Người lao động có quyền được làm việc ở nơi bảo đảm an toàn, được biết lối thoát và cách thoát nạn, được phản ánh khi thấy cửa thoát hiểm bị khoá, và khi thấy rõ nguy cơ đe doạ nghiêm trọng tính mạng thì được từ chối làm việc hoặc rời nơi làm việc mà vẫn được trả đủ lương, không bị coi là vi phạm kỷ luật. Quyền cuối cùng có điều kiện chặt, nên cần hiểu đúng trước khi dùng.
Bài này dựa trên nguyên lý của Luật An toàn, vệ sinh lao động năm 2015, Bộ luật Lao động năm 2019 và Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ năm 2024. Bài viết cho công nhân, nhân viên văn phòng, người làm ở cửa hàng, nhà hàng; đồng thời nhìn cả góc người sử dụng lao động, vì cửa bị khoá thường có lý do như chống thất thoát hay an ninh. Cách quan sát lối thoát trong xưởng đã có ở bài về nhà xưởng; ở đây là quyền và cách bảo vệ mình.
Nghĩa vụ của người sử dụng lao động: nơi làm việc phải có đường ra
Luật An toàn, vệ sinh lao động đặt nghĩa vụ chính lên người sử dụng lao động: bảo đảm nơi làm việc đạt yêu cầu về an toàn, có phương án xử lý sự cố, huấn luyện an toàn cho người lao động, và tổ chức ứng cứu khẩn cấp. Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ quy định người đứng đầu cơ sở chịu trách nhiệm về phòng cháy trong phạm vi mình quản lý, trong đó có việc duy trì lối thoát nạn.
Nói cách khác, một cửa thoát hiểm bị khoá trong giờ có người làm việc không phải là chuyện "tuỳ công ty". Người sử dụng lao động có thể chọn cách khoá, cách kiểm soát ra vào, nhưng không được làm mất khả năng thoát ra của người bên trong khi có sự cố. Nếu cơ sở dùng khoá điện, cửa kiểm soát bằng thẻ, cửa phải mở được khi mất điện hoặc khi có báo cháy, theo quy chuẩn hiện hành và hướng dẫn của cơ quan phòng cháy.
Hiểu nghĩa vụ này giúp người lao động phản ánh với tâm thế đúng: bạn không xin một ân huệ, bạn đề nghị cơ sở làm đúng điều luật đã yêu cầu.
Bốn quyền người lao động nên biết
Quyền được biết. Người lao động được thông tin về các yếu tố nguy hiểm, có hại tại nơi làm việc và biện pháp phòng ngừa. Với lối thoát, điều này có nghĩa là được biết cửa thoát hiểm ở đâu, đường thoát nạn từ chỗ mình làm, điểm tập kết, và ai là người hướng dẫn khi có sự cố.
Quyền được huấn luyện. Người lao động được huấn luyện an toàn, vệ sinh lao động khi bắt đầu làm việc và định kỳ theo quy định, trong đó có kỹ năng ứng phó sự cố. Nếu bạn chưa từng được ai chỉ lối thoát, đó là điểm có thể đề nghị.
Quyền phản ánh, kiến nghị, khiếu nại, tố cáo. Người lao động được yêu cầu người sử dụng lao động bảo đảm điều kiện làm việc an toàn, được phản ánh, kiến nghị với người có trách nhiệm và cơ quan nhà nước, được khiếu nại, tố cáo theo quy định. Đây là quyền, không phải đặc ân.
Quyền từ chối làm việc khi nguy hiểm rõ ràng. Khi thấy rõ có nguy cơ xảy ra tai nạn đe doạ nghiêm trọng tính mạng, sức khoẻ, người lao động được từ chối làm công việc hoặc rời bỏ nơi làm việc mà vẫn được trả đủ tiền lương và không bị coi là vi phạm kỷ luật lao động, nhưng phải báo ngay với người quản lý trực tiếp. Người sử dụng lao động không được buộc người lao động tiếp tục làm hoặc trở lại khi nguy cơ chưa được khắc phục.
Khi nào được dùng quyền từ chối, khi nào chưa
Quyền từ chối làm việc là quyền mạnh, và luật đặt điều kiện rõ: nguy cơ phải thấy rõ, phải đe doạ nghiêm trọng tính mạng, sức khoẻ, và phải báo ngay cho người quản lý trực tiếp. Không phải cứ thấy một cửa phụ bị khoá là có thể nghỉ làm cả ca.
Ví dụ giả định thứ nhất: xưởng có ba cửa ra, một cửa phụ bị khoá ổ treo, hai cửa còn lại mở bình thường và gần chỗ bạn làm. Đây là vi phạm cần phản ánh ngay, nhưng khó coi là nguy cơ trước mắt đe doạ nghiêm trọng tính mạng; cách đúng là báo người phụ trách và theo dõi việc sửa. Ví dụ giả định thứ hai: bạn được giao làm ca đêm ở tầng lửng một kho hàng, lối xuống duy nhất bị hàng chắn kín, cửa cuốn tầng trệt đã khoá từ bên ngoài, trong kho có hoá chất dễ cháy. Đây là tình huống có thể coi là nguy cơ rõ ràng và nghiêm trọng; bạn báo ngay người quản lý, đề nghị mở lối, và có cơ sở từ chối ở lại làm việc cho tới khi lối ra được mở.
Khi dùng quyền này, hãy báo bằng cách để lại dấu vết: nhắn tin cho quản lý trực tiếp, nêu rõ lý do, thời điểm, vị trí. Nếu có thể, mời một đồng nghiệp hoặc đại diện công đoàn chứng kiến. Ranh giới giữa "nguy cơ rõ ràng" và "chưa tới mức đó" trong một vụ việc cụ thể có thể gây tranh cãi về sau, và những ghi nhận lúc đó sẽ giúp bạn.
Phản ánh qua đâu trong và ngoài doanh nghiệp
Thứ tự gợi ý, từ kênh gần và ít va chạm nhất tới kênh bên ngoài:
| Kênh | Ai | Phù hợp khi |
|---|---|---|
| Trong tổ, ca | Tổ trưởng, trưởng ca, an toàn vệ sinh viên | Vật cản nhỏ, cửa vừa bị khoá, cần mở ngay |
| Bộ phận an toàn | Người hoặc bộ phận làm công tác an toàn, vệ sinh lao động | Tình trạng lặp lại, cần sửa cách làm |
| Tổ chức đại diện | Công đoàn cơ sở hoặc tổ chức đại diện người lao động | Ngại nói trực tiếp, nhiều người cùng gặp, cần đối thoại |
| Người đứng đầu | Giám đốc, chủ cơ sở | Các cấp dưới không xử lý |
| Cơ quan quản lý lao động | Thanh tra thuộc Sở Nội vụ cấp tỉnh (trước đây là Sở Lao động – Thương binh và Xã hội) | Vi phạm kéo dài, bị trả đũa, cần thanh tra |
| Cơ quan phòng cháy | Công an xã, phường nơi có cơ sở; lực lượng phòng cháy cấp tỉnh | Lối thoát bị khoá chết, nhiều người làm việc bên trong |
Từ năm 2025, lĩnh vực lao động ở cấp bộ đã chuyển về Bộ Nội vụ sau khi hợp nhất bộ, và ở địa phương do Sở Nội vụ đảm nhận; tên đơn vị thanh tra cụ thể ở từng tỉnh có thể khác, nên hỏi trên trang thông tin chính thức của tỉnh. Đối thoại tại nơi làm việc, mà Bộ luật Lao động yêu cầu người sử dụng lao động tổ chức định kỳ, cũng là dịp tốt để nêu vấn đề lối thoát một cách chính thức.
Được bảo vệ khi phản ánh: những gì luật đã có
Nhiều người lao động im lặng vì sợ mất việc. Pháp luật có những lớp bảo vệ, dù không hoàn hảo. Bộ luật Lao động quy định căn cứ và trình tự xử lý kỷ luật, sa thải; việc người lao động thực hiện quyền phản ánh, kiến nghị về an toàn không phải là căn cứ để kỷ luật. Người sử dụng lao động sa thải hay đơn phương chấm dứt hợp đồng trái pháp luật phải nhận người lao động trở lại làm việc, trả lương những ngày không được làm và bồi thường theo quy định.
Nếu bạn phản ánh dưới hình thức tố cáo theo Luật Tố cáo, bạn được giữ bí mật họ tên, địa chỉ, bút tích và được bảo vệ trước hành vi trả thù, trù dập. Công đoàn cơ sở có chức năng đại diện, bảo vệ quyền lợi người lao động và có thể đứng ra phản ánh thay, giảm áp lực lên cá nhân.
Trên thực tế, trả đũa thường không lộ liễu: bị chuyển sang việc khó hơn, bị cắt ca làm thêm, bị đánh giá thấp. Hãy ghi lại những thay đổi đó theo ngày tháng, giữ tin nhắn, giữ lịch sử phản ánh. Nếu bị chấm dứt hợp đồng sau khi phản ánh, bạn có thể đề nghị hoà giải viên lao động, khiếu nại, hoặc khởi kiện tại toà án theo trình tự giải quyết tranh chấp lao động; ở bước này nên hỏi công đoàn hoặc người làm nghề luật.
Làm việc trong toà nhà văn phòng cho thuê
Với nhân viên văn phòng thuê trong một toà nhà, cửa thoát hiểm ở hành lang hay buồng thang thường thuộc quyền quản lý của ban quản lý toà nhà, không phải của công ty bạn. Điều đó không làm thay đổi quyền của bạn: công ty vẫn là người sử dụng lao động, phải bảo đảm bạn biết lối thoát và có đường ra an toàn từ chỗ làm.
Cách hợp lý là phản ánh với bộ phận hành chính hoặc người phụ trách an toàn của công ty; họ có trách nhiệm làm việc với ban quản lý toà nhà theo hợp đồng thuê. Nếu cửa thoát hiểm tầng bạn bị khoá vào buổi tối khi bạn hay làm muộn, hãy nêu rõ khung giờ đó. Ban quản lý toà nhà đôi khi khoá cửa thang ngoài giờ hành chính vì an ninh mà không biết có công ty làm việc tới khuya.
Ngược lại, có trường hợp chính công ty thuê tự khoá cửa thoát hiểm thông ra hành lang chung để giữ bí mật hoặc kiểm soát người ra vào. Khi đó trách nhiệm trước hết thuộc công ty, và ban quản lý toà nhà, nếu phát hiện, có quyền yêu cầu mở lại theo nội quy toà nhà. Người lao động có thể phản ánh với cả hai bên.
Góc người sử dụng lao động: chống thất thoát mà không khoá chết
Nhiều chủ xưởng, chủ cửa hàng khoá cửa phụ vì sợ mất hàng, chứ không vì xem nhẹ tính mạng người làm. Có những cách giữ cả hai mục tiêu, cần hỏi đơn vị có chuyên môn để chọn loại phù hợp quy chuẩn:
- Cửa thoát hiểm dùng thanh đẩy mở từ bên trong, kèm chuông báo khi cửa bị mở, thay cho ổ khoá treo.
- Khoá điện tự nhả khi mất điện hoặc khi hệ thống báo cháy kích hoạt.
- Camera quan sát khu vực cửa thay vì khoá cửa.
- Kiểm soát hàng hoá ở khâu xuất nhập kho, kiểm kê, thay vì ở cửa thoát hiểm.
- Phân công người có trách nhiệm kiểm tra cửa đầu mỗi ca và ghi nhận.
Người sử dụng lao động nên coi phản ánh của người lao động là thông tin sớm về một rủi ro pháp lý và rủi ro tính mạng. Xử lý ngay, trả lời người phản ánh, và đưa vấn đề vào buổi huấn luyện tiếp theo là cách giữ niềm tin của người lao động và tránh những hậu quả nặng hơn nhiều khi có sự cố.
Câu hỏi thường gặp
Cửa thoát hiểm xưởng bị khoá thì người lao động có được nghỉ làm không?
Chỉ khi thấy rõ nguy cơ đe doạ nghiêm trọng tính mạng, sức khoẻ, và phải báo ngay cho quản lý trực tiếp. Khi đó bạn được từ chối làm việc hoặc rời nơi làm việc mà vẫn được trả đủ lương. Nếu nguy cơ chưa tới mức đó, hãy phản ánh và theo dõi việc sửa.
Bị sa thải sau khi phản ánh cửa thoát hiểm bị khoá thì làm gì?
Thu thập lịch sử phản ánh, tin nhắn, quyết định chấm dứt. Việc phản ánh về an toàn không phải căn cứ kỷ luật. Bạn có thể nhờ công đoàn, đề nghị hoà giải viên lao động, khiếu nại hoặc khởi kiện tại toà án; nên hỏi người làm nghề luật sớm.
Phản ánh với cơ quan nào về an toàn lao động sau khi sắp xếp bộ máy 2025?
Lĩnh vực lao động ở địa phương nay do Sở Nội vụ cấp tỉnh đảm nhận, thay cho Sở Lao động – Thương binh và Xã hội trước đây. Với lối thoát bị khoá liên quan phòng cháy, bạn cũng có thể phản ánh tới công an xã, phường nơi có cơ sở.
Người lao động thời vụ có những quyền này không?
Quyền được làm việc an toàn, được biết lối thoát và được huấn luyện áp dụng cho người lao động nói chung, không chỉ người có hợp đồng dài hạn. Người làm thời vụ, học việc, thử việc cũng nên được chỉ lối thoát ngay ngày đầu và có quyền phản ánh khi thấy cửa bị khoá.
Công ty khoá cửa phụ vì sợ mất hàng có hợp pháp không?
Công ty được chọn cách kiểm soát ra vào nhưng không được làm mất khả năng thoát nạn của người bên trong trong giờ làm việc. Có những giải pháp như thanh đẩy mở từ bên trong kèm chuông báo, khoá điện tự nhả khi có báo cháy, giữ được cả an ninh và lối thoát.
Có nên phản ánh ẩn danh không?
Phản ánh ẩn danh giảm lo ngại bị trả đũa nhưng khó được trả lời và theo dõi. Bạn có thể nhờ công đoàn phản ánh thay, hoặc gửi tố cáo theo luật để được giữ bí mật danh tính. Dù chọn cách nào, hãy tự lưu lại lịch sử để bảo vệ mình.