Cửa lên sân thượng nhà phố phải mở được từ bên trong bằng một thao tác, không cần chìa, trong bóng tối; còn chống trộm thì giải quyết ở phía ngoài cánh cửa. Rất nhiều nhà làm ngược lại: khoá cửa tum bằng ổ móc phía ngoài hoặc khoá chìa hai mặt, chìa cất trong ngăn kéo. Khi cầu thang đầy khói, người chạy lên tầng trên cùng gặp một cánh cửa không mở được.
Bài này đi qua các kiểu khoá hay gặp ở cửa tum, đánh giá từng kiểu theo hai mặt an ninh và thoát nạn, cách tăng an ninh phía ngoài mà không khoá chết phía trong, đường từ tầng trên cùng lên tới cửa, và cách thử cửa định kỳ. Đây là việc nhỏ, rẻ, nhưng là một trong những sửa chữa đáng làm nhất của nhà ống.
Mâu thuẫn giữa an ninh và thoát nạn ở cửa sân thượng
Ở phố, trộm đi qua mái là chuyện có thật. Nhà ống liền nhau, sân thượng gần như thông nhau, kẻ gian có thể đi từ một nhà trống sang các nhà khác qua mái. Vì vậy chủ nhà có lý do để khoá cửa tum thật chắc.
Nhưng cửa tum cũng là lối thoát cuối cùng của nhiều nhà ống. Khi cháy ở tầng trệt, khói chặn đường xuống; người ở các tầng trên chỉ còn hai hướng: ra ban công chờ cứu hoặc lên sân thượng để ra không khí trời và sang mái nhà bên. Nếu cửa tum khoá bằng ổ móc từ phía ngoài hay khoá chìa mà chìa không ở đó, hướng thứ hai mất hẳn.
Một biến thể hay gặp nữa là cửa tum bị khoá vì người nhà ít khi lên sân thượng, rồi dần dần không ai nhớ chìa ở đâu. Cửa không bị khoá vì an ninh mà vì bị quên. Kiểu này chỉ phát hiện được khi ai đó thử mở.
Mâu thuẫn này giải quyết được, vì hai yêu cầu nằm ở hai phía khác nhau của cánh cửa. Người ở trong cần mở ra; kẻ gian ở ngoài cần mở vào. Một cánh cửa đúng là cánh cửa mở dễ dàng theo chiều thứ nhất và khó theo chiều thứ hai.
Các kiểu khoá cửa tum hay gặp
Đánh giá dưới đây theo hai câu hỏi: người trong nhà có mở được ngay từ bên trong không, và kẻ gian ở ngoài có vào dễ không.
| Kiểu khoá | Mở từ trong khi cháy | Chống vào từ ngoài | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| Ổ khoá móc gắn phía ngoài | Không mở được | Tốt | Lỗi nặng nhất, nên bỏ ngay |
| Chốt ngang phía trong cộng ổ khoá móc vào chốt | Phải có chìa | Tốt | Chỉ chấp nhận được nếu chìa treo cố định ngay cạnh cửa |
| Khoá chìa hai mặt | Phải có chìa | Tốt | Giống trên, dễ thất lạc chìa |
| Khoá tay nắm có núm vặn phía trong | Mở được bằng một thao tác | Khá, tuỳ chất lượng khoá và cửa | Lựa chọn hợp lý cho đa số nhà |
| Chốt ngang chỉ có ở phía trong, không ổ khoá | Mở được, cần biết vị trí chốt | Tốt nếu từ ngoài không thò tay tới chốt | Đơn giản, rẻ, cần làm kín khe |
| Thanh đẩy thoát hiểm | Mở được rất nhanh | Tốt | Thường dùng ở công trình công cộng, có thể dùng cho nhà |
Khoá điện tử vân tay, mã số ở cửa tum cần xem kỹ: khi mất điện hay hết pin, phía trong có cơ chế mở bằng tay không. Nếu phía trong vẫn phải dùng vân tay hay mã, đó không phải khoá thoát nạn.
Nguyên tắc chọn khoá cho cửa tum
Mở từ bên trong không cần chìa. Đây là yêu cầu số một. Chìa có thể không có ở đó, rơi trong lúc hoảng, không cắm vào ổ được trong bóng tối.
Một thao tác. Vặn một núm, đẩy một thanh, gạt một chốt. Không phải mở hai ba chốt ở các độ cao khác nhau, vì trong khói người ta mò bằng tay.
Làm được trong bóng tối. Vị trí núm vặn hay chốt ở độ cao tay người lớn với tới dễ, gần tay nắm cửa. Không đặt chốt sát sàn hay sát trần.
Không phụ thuộc điện. Cháy thường đi kèm mất điện, và nhiều đám cháy bắt đầu từ chính sự cố điện. Cơ chế mở phía trong phải là cơ khí, kể cả khi phía ngoài dùng khoá điện tử.
Người già và trẻ lớn cũng mở được. Thử với người yếu nhất trong nhà còn đi lại được. Chốt quá cứng, núm quá nhỏ là khoá không đạt dù về lý thuyết mở được từ bên trong.
Tăng an ninh phía ngoài mà không khoá chết phía trong
Khi đã chọn khoá mở được từ trong, phần chống trộm được giải quyết bằng chính cấu tạo cửa và những thứ đi kèm:
- Cửa đặc, khung chắc, bản lề có chốt chống nhấc cánh từ bên ngoài.
- Khe giữa cánh và khung nhỏ, không thò tay hay que vào để gạt chốt phía trong được; có thể gắn tấm che khe.
- Không có ô kính trên cánh cửa ở gần vị trí núm vặn, để kẻ gian không đập kính rồi thò tay vào mở.
- Đèn cảm biến chuyển động ở phía sân thượng, bật sáng khi có người.
- Chuông hoặc cảm biến báo cửa mở, kêu trong nhà khi cửa tum bị mở lúc nửa đêm.
- Camera nhìn ra sân thượng nếu nhà đã có hệ camera, chú ý không quay sang nhà hàng xóm.
- Thoả thuận với các nhà liền kề cùng giữ sân thượng có đèn, không để nhà trống làm lối cho kẻ gian.
Những biện pháp này giữ được an ninh tốt mà không đánh đổi lối thoát. Cửa vẫn mở được từ trong bằng một tay, còn phía ngoài thì khó vào và bị phát hiện ngay nếu có người cố vào.
Đường từ tầng trên cùng lên tới cửa tum
Cửa tum mở được cũng vô ích nếu không tới được cửa. Đoạn cầu thang cuối từ tầng trên cùng lên tum thường là đoạn bị coi nhẹ nhất: hẹp, dốc, ít khi có đèn, và hay thành chỗ để đồ, như máy giặt, giàn phơi trong nhà, đồ cũ, thùng sơn thừa sau khi sửa nhà.
Hãy đi thử đoạn này trong bóng tối từ tầng trên cùng. Có tay vịn không, có vấp vào đồ không, có phải lách qua máy giặt không. Mọi thứ chắn đường đều nên dời. Một đèn chiếu sáng sự cố có pin ở chiếu nghỉ cuối cùng giúp nhiều khi mất điện.
Tầng tum cũng là nơi khói tụ nhiều nhất khi cầu thang đã có khói. Thời gian ở đây phải ngắn nhất có thể: lên tới cửa là mở ra ngay, không dừng lại tìm chìa hay gạt chốt thứ hai. Đó là lý do mọi yêu cầu về khoá ở trên đều nhắm vào tốc độ.
Nếu tầng tum có phòng ngủ hay phòng làm việc, người ở đó cần biết rõ cửa ra sân thượng là lối thoát chính của họ.
Bên ngoài cửa: sân thượng phải có chỗ đứng và hướng đi
Ra được sân thượng chỉ là bước đầu. Ở ngoài, cần một chỗ đứng an toàn tránh xa miệng cửa tum vì khói sẽ theo ra, và một hướng đi tiếp: sang mái nhà bên qua lối đã thoả thuận, hoặc chờ ở góc thoáng nhất, nhìn ra đường để người dưới thấy.
Kiểm sân thượng xem có những thứ chặn hướng đi: lồng sắt quây kín, mái tôn che hết, lưới, bồn nước, chuồng nuôi, giàn phơi, chậu cây lớn. Nếu sân thượng quây lồng sắt chống trộm kín bốn phía, ra được sân thượng vẫn là ra một cái lồng; lồng đó cần ít nhất một ô mở có chốt phía trong về hướng nhà bên hoặc hướng mặt tiền.
Sau khi thoát ra sân thượng, đóng cửa tum lại để khói không theo ra, gọi 114 nếu chưa gọi, báo rõ đang ở trên mái nhà nào. Nếu đã thoả thuận lối sang nhà bên, đi sang và xuống theo cầu thang nhà đó.
Nhà có trẻ nhỏ: cửa mở được nhưng trẻ không tự lên mái
Nhiều gia đình khoá chặt cửa tum không vì trộm mà vì sợ trẻ nhỏ tự lên sân thượng chơi rồi ngã. Nỗi lo này hoàn toàn chính đáng, và nó cũng giải quyết được mà không cần khoá chết lối thoát.
Cách thường dùng là đặt núm vặn hoặc chốt ở độ cao người lớn với tới dễ nhưng trẻ nhỏ không với tới, ví dụ cao hơn tay nắm cửa một đoạn. Người lớn mở được ngay bằng một tay; trẻ nhỏ không tự mở được. Khi trẻ lớn hơn, đủ hiểu chuyện, đó cũng là lúc dạy trẻ cách mở cửa này như một phần của kế hoạch thoát nạn gia đình.
Một cách khác là thêm một cổng chắn trẻ em ở chân đoạn cầu thang lên tum, loại người lớn mở bằng một tay. Cổng này chặn trẻ bò, trẻ chập chững mà không làm chậm người lớn.
Với sân thượng, lan can đủ cao, không có đồ kê để trẻ trèo lên, và lối ra mép mái được che chắn là những việc giữ an toàn cho trẻ ngay cả khi cửa tum mở. Khoá cửa tum bằng ổ móc không phải cách giữ an toàn cho trẻ, vì trong lúc cháy chính trẻ cũng cần lối đó.
Thử cửa tum mỗi năm hai lần
Khoá cửa tum ít dùng nên dễ rỉ, kẹt, hoặc bị ai đó trong nhà thay đổi mà không báo. Một lịch thử đơn giản:
- Chọn hai mốc dễ nhớ trong năm, ví dụ trước mùa mưa và trước Tết.
- Người yếu nhất trong nhà còn đi lại được đi từ phòng mình lên cửa tum với đèn tắt, mở cửa bằng tay.
- Kiểm khoá có rỉ, kẹt không; tra dầu nếu cần.
- Kiểm đoạn cầu thang cuối có đồ mới chắn không.
- Ra sân thượng, đi thử lối sang nhà bên nếu có.
- Nếu ai trong nhà đã đổi khoá, thêm ổ, thêm chốt, kiểm lại theo các nguyên tắc ở trên.
Nếu lần thử phát hiện cửa kẹt, khoá rỉ hay chốt khó gạt, sửa ngay trong tuần chứ đừng để tới lần thử sau. Cửa tum là loại cửa mà nhà chỉ cần dùng thật một lần, và lần đó nó phải chạy.
Mất mười phút mỗi lần. Việc này cũng là dịp để trẻ lớn trong nhà biết lối lên mái và cách mở cửa, mà không cần nói gì nặng nề về cháy.
Câu hỏi thường gặp
Khoá cửa tum bằng ổ móc phía trong có được không?
Ổ móc phía trong vẫn cần chìa để mở, nên chỉ chấp nhận được nếu chìa treo cố định ngay cạnh cửa, mọi người biết chỗ, và với tới được trong bóng tối. Tốt hơn là dùng chốt hoặc khoá mở bằng tay không cần chìa.
Treo chìa cạnh cửa thì trộm có lấy được không?
Nếu cửa đặc, khe kín, không có ô kính gần chỗ treo chìa, kẻ gian ở ngoài không với tới chìa. Treo ở bên trong, cách xa khe cửa và ô kính, là đủ cho mục đích thoát nạn.
Cửa tum dùng khoá vân tay có ổn không?
Chỉ ổn nếu phía trong có cơ chế mở bằng tay không cần vân tay, không cần điện. Nhiều khoá điện tử có núm vặn cơ ở mặt trong; hãy hỏi kỹ khi mua và thử khi đã tháo pin.
Sân thượng quây lồng sắt kín có nên tháo hết không?
Không nhất thiết. Giữ lồng nếu cần an ninh hay an toàn cho trẻ, nhưng làm ít nhất một ô mở có chốt phía trong, đủ rộng cho người lớn chui qua, hướng về phía nhà bên hoặc phía mặt tiền.
Nhà không có cửa lên mái thì có nên làm thêm không?
Với nhà ống chỉ có một cầu thang, lối lên mái là một phương án lối thoát thứ hai có giá trị. Làm thêm cửa lên mái đụng tới kết cấu, chống thấm và có thể cả thủ tục xây dựng, nên cần người có chuyên môn và kiểm với nơi tiếp nhận hiện hành.
Có nên để cửa tum mở thường xuyên cho thoáng không?
Ban ngày mở cho thoáng không sao, nhưng ban đêm nên đóng. Cửa tum mở khi cháy có thể tạo luồng hút khói lên cầu thang mạnh hơn, và ban đêm cũng là lúc cần an ninh.