc đơn vị quản lý hạ tầng để được xem xét. Việc này không giải quyết nhanh, nhưng phản ánh của nhiều hộ cùng lúc có tác dụng hơn một hộ.
Trong hẻm nhỏ xe lớn không vào được, ban công vẫn giúp hàng xóm và lực lượng cứu nạn thấy người cần cứu, nhưng hãy chuẩn bị thêm lối sang mái nhà bên.
Sửa ban công: việc tự làm, việc cần thợ, việc cần hỏi thủ tục
Phần lớn việc sửa ban công để làm điểm chờ cứu là việc gia đình tự làm được trong một ngày: dọn chậu cây và đồ cũ ra khỏi lối đứng, dời giàn phơi, cắt dây buộc bạt thay bằng móc gỡ nhanh, chuyển khoá cửa ra ban công sang loại có núm vặn bên trong, lắp một bóng đèn, đặt một đèn pin.
Những việc cần thợ là khoét khung sắt bảo vệ để làm ô mở có bản lề và chốt bên trong, thay cánh kính cố định bằng cánh mở được, dời cục nóng điều hoà, gia cố lan can lỏng. Khi đặt thợ làm ô mở, yêu cầu ô đủ rộng để một người lớn chui qua, chốt nằm ở phía trong và thao tác được bằng tay không, bản lề không bị sơn kín, và thử mở ngay khi nghiệm thu.
Những việc cần hỏi thủ tục là khi bạn thay đổi mặt đứng nhà: phá kính quây để trả lại ban công, nâng lan can, làm thêm ban công mới. Tuỳ nơi và tuỳ quy mô, có việc phải xin phép, có việc không. Hỏi nơi tiếp nhận thủ tục xây dựng hiện hành ở địa phương trước khi làm; nếu nhà nằm trong khu phố cổ hay khu có quy chế quản lý kiến trúc riêng, hỏi kỹ hơn.
Nhà đang cho thuê mặt bằng, việc sửa ban công nên bàn với người thuê và ghi lại trong hợp đồng, nhất là phần biển hiệu và lối ra ban công các tầng trên.
Khi phải ra ban công chờ cứu
Mọi người trong nhà, kể cả trẻ lớn, nên biết thứ tự này. Ghi ngắn gọn vào phương án thoát nạn của gia đình:
- Ra ban công, đóng cửa phòng lại sau lưng để khói không theo ra.
- Gọi 114 nếu chưa gọi, nói rõ địa chỉ, nhà mấy tầng, đang đứng ở ban công tầng mấy, mặt tiền hay mặt sau, có bao nhiêu người.
- Ra hiệu cho người dưới đường thấy: vẫy khăn sáng màu, bật đèn pin, gọi to.
- Nếu khói lọt qua khe cửa ra ban công, chèn khăn và đứng xa cửa nhất có thể.
- Không trèo ra ngoài lan can, không nhảy xuống. Chờ hướng dẫn của lực lượng cứu nạn khi họ đến.
- Nếu ban công liền ban công nhà bên và có ô mở đã chuẩn bị sẵn, sang nhà bên rồi ra ngoài theo cầu thang của họ.
Thứ tự này chỉ có tác dụng nếu ban công đã được chuẩn bị từ trước: cửa ra mở được, khung có ô mở, có đèn, có chỗ đứng. Đó là lý do việc kiểm và dọn ban công phải làm lúc bình thường.
Câu hỏi thường gặp
Khung sắt bảo vệ ban công có bắt buộc phải có ô mở không?
Với nhà ở riêng lẻ, nhiều hướng dẫn về an toàn cháy khuyến cáo khung bảo vệ có ô mở để thoát nạn và cứu nạn. Nhà có kinh doanh hoặc cho thuê có thể có yêu cầu cụ thể hơn theo quy định phòng cháy. Dù bắt buộc hay không, ô mở là thứ nên có.
Ban công quây kính làm phòng thì có còn dùng chờ cứu được không?
Chỉ được nếu còn ít nhất một cánh mở được đủ rộng để người đứng ra ngoài hoặc ít nhất để thở và ra hiệu. Cửa sổ lật nhỏ không đủ. Khi sửa ban công, nên giữ một cánh lớn mở được bằng tay.
Có nên dùng thang dây để thoát từ ban công xuống không?
Chỉ dùng thiết bị thoát nạn hợp quy, có kiểm định, và người dùng đã tập trước. Thang dây không hợp với người già và trẻ nhỏ. Với tầng thấp, chờ cứu tại ban công thường an toàn hơn tự trèo xuống.
Biển hiệu cửa hàng tầng dưới che ban công tầng trên thì xử lý sao?
Nếu là cửa hàng của chính nhà mình, hạ hoặc dời biển để chừa lối ra ban công. Nếu là người thuê mặt bằng, chủ nhà nên đưa yêu cầu này vào hợp đồng thuê. Biển hiệu còn phải tuân theo quy định quảng cáo tại địa phương.
Ban công nhà trong hẻm nhỏ có ý nghĩa gì khi xe chữa cháy không vào được?
Vẫn có. Lực lượng cứu nạn có thể đi bộ vào với thang ngắn và thiết bị cầm tay, hàng xóm thấy được người cần cứu. Nhưng nhà trong hẻm nên có thêm lối sang mái nhà bên vì không thể trông chờ xe thang.
Đứng chờ ở ban công bao lâu thì an toàn?
Không có con số chung, tuỳ đám cháy và cửa có giữ được khói không. Đóng cửa sau lưng, chèn khe, đứng xa cửa, gọi 114 và ra hiệu liên tục. Không tự trèo ra ngoài lan can khi chưa có hướng dẫn.