Khi hàng xóm để xe, hàng hoá, bàn ghế hay dựng mái che chắn lối đi chung, cầu thang chung, trình tự hợp lý là nói chuyện trực tiếp, rồi nhờ tổ hoà giải ở cơ sở, sau đó mới kiến nghị Uỷ ban nhân dân và công an xã, phường xử lý. Lối đi chung không chỉ là chuyện đi lại hằng ngày: đó là đường thoát của mọi nhà trong ngõ và là đường duy nhất để người, phương tiện cứu nạn tiếp cận khi có sự cố.
Bài này viết cho người ở nhà ống trong hẻm, khu tập thể có cầu thang dùng chung, nhà chia đôi một lối vào. Bài tập trung vào vật cản đặt tạm hoặc lấn dần, chuyện thường gặp nhất. Tranh chấp quyền sử dụng đất của chính lối đi, như ai có quyền với con ngõ, ai được rào lại, là loại việc khác thuộc lĩnh vực đất đai và thường cần người làm nghề; bài chỉ nhắc ở cuối.
Vì sao lối đi chung là chuyện an toàn, không chỉ là chuyện khó chịu
Nhiều con hẻm ở đô thị Việt Nam chỉ đủ cho hai xe máy tránh nhau. Khi một nhà để thêm ba chiếc xe, một nhà bày bàn ghế bán hàng, một nhà dựng mái che hạ thấp, con hẻm ban ngày vẫn đi được nhưng ban đêm có khói thì thành một đường hầm chật, tối, có vật cản ở những chỗ không ai nhớ. Người trong cùng hẻm là người chịu thiệt nhất, vì họ phải đi qua tất cả các vật cản để ra tới đường lớn.
Cầu thang chung ở khu tập thể cũ, nhà chia đôi một lối lên còn nhạy hơn. Đó là đường ra duy nhất của nhiều hộ ở tầng trên. Một tủ giày lớn ở chiếu nghỉ, một chiếc xe đạp dựng ở chân thang có thể không đáng kể với người khoẻ mạnh lúc trời sáng, nhưng là chướng ngại thật với người già, trẻ nhỏ trong bóng tối và khói.
Nhìn lối đi chung như một phần của lối thoát nạn giúp cuộc nói chuyện với hàng xóm có trọng tâm: không phải "nhà anh làm phiền nhà bên", mà là "cả xóm cần một đường ra thông khi có chuyện".
Vật cản hay gặp và mức độ
Bảng dưới giúp phân biệt đâu là chuyện có thể thương lượng, đâu là chuyện nên giải quyết dứt điểm. Mức độ là đánh giá theo nguyên lý thoát nạn, không phải kết luận pháp lý.
| Vật cản | Mức độ với lối thoát | Cách xử lý thường hợp |
|---|---|---|
| Xe máy để ban đêm thu hẹp lối | Trung bình, tăng khi xếp chéo, chồng nhiều xe | Thoả thuận chỗ để cố định, chừa lối giữa |
| Xe điện sạc ngoài ngõ, dây kéo qua lối | Cao: vừa là nguồn cháy vừa chắn đường | Đề nghị dời chỗ sạc, không kéo dây ngang lối |
| Bàn ghế, hàng hoá của quán bày ra ngõ | Trung bình đến cao tuỳ giờ và độ lấn | Thoả thuận giờ, khoảng chừa; phản ánh phường nếu lấn kéo dài |
| Mái che, mái tôn hạ thấp, bạt căng ngang | Cao khi cản xe cứu nạn, dễ bắt lửa | Đề nghị nâng hoặc tháo; phường xem xét nếu là công trình lấn chiếm |
| Tủ, kệ, chậu cây ở cầu thang chung | Cao nếu thu hẹp lối, đặc biệt ở chiếu nghỉ | Thoả thuận giữa các hộ; ghi vào quy ước chung |
| Cổng, cửa sắt khoá ở đầu ngõ, đầu cầu thang | Rất cao nếu không mở được từ trong | Thống nhất loại khoá, giao chìa cho mọi hộ |
Hai dòng cuối là những trường hợp không nên để kéo dài. Một cổng khoá ở đầu ngõ chỉ một nhà có chìa biến cả con ngõ thành ngõ cụt khi có sự cố.
Bước một: nói chuyện trực tiếp, đúng lúc, đúng việc
Phần lớn vật cản ở lối chung không xuất phát từ ác ý mà từ thói quen và thiếu chỗ. Một cuộc nói chuyện tốt chọn lúc cả hai bên không vội, nói về một vật cản cụ thể, kèm một đề xuất làm được: "Chiếc xe ba gác nhà mình để đêm ở khúc cua, nếu dời vào sát tường bên trái thì xe máy cả xóm đi được hai làn." Cách nói này dễ được chấp nhận hơn so với lời trách chung chung.
Cũng nên nghe lý do của nhà kia. Có khi họ không có chỗ để xe nào khác, có khi chiếc tủ ở chiếu nghỉ là của người đã chuyển đi từ lâu. Hiểu lý do giúp tìm được phương án hai bên cùng làm được, thay vì chỉ yêu cầu dọn.
Nếu một mình bạn ngại, rủ thêm vài nhà cùng bị ảnh hưởng. Nhưng tránh kéo cả xóm đến trước cửa một nhà, vì điều đó dễ bị cảm nhận như bị bao vây. Sau khi nói chuyện, nếu hai bên đã thống nhất, có thể nhắn lại một tin ngắn xác nhận, để lần sau nhắc lại không bị tranh cãi về việc ai đã hứa gì.
Bước hai: hoà giải ở cơ sở
Hoà giải ở cơ sở là gì. Theo Luật Hoà giải ở cơ sở, mỗi thôn, tổ dân phố có tổ hoà giải gồm những người được cộng đồng tín nhiệm, giúp các bên tự thoả thuận giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp nhỏ trong cộng đồng. Hoà giải dựa trên sự tự nguyện, không mất phí và không phải thủ tục toà án.
Khi nào nên nhờ. Khi đã nói chuyện trực tiếp nhưng không có thay đổi, hoặc quan hệ hai nhà đã căng tới mức khó tự nói thêm. Bạn có thể đề nghị tổ trưởng tổ dân phố hoặc tổ trưởng tổ hoà giải đứng ra.
Buổi hoà giải diễn ra thế nào. Hoà giải viên nghe hai bên trình bày, giải thích quy định liên quan, gợi ý phương án, giúp hai bên tự đi tới thoả thuận. Hoà giải viên không có quyền ép buộc hay xử phạt. Nên mang ảnh, mô tả cụ thể, và chuẩn bị một vài phương án mình chấp nhận được.
Kết quả hoà giải. Nếu hai bên thoả thuận được, có thể lập văn bản hoà giải thành ghi rõ ai làm gì, từ khi nào. Văn bản này không tự có hiệu lực như bản án, nhưng là cam kết có người chứng kiến; khi cần, các bên có thể đề nghị toà án công nhận kết quả hoà giải thành ngoài toà án theo thủ tục tố tụng dân sự.
Khi hoà giải không thành. Hoà giải viên ghi nhận và hướng dẫn các bên đến cơ quan có thẩm quyền. Bạn chuyển sang bước tiếp theo, có thêm một mốc cho thấy mình đã cố gắng giải quyết êm thấm.
Khi vật cản thuộc về một quán, một cơ sở kinh doanh
Quán ăn, tiệm sửa xe, cửa hàng tạp hoá trong hẻm thường là nguồn vật cản lớn nhất: bàn ghế bày ra lối đi, xe khách dựng hai bên, hàng hoá chất trước cửa. Khác với hộ gia đình, cơ sở kinh doanh có thêm nghĩa vụ về phòng cháy và về trật tự nơi công cộng, và thường là người có lợi ích kinh tế từ việc lấn ra lối chung.
Cách nói chuyện vẫn nên bắt đầu nhẹ nhàng, vì chủ quán cũng là hàng xóm lâu dài. Đề xuất cụ thể sẽ dễ được chấp nhận: thu bàn ghế sau một giờ nhất định, chừa một làn đi ở giữa, không để bếp ga, bếp than gần lối đi chung, không xếp xe khách che cửa nhà người khác. Nhiều quán sẵn lòng điều chỉnh khi được góp ý đúng cách, vì họ cũng không muốn bị phản ánh.
Nếu quán vẫn lấn kéo dài, kiến nghị của bạn tới chính quyền nên nêu rõ đây là cơ sở kinh doanh, giờ nào lấn nhiều nhất, và nguy cơ cụ thể như bếp lửa, bình ga gần lối thoát. Chính quyền xã, phường có thể kiểm tra cùng lúc cả trật tự đô thị và an toàn phòng cháy của cơ sở, điều mà một hộ dân không tự làm được.
Bước ba: kiến nghị chính quyền xã, phường
Khi vật cản vẫn còn, hoặc vật cản nghiêm trọng như cổng khoá chết, mái che cản xe cứu nạn, bạn có thể kiến nghị chính quyền. Trình tự gợi ý:
- Chuẩn bị ảnh, mô tả vị trí, thời gian vật cản tồn tại, các lần đã nói chuyện và kết quả hoà giải nếu có.
- Viết kiến nghị gửi Uỷ ban nhân dân xã, phường nơi có lối đi, nêu sự việc, ảnh hưởng tới lối thoát và việc đi lại, đề nghị kiểm tra, xử lý.
- Với vật cản liên quan trực tiếp tới phòng cháy như xe điện sạc ngoài ngõ, cổng khoá chết, gửi thêm hoặc đề nghị Uỷ ban chuyển cho công an xã, phường.
- Nếu nhiều hộ cùng bị ảnh hưởng, lập kiến nghị chung có chữ ký từng hộ, mỗi hộ ký cho phần mình thấy.
- Lưu bản sao, giấy biên nhận hoặc số tiếp nhận; hỏi lại tiến độ sau một thời gian hợp lý.
Lối đi công cộng thuộc quản lý của nhà nước; việc chiếm dụng hè phố, lòng đường, ngõ công cộng để kinh doanh hay dựng công trình có thể bị chính quyền xử lý theo quy định về trật tự đô thị, giao thông và xây dựng. Lối đi chung là đất riêng của nhiều hộ thì chính quyền cấp xã thường bắt đầu bằng hoà giải tranh chấp; nếu không thành, các bên có thể khởi kiện tại toà án.
Nếu chính bạn là người để vật cản, và khi tranh chấp là về đất
Không ít người đọc bài này là chủ quán bày bàn ra ngõ hay gia đình có ba chiếc xe mà nhà chỉ đủ chỗ cho một. Bạn không cần đợi bị phản ánh. Hãy đứng ở cuối hẻm lúc tối và tự hỏi: nếu nhà trong cùng có cháy, người ta có chạy qua chỗ nhà mình được không, xe cứu nạn có vào tới không. Thu bàn ghế sau giờ bán, gửi bớt xe ở bãi gần nhà, dời chỗ sạc vào trong, là những việc nhỏ giữ được quan hệ xóm giềng và tránh rắc rối pháp lý.
Khi mâu thuẫn không còn là vật cản tạm mà là ai có quyền với chính con ngõ, ai được xây, được rào, đó là tranh chấp đất đai. Loại việc này có trình tự riêng theo Luật Đất đai, bắt đầu bằng hoà giải ở Uỷ ban nhân dân cấp xã, và thường cần xem giấy chứng nhận, bản đồ địa chính. Ở bước đó, nên có tư vấn của người làm nghề, vì một sai sót nhỏ trong hồ sơ có thể ảnh hưởng tới quyền lợi lâu dài của cả nhà.
Câu hỏi thường gặp
Hàng xóm để xe chắn lối đi chung trong hẻm thì báo ai?
Trước hết nói chuyện trực tiếp. Nếu không được, nhờ tổ trưởng tổ dân phố hoặc tổ hoà giải ở cơ sở. Khi vẫn không thay đổi, kiến nghị Uỷ ban nhân dân xã, phường; vật cản liên quan phòng cháy như sạc xe điện ngoài ngõ thì báo thêm công an xã, phường.
Hoà giải ở cơ sở có bắt buộc không, có mất phí không?
Hoà giải ở cơ sở dựa trên sự tự nguyện của các bên và không thu phí. Đây không phải thủ tục bắt buộc trước khi kiến nghị chính quyền, nhưng thường là cách nhanh và ít tổn hại quan hệ xóm giềng nhất với những vật cản tạm thời.
Kết quả hoà giải thành có giá trị bắt buộc không?
Văn bản hoà giải thành là cam kết tự nguyện có người chứng kiến, không tự có hiệu lực như bản án. Nếu cần bảo đảm thi hành, các bên có thể đề nghị toà án công nhận kết quả hoà giải thành ngoài toà án theo thủ tục tố tụng dân sự.
Cầu thang chung khu tập thể bị nhà tầng dưới để tủ thì làm sao?
Nói chuyện với nhà đó, đề xuất chỗ để khác. Nếu khu có ban đại diện hoặc tổ tự quản, đề nghị đưa việc giữ cầu thang thông thoáng vào quy ước chung. Khi không được, nhờ tổ hoà giải và sau đó kiến nghị phường kèm ảnh.
Cổng đầu ngõ chỉ một nhà giữ chìa có được không?
Một cổng khoá mà các hộ khác không mở được từ bên trong biến ngõ thành ngõ cụt khi có sự cố. Các hộ nên thống nhất loại khoá mở được từ trong hoặc giao chìa cho mọi hộ. Nếu không thống nhất được, kiến nghị phường và công an phường xem xét.
Tranh chấp ai có quyền với lối đi chung thì giải quyết ở đâu?
Đó là tranh chấp đất đai, có trình tự riêng theo Luật Đất đai, bắt đầu bằng hoà giải ở Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi có đất, nếu không thành thì giải quyết theo thẩm quyền. Loại việc này nên có tư vấn của người làm nghề.