Người bị thương hoặc mất tài sản vì lối thoát nạn bị khoá, bị chắn có quyền yêu cầu người có trách nhiệm bồi thường theo quy định về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng của Bộ luật Dân sự, gồm chi phí chữa trị, thu nhập bị mất, chi phí người chăm sóc, tổn thất tinh thần và tài sản hư hỏng. Người phải bồi thường có thể là chủ nhà, chủ cơ sở, doanh nghiệp, hoặc nhiều bên cùng lúc, tuỳ ai đã khoá, ai đã chắn, ai có nghĩa vụ giữ lối ra.
Bài này giải thích nguyên lý để bạn hiểu mình có thể yêu cầu gì và bắt đầu từ đâu; không thay cho tư vấn của luật sư trong một vụ việc cụ thể, càng không bình luận vụ việc nào đang được giải quyết. Trách nhiệm hành chính và hình sự của người đứng đầu cơ sở khi để xảy ra cháy là phần khác; ở đây nhìn từ phía người bị thiệt hại. Khi đang có cháy, việc đầu tiên vẫn là thoát ra và gọi 114.
Ba loại trách nhiệm, và phần nào thuộc về người bị thiệt hại
Khi một sự cố xảy ra ở nơi lối thoát bị khoá, có thể có ba loại trách nhiệm chạy song song. Trách nhiệm hành chính là việc cơ quan nhà nước xử phạt hành vi vi phạm quy định phòng cháy. Trách nhiệm hình sự đặt ra khi hành vi vi phạm gây hậu quả nghiêm trọng tới mức cấu thành tội phạm theo Bộ luật Hình sự, do cơ quan tiến hành tố tụng xem xét. Trách nhiệm dân sự là nghĩa vụ bồi thường thiệt hại cho người bị thiệt hại.
Người bị thiệt hại không quyết định hai loại đầu, nhưng có quyền chủ động với loại thứ ba. Bạn có thể yêu cầu bồi thường bằng thương lượng, hoà giải, hoặc khởi kiện dân sự. Nếu vụ việc được xử lý hình sự, phần bồi thường thường được giải quyết cùng trong vụ án hình sự, và bạn tham gia với tư cách người bị hại hoặc nguyên đơn dân sự.
Ba loại này độc lập với nhau theo nghĩa: một người bị phạt hành chính vẫn có thể phải bồi thường; một vụ không có ai bị xử lý hình sự vẫn có thể phát sinh nghĩa vụ bồi thường dân sự. Đừng nghĩ rằng "không ai bị truy cứu thì không có gì để đòi".
Cơ quan giải quyết thường xem xét những gì
Có thiệt hại thật. Thương tích, chi phí chữa trị, thu nhập bị mất, tài sản cháy hỏng. Thiệt hại phải chứng minh được bằng hồ sơ y tế, hoá đơn, giấy tờ thu nhập, ảnh tài sản.
Có hành vi vi phạm nghĩa vụ. Ví dụ khoá chết cửa thoát hiểm khi có người bên trong, chất hàng chắn cầu thang, không bố trí lối ra theo yêu cầu, bỏ qua phản ánh nhiều lần. Ở đây, các quy định về phòng cháy và hợp đồng thuê, nội quy toà nhà là căn cứ xác định nghĩa vụ của ai.
Có mối liên hệ giữa hành vi và thiệt hại. Thương tích xảy ra vì không ra được qua lối bị khoá, phải đi đường khác dài hơn, phải chờ cứu lâu hơn. Nếu thiệt hại xảy ra theo cách mà lối thoát bị khoá không ảnh hưởng gì, mối liên hệ này yếu đi.
Lỗi của các bên. Lỗi của người khoá cửa, của chủ cơ sở, và cả lỗi của chính người bị thiệt hại nếu có. Theo Bộ luật Dân sự, khi bên bị thiệt hại cũng có lỗi thì người gây thiệt hại chỉ bồi thường phần thiệt hại tương ứng với mức lỗi của mình.
Có trường hợp loại trừ không. Người gây thiệt hại có thể không phải bồi thường nếu thiệt hại xảy ra hoàn toàn do sự kiện bất khả kháng hoặc hoàn toàn do lỗi của bên bị thiệt hại, trừ khi có thoả thuận hoặc luật quy định khác. Một cửa bị khoá trước đó thì rất khó xem là bất khả kháng.
Các khoản thiệt hại có thể yêu cầu
Bộ luật Dân sự liệt kê các khoản thiệt hại khi sức khoẻ, tài sản bị xâm phạm. Bảng tóm lược kèm loại giấy tờ nên giữ:
| Khoản | Gồm những gì | Giấy tờ nên giữ |
|---|---|---|
| Chi phí cứu chữa, phục hồi sức khoẻ | Viện phí, thuốc, phục hồi chức năng, đi lại khám chữa | Hồ sơ bệnh án, hoá đơn, đơn thuốc |
| Thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm | Lương, tiền công những ngày không làm được | Hợp đồng lao động, bảng lương, xác nhận nơi làm việc |
| Chi phí và thu nhập của người chăm sóc | Người nhà nghỉ việc để chăm trong thời gian điều trị | Xác nhận nghỉ việc, giấy tờ thu nhập của người chăm |
| Tổn thất về tinh thần | Khoản bù đắp cho đau đớn, sang chấn | Mức do các bên thoả thuận, không thoả thuận được thì theo giới hạn luật định |
| Tài sản bị hư hỏng, mất | Đồ đạc, xe, giấy tờ, hàng hoá bị cháy hỏng | Ảnh, hoá đơn mua, chứng từ chứng minh giá trị |
| Chi phí hợp lý để ngăn chặn, hạn chế thiệt hại | Chi phí phát sinh để khắc phục ngay sau sự cố | Hoá đơn, chứng từ |
Mức trần cho khoản tổn thất tinh thần được tính theo bội số mức lương cơ sở và mức lương cơ sở thay đổi theo thời kỳ, nên con số cụ thể cần đối chiếu tại thời điểm yêu cầu. Thiệt hại về tính mạng có các khoản riêng như chi phí mai táng, tiền cấp dưỡng cho người mà người chết có nghĩa vụ cấp dưỡng; trong tình huống đau lòng đó, gia đình nên có luật sư đồng hành từ sớm.
Ai có thể phải bồi thường
Tuỳ cấu trúc từng nơi, nghĩa vụ bồi thường có thể rơi vào một hoặc nhiều bên. Một số tình huống giả định:
- Nhà trọ có cổng khoá ổ treo ban đêm theo chỉ đạo của chủ nhà: chủ nhà, và có thể cả người quản lý trực tiếp khoá cổng.
- Quán, cơ sở kinh doanh khoá cửa thoát hiểm trong giờ mở cửa: chủ cơ sở hoặc pháp nhân kinh doanh; pháp nhân phải bồi thường thiệt hại do người của mình gây ra khi thực hiện nhiệm vụ được giao, sau đó có thể yêu cầu người có lỗi hoàn trả theo quy định.
- Toà nhà cho thuê nhiều đơn vị, cửa thang bị chèn kéo dài dù đã được phản ánh: đơn vị quản lý vận hành, và có thể cả đơn vị thuê đã khoá cửa tầng mình.
- Một người thuê tự lắp khoá chết vào cửa chung hoặc để xe chặn cầu thang: chính người đó.
- Nhiều bên cùng có lỗi gây ra một thiệt hại: các bên liên đới bồi thường; người bị thiệt hại có quyền yêu cầu bất kỳ bên nào, rồi các bên tự phân chia với nhau theo mức lỗi.
Bảo hiểm cháy nổ bắt buộc của cơ sở chủ yếu bảo vệ tài sản của chính cơ sở; trách nhiệm với người thứ ba bị thương thường thuộc loại bảo hiểm trách nhiệm khác, nếu cơ sở có mua. Việc cơ sở có hay không có bảo hiểm không làm mất nghĩa vụ bồi thường của họ với bạn.
Nếu người bị thương là người lao động
Khi người lao động bị thương trong giờ làm việc, tại nơi làm việc, vì lối thoát bị khoá trong sự cố cháy, đây có thể được xác định là tai nạn lao động. Khi đó, ngoài quyền yêu cầu bồi thường dân sự, người lao động còn được hưởng các chế độ theo Luật An toàn, vệ sinh lao động: người sử dụng lao động phải sơ cứu, cấp cứu kịp thời, trả chi phí y tế phần bảo hiểm y tế không chi trả, trả đủ lương trong thời gian điều trị, và bồi thường hoặc trợ cấp theo mức suy giảm khả năng lao động tuỳ trường hợp có lỗi hay không có lỗi của người lao động. Quỹ bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp chi trả thêm các khoản theo quy định nếu người lao động có tham gia.
Vì các chế độ này có điều kiện và thủ tục riêng như khai báo, điều tra tai nạn, giám định mức suy giảm khả năng lao động, người lao động nên đề nghị công đoàn cơ sở hỗ trợ ngay từ đầu, giữ toàn bộ hồ sơ, và hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi tham gia về quyền lợi của mình.
Trình tự yêu cầu bồi thường
Phần lớn yêu cầu bồi thường nên đi từ cách nhẹ tới cách nặng:
- Ổn định sức khoẻ, giữ hồ sơ y tế, hoá đơn, giấy tờ thu nhập, ảnh tài sản, cùng các chứng cứ về lối thoát bị khoá đã có từ trước.
- Lập bảng kê thiệt hại theo từng khoản, có chứng từ kèm theo.
- Gửi yêu cầu bồi thường bằng văn bản tới bên có trách nhiệm, nêu sự việc, căn cứ, số tiền đề nghị và thời hạn trả lời.
- Thương lượng; nếu đạt thoả thuận, lập văn bản ghi rõ khoản, thời hạn, phương thức trả, có chữ ký hai bên.
- Nếu không thoả thuận được, có thể nhờ hoà giải ở cơ sở hoặc hoà giải tại toà án, rồi khởi kiện tại toà án có thẩm quyền.
Thời hiệu khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại theo Bộ luật Dân sự là ba năm, kể từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm. Từ 1/7/2025, toà án nhân dân được tổ chức lại, các vụ án sơ thẩm thông thường do toà án nhân dân khu vực giải quyết; khi khởi kiện, hỏi kỹ toà án nơi nộp đơn để chắc đúng thẩm quyền.
Khi phần lỗi thuộc về chính mình, và khi nên có luật sư
Một số hành vi của người bị thiệt hại có thể làm giảm mức bồi thường: quay lại lấy tài sản khi đã ra an toàn, tự ý đi vào khu vực đã bị cấm, tự chặn lối thoát của chính mình bằng đồ đạc trong phòng. Điều này không có nghĩa là bạn mất quyền yêu cầu, chỉ là phần thiệt hại do lỗi của bạn sẽ không được bên kia bồi thường.
Yêu cầu bồi thường liên quan tới thương tích, nhiều bên cùng có trách nhiệm, có yếu tố hình sự hoặc giá trị lớn thường phức tạp hơn mức một người không chuyên tự xử lý được. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) để biết hướng đi ban đầu, hoặc tìm trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước nếu thuộc diện được trợ giúp miễn phí. Không ai có thể hứa trước kết quả của một vụ việc; người làm nghề giúp bạn đánh giá chứng cứ, tính đúng các khoản và chọn cách đi phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Bị thương vì cổng nhà trọ khoá khi có cháy thì đòi bồi thường ai?
Thường là chủ nhà trọ, người đã quyết định cách khoá cổng, và có thể cả người quản lý trực tiếp khoá. Nếu nhiều bên cùng có lỗi, họ liên đới bồi thường. Bạn nên giữ hồ sơ y tế, hoá đơn, chứng cứ về việc cổng bị khoá và gửi yêu cầu bằng văn bản.
Thời hạn để yêu cầu bồi thường thiệt hại là bao lâu?
Theo Bộ luật Dân sự, thời hiệu khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại là ba năm kể từ ngày bạn biết hoặc phải biết quyền lợi của mình bị xâm phạm. Tuy vậy nên làm sớm, khi chứng cứ còn đầy đủ và người làm chứng còn nhớ rõ.
Cơ sở không bị xử lý hình sự thì có còn phải bồi thường không?
Có thể vẫn phải. Trách nhiệm dân sự độc lập với trách nhiệm hình sự. Một vụ việc không đủ yếu tố cấu thành tội phạm vẫn có thể phát sinh nghĩa vụ bồi thường nếu có thiệt hại, có hành vi vi phạm và có mối liên hệ giữa hai điều đó.
Tổn thất tinh thần được bồi thường bao nhiêu?
Mức do các bên thoả thuận. Nếu không thoả thuận được, mức tối đa được luật giới hạn theo bội số mức lương cơ sở, và mức lương cơ sở thay đổi theo thời kỳ. Cần đối chiếu quy định tại thời điểm yêu cầu hoặc hỏi người làm nghề.
Người lao động bị thương khi thoát nạn ở xưởng có được tính là tai nạn lao động không?
Có thể, nếu xảy ra trong giờ làm việc, tại nơi làm việc hoặc khi thực hiện công việc. Khi đó người lao động được hưởng chế độ theo Luật An toàn, vệ sinh lao động và bảo hiểm tai nạn lao động, bên cạnh quyền yêu cầu bồi thường dân sự.
Mình quay lại lấy đồ rồi bị thương thì có được bồi thường không?
Vẫn có thể được, nhưng phần thiệt hại do chính lỗi của bạn gây ra sẽ không được bên kia bồi thường. Mức giảm tuỳ cơ quan giải quyết đánh giá lỗi của từng bên. Lời khuyên an toàn là không quay lại khu vực cháy vì bất cứ tài sản nào.